حوزه/ مدرس حوزه رسانه و پژوهشگر مسائل زنان با تبیین ابعاد رسانه‌ای و فرهنگی پدیده حجاب استایل‌های محجبه، بر ضرورت شناخت سازوکارهای اثرگذاری غیرمستقیم شبکه‌های اجتماعی بر هویت و سبک زندگی نوجوانان و جوانان و بهره‌گیری آگاهانه از ظرفیت‌های رسانه‌ای برای ترویج معارف اسلامی تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام روح‌الله قادری، مدرس حوزه رسانه و پژوهشگر مسائل زنان اندیشکده راهبردی سعداء، در پیش‌نشست همایش ملی «رسالت زن مسلمان در دنیای معاصر» با عنوان «تحلیل پدیده اینفلوئنسرهای محجبه و تأثیر آن‌ها بر شکل‌دهی به هویت و سبک زندگی دختران جوان مسلمان»، به تبیین فرصت‌ها، آسیب‌ها و ابعاد فرهنگی و اجتماعی فعالیت اینفلوئنسرهای محجبه در شبکه‌های اجتماعی پرداخت.
ضرورت شناخت ماهیت اینفلوئنسری در شبکه‌های اجتماعی
حجت‌الاسلام قادری با اشاره به تفاوت میان تولید محتوای معمولی و فعالیت اینفلوئنسری در فضای مجازی، اظهار داشت: زمانی که افراد، به‌ویژه بانوان، وارد شبکه‌های اجتماعی می‌شوند، ممکن است در ابتدا صرفاً به تولید محتوا و راه‌اندازی یک صفحه بپردازند؛ اما در مرحله‌ای فراتر، به چهره‌هایی شناخته‌شده تبدیل می‌شوند که مخاطبان گسترده‌ای دارند و بر نگرش و رفتار دنبال‌کنندگان خود تأثیر می‌گذارند.
وی افزود: ممکن است فردی در یکی از حوزه‌ها، مانند روان‌شناسی، معارف دینی یا زبان‌های خارجی، تخصص داشته باشد و با راه‌اندازی صفحه‌ای در شبکه‌های اجتماعی، به ارائه مطالب آموزشی بپردازد؛ گاهی نیز این فعالیت به جذب مخاطب برای دوره‌های آموزشی و فروش محصولات و بسته‌های آموزشی منتهی می‌شود. با این حال، صرف تولید محتوا یا ارائه آموزش، به‌تنهایی برای تعریف پدیده اینفلوئنسری کافی نیست.
مدرس حوزه رسانه با بیان اینکه در فضای شبکه‌های اجتماعی، امکان انتخاب دقیق مخاطبان وجود ندارد، تصریح کرد: این مسئله با حضور در یک جمع محدود و مشخص تفاوت دارد؛ زیرا در فضای مجازی، محتوای منتشرشده می‌تواند در معرض دید گروه‌های مختلفی از مخاطبان قرار گیرد. ازاین‌رو، فعالیت در این عرصه، به‌ویژه برای افرادی که با عنوان اینفلوئنسر شناخته می‌شوند، با مجموعه‌ای از ملاحظات و آسیب‌های احتمالی همراه است.
وی ادامه داد: در بررسی این پدیده، نباید صرفاً بر آسیب‌ها تمرکز کرد؛ بلکه لازم است پیش از پرداختن به اشکالات و پیامدهای احتمالی، ظرفیت‌های اجتماعی و رسانه‌ای آن نیز مورد توجه قرار گیرد تا بتوان درباره چگونگی استفاده صحیح از این ابزارها به جمع‌بندی دقیق‌تری رسید.
ظرفیت گسترده رسانه‌ها برای ترویج معارف اسلامی
حجت‌الاسلام قادری با اشاره به ظرفیت گسترده شبکه‌های اجتماعی برای انتقال پیام، بیان کرد: اگر فردی در یک جمع محدود، برای مثال صد، دویست یا پانصد نفر، مطلبی ارائه کند، دامنه مخاطبان او به همان جمع محدود می‌شود؛ اما اگر همان محتوا در بستری مانند یوتیوب منتشر شود و امکان دسترسی مخاطبان بیشتری را فراهم کند، دامنه انتشار آن می‌تواند به‌مراتب گسترده‌تر شود.
وی با اشاره به بیانات رهبر شهید در دیدار با طلاب و علما در خراسان شمالی در سال ۱۳۹۱، اظهار داشت: ایشان درباره ابزارهای تسهیل‌کننده ارتباطات، از جمله رایانه، اینترنت و فضای مجازی، بر ظرفیت این ابزارها برای رساندن سخن درست به مخاطبان فراوان تأکید کردند و هشدار دادند که نباید اجازه داد این فرصت از دست برود؛ چراکه درباره نحوه استفاده از چنین ظرفیتی، مسئولیت وجود دارد.
این پژوهشگر مسائل زنان افزود: ظرفیت رسانه‌های جدید، امکان انتقال معارف اسلامی، تبیین حقایق دینی، بصیرت‌افزایی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مخاطبان را فراهم کرده است. ازاین‌رو، باید به این موضوع توجه داشت که چگونه می‌توان از این فرصت برای هدایت مخاطبان و ترویج معارف دین بهره گرفت.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از افراط و تفریط در فعالیت‌های رسانه‌ای، تصریح کرد: از یک‌سو، نمی‌توان بدون توجه به تقوا، حریم‌های اخلاقی و مسئولیت‌های فردی، افراد را به حضور گسترده در شبکه‌های اجتماعی تشویق کرد؛ از سوی دیگر، کناره‌گیری کامل از این عرصه و صرفاً انتقاد از وضعیت موجود نیز راهکار مناسبی نیست. استفاده از ظرفیت رسانه‌ها باید با شناخت شرایط، رعایت ملاحظات و توجه به پیامدهای فعالیت در این فضا همراه باشد.
حجت‌الاسلام قادری ادامه داد: در فعالیت تبلیغی، نمی‌توان پذیرفت که فرد برای هدایت دیگران، خود را در معرض آسیب قرار دهد. ایثار در امور دنیوی و گذشت از امکانات شخصی برای کمک به دیگران، ارزشمند است؛ اما آسیب‌دیدن انسان در مسیر معنوی و به خطر افتادن آخرت او، برای هدایت دیگران، توجیه‌پذیر نیست. بنابراین، فعالیت رسانه‌ای نیز باید به‌گونه‌ای طراحی شود که هم به انتقال پیام صحیح کمک کند و هم ملاحظات دینی و اخلاقی در آن رعایت شود.
وی با اشاره به گسترش ابزارهای ترجمه و فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، خاطرنشان کرد: با پیشرفت این ابزارها، امکان برقراری ارتباط میان زبان‌های مختلف آسان‌تر خواهد شد و محدودیت‌های زبانی در انتقال محتوا کاهش می‌یابد. ازاین‌رو، طلاب و فعالان دینی باید در کنار فراگیری عمیق معارف اسلامی، به ظرفیت‌های ارتباطی جدید نیز توجه داشته باشند.
مدرس حوزه رسانه با تأکید بر ضرورت نگاه جهانی در تبیین معارف اسلامی، اظهار داشت: اگرچه فعالیت‌های علمی و تبلیغی می‌تواند در محیط‌های محلی و داخلی انجام شود، افق فکری فعالان این عرصه نباید به یک شهر یا کشور محدود بماند. معارف قرآن و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) ظرفیت طرح و تبیین در سطح جهانی را دارد و لازم است برای معرفی صحیح اسلام و مکتب اهل‌بیت(علیهم‌السلام) به مخاطبان دیگر کشورها نیز برنامه‌ریزی شود.
وی افزود: تبیین عمیق مباحث اعتقادی، به‌ویژه توحید و معارف مرتبط با ولایت، نیازمند دانش و آمادگی علمی است. فعالان رسانه‌ای باید متناسب با تخصص و توانایی خود، از قالب‌های گوناگون هنری، آموزشی و ارتباطی برای انتقال این مفاهیم استفاده کنند و در کنار آن، برای پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و شبهات مخاطبان نیز آمادگی داشته باشند.
حجت‌الاسلام قادری با اشاره به اهمیت پاسخ‌گویی به پرسش‌های نسل جوان، بیان کرد: پرسشگری به سن خاصی محدود نیست و حتی کودکان نیز درباره رفتارها و اتفاقات پیرامون خود سؤال می‌کنند. با افزایش سن، این پرسش‌ها عمیق‌تر می‌شود و پاسخ‌گویی به آن‌ها به تبیین‌های دقیق‌تر و استدلال‌های قوی‌تری نیاز دارد. بنابراین، بدون شناخت مسائل فکری و اعتقادی جوانان و آمادگی برای گفت‌وگو با آنان، نمی‌توان در انتقال معارف دینی موفق بود.
اینفلوئنسرهای محجبه و مسئله شکل‌دهی به هویت و سبک زندگی
وی با اشاره به موضوع اصلی این نشست، اظهار داشت: بررسی فعالیت اینفلوئنسرهای محجبه باید از دو زاویه مورد توجه قرار گیرد؛ نخست، آسیب‌های احتمالی این پدیده و دوم، ظرفیت‌ها و فرصت‌هایی که می‌توان برای انتقال پیام صحیح و تأثیرگذاری مثبت از آن بهره گرفت.
مدرس حوزه رسانه افزود: نقد برخی آسیب‌های این عرصه، از جمله استفاده ابزاری از حجاب برای جلب توجه، تبدیل آن به نشانه‌ای تبلیغاتی یا بهره‌برداری از ظاهر مذهبی برای کسب درآمد، به‌تنهایی برای شناخت کامل این پدیده کافی نیست. مسئله مهم‌تر، بررسی چگونگی تأثیرگذاری این افراد بر هویت و سبک زندگی مخاطبان، به‌ویژه دختران نوجوان و جوان، است.
حجت‌الاسلام قادری با اشاره به تفاوت مفهومی اینفلوئنسر با بلاگر و سلبریتی، تصریح کرد: این اصطلاحات در برخی جنبه‌ها با یکدیگر هم‌پوشانی دارند، اما هرکدام بر جنبه‌ای از فعالیت رسانه‌ای دلالت می‌کنند. سلبریتی معمولاً به فردی گفته می‌شود که به‌واسطه فعالیت هنری، ورزشی یا دیگر فعالیت‌های اجتماعی شناخته شده است. بلاگر نیز به تولید مستمر محتوا در قالب‌های مختلف می‌پردازد؛ اما در مفهوم اینفلوئنسر، اثرگذاری بر مخاطب و تلاش برای گسترش دامنه دیده‌شدن و جذب دنبال‌کننده اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی ادامه داد: اینفلوئنسر ممکن است هم‌زمان بلاگر یا چهره‌ای شناخته‌شده نیز باشد؛ بااین‌حال، ویژگی مهم فعالیت او، تأثیری است که از طریق محتوای منتشرشده و بازنمایی شیوه زندگی خود بر مخاطبان می‌گذارد. این فعالیت می‌تواند از مسیر فروش مستقیم محصولات یا از طریق دریافت تبلیغات و کسب درآمد از صفحه دنبال شود.
این پژوهشگر مسائل زنان با اشاره به ویژگی‌های پلتفرم‌های اجتماعی، بیان کرد: در برخی شبکه‌ها، کوتاهی محتوا، سرعت انتقال پیام و جلب توجه مخاطب در چند ثانیه نخست اهمیت زیادی دارد. در چنین فضایی، چگونگی ارائه محتوا و میزان توجه مخاطب به آن، در دیده‌شدن و گسترش انتشار محتوا نقش دارد. بنابراین، شناخت اقتضائات هر رسانه برای افرادی که قصد فعالیت مؤثر در این عرصه را دارند، ضروری است.
وی با تأکید بر اینکه اثرگذاری رسانه‌ای صرفاً از طریق بیان مستقیم پیام اتفاق نمی‌افتد، اظهار داشت: یک اینفلوئنسر لزوماً درباره موضوعاتی مانند حجاب، پوشش یا شیوه صحیح زندگی سخنرانی نمی‌کند؛ بلکه ممکن است با نمایش روزمره زندگی خود، از نوع پوشش و وسایل مورد استفاده تا سفرها، خریدها و روابط اجتماعی، به‌صورت غیرمستقیم بر مخاطب تأثیر بگذارد.
حجت‌الاسلام قادری افزود: در این میان، مخاطب ممکن است بدون آنکه با یک پیام صریح یا استدلال مستقیم مواجه شود، به‌تدریج از شیوه زندگی نمایش‌داده‌شده تأثیر بپذیرد. این موضوع به‌ویژه درباره نوجوانانی اهمیت دارد که هنوز هویت آنان به‌طور کامل شکل نگرفته و در حال ساختن تصوری از خود و انتخاب الگوهای رفتاری و سبک زندگی هستند.
وی با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره تأثیرگذاری غیرمستقیم رسانه‌ها، خاطرنشان کرد: مواجهه مستمر با یک الگوی رفتاری می‌تواند به آشنایی و در ادامه، به مطلوب به نظر رسیدن آن الگو منجر شود. در چنین شرایطی، ممکن است فرد بدون آنکه به‌روشنی بداند چرا یک شیوه زندگی را انتخاب کرده است، به تقلید از آن گرایش پیدا کند. ازاین‌رو، بررسی آثار اینفلوئنسرها بر هویت و سبک زندگی نوجوانان، مستلزم توجه به همین سازوکارهای غیرمستقیم است.
بازنمایی سبک زندگی و ضرورت تقویت سواد رسانه‌ای
مدرس حوزه رسانه با تبیین مفهوم بازنمایی سبک زندگی، اظهار داشت: بازنمایی به معنای نمایش و ارائه بخش‌هایی از واقعیت است؛ بنابراین، آنچه یک اینفلوئنسر از زندگی خود در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کند، لزوماً تمام واقعیت زندگی او نیست، بلکه بخش‌هایی انتخاب‌شده از زندگی است که برای نمایش به مخاطب ارائه می‌شود.
وی افزود: نوع پوشش، شیوه سخن گفتن، وسایل زندگی، چیدمان محیط، سفرها، خریدها و نحوه تعامل با دیگران، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که می‌توانند در بازنمایی سبک زندگی نقش داشته باشند. مخاطب نیز از طریق مشاهده این مؤلفه‌ها، درباره چگونگی زندگی مطلوب و الگوهای رفتاری مناسب، برداشت‌هایی به دست می‌آورد.
حجت‌الاسلام قادری با اشاره به اهمیت رفتارهای اجتماعی در معرفی فرهنگ و باورهای دینی، تصریح کرد: گاهی افراد برای شناخت یک جامعه یا مکتب فکری، صرفاً به توضیحات نظری اکتفا نمی‌کنند، بلکه آثار آن باورها را در رفتار روزمره پیروان آن جست‌وجو می‌کنند. برای مثال، نحوه رانندگی، تعامل اجتماعی، رفتار با دیگران و میزان خیرخواهی و دلسوزی در جامعه، می‌تواند بخشی از تصویری باشد که دیگران از فرهنگ و باورهای آن جامعه به دست می‌آورند.
وی ادامه داد: این مسئله نشان می‌دهد که در کنار تبیین نظری معارف دینی، توجه به شیوه زندگی و رفتارهای اجتماعی نیز اهمیت دارد. از سوی دیگر، اینفلوئنسرها با نمایش بخش‌هایی از زندگی خود می‌توانند به‌صورت غیرمستقیم، معیارهایی درباره پوشش، مصرف، روابط اجتماعی و تعریف زندگی مطلوب در ذهن مخاطبان شکل دهند.
این پژوهشگر مسائل زنان با بیان اینکه یکی از مسائل اساسی در این حوزه، چگونگی تعریف موفقیت و خوشبختی است، اظهار داشت: وقتی یک الگوی رسانه‌ای، زندگی مطلوب را با سفرهای خاص، خریدهای متعدد یا برخورداری از امکانات و ظواهر پرزرق‌وبرق پیوند می‌زند، ممکن است این تصور در مخاطب ایجاد شود که خوشبختی نیز در همین مؤلفه‌ها خلاصه می‌شود. چنین برداشتی می‌تواند زمینه مقایسه مداوم زندگی شخصی با تصاویر گزینش‌شده دیگران را فراهم کند.
وی افزود: در بررسی این پدیده باید به این پرسش توجه کرد که چه معیارهایی برای ارزشمندی اجتماعی، موفقیت و خوشبختی به مخاطب ارائه می‌شود. شهرت و تعداد دنبال‌کنندگان، به‌خودی‌خود معیار ارزشمندی انسان نیست و نمی‌توان صرف دیده‌شدن بیشتر را نشانه برتری اجتماعی، اخلاقی یا دینی دانست.
حجت‌الاسلام قادری با اشاره به اهمیت نیازهای انسانی در تحلیل محتوای رسانه‌ای، بیان کرد: زیبایی، حقیقت‌جویی و نیکی از جمله خواسته‌های عمیق انسان هستند که در مباحث فلسفی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. ازاین‌رو، اگر قرار است معارف دینی به مخاطب منتقل شود، باید به کیفیت و زیبایی ارائه محتوا، عمق علمی مطالب و شیوه اثرگذاری آن توجه داشت.
وی ادامه داد: انتقال سخن درست، به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه چگونگی بیان آن نیز اهمیت دارد. فعال رسانه‌ای باید از دانش و تخصص لازم برخوردار باشد و در کنار ارائه محتوای صحیح، به جذابیت و شیوه مناسب انتقال پیام توجه کند. همچنین، هماهنگی میان گفتار و رفتار فرد، از جمله عواملی است که می‌تواند بر میزان اثرگذاری پیام او تأثیر بگذارد.
مدرس حوزه رسانه با تأکید بر ضرورت توجه به نیازهای عاطفی و اجتماعی مخاطبان، اظهار داشت: انسان علاوه بر نیازهای مادی، به ارتباط، تعلق اجتماعی، محبت و برخورداری از روابط عاطفی نیز نیاز دارد. در تحلیل محتوای رسانه‌ای باید بررسی کرد که چه تصویری از تأمین این نیازها ارائه می‌شود و این تصویر تا چه اندازه با نگاه دینی به زندگی و انسان سازگار است.
وی افزود: در نگاه دینی، انسان از جایگاه والایی برخوردار است، اما ارزش و کمال او صرفاً در آزادی به معنای انجام هر خواسته‌ای خلاصه نمی‌شود؛ بلکه نسبت انسان با خداوند و حرکت در مسیر عبودیت، در تعریف این جایگاه اهمیت دارد. بنابراین، در مواجهه با الگوهای رسانه‌ای باید روشن شود که مفاهیمی مانند آزادی، موفقیت، زیبایی و زندگی مطلوب چگونه تعریف و به مخاطب منتقل می‌شوند.
حجت‌الاسلام قادری با اشاره به ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای نوجوانان و جوانان، تصریح کرد: مخاطب نباید صرفاً مصرف‌کننده منفعل محتوا باشد، بلکه لازم است توانایی تحلیل، ارزیابی و نقد پیام‌های رسانه‌ای را به دست آورد. شناخت انگیزه‌های تولید محتوا، بررسی معیارهای ارزشی مطرح‌شده و توجه به پیام‌های آشکار و پنهان رسانه‌ها، از جمله موضوعاتی است که در آموزش سواد رسانه‌ای باید مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: در برخی نظام‌های آموزشی، سواد رسانه‌ای از سنین پایین مورد توجه قرار می‌گیرد و در کنار دیگر مهارت‌های آموزشی، به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا محتوای دریافتی را ارزیابی کنند. در این زمینه، ضروری است آموزش‌های متناسب با سن مخاطب طراحی شود تا کودکان و نوجوانان بتوانند در مواجهه با محتوای رسانه‌ای، از قدرت تشخیص و تحلیل بیشتری برخوردار باشند.
این پژوهشگر مسائل زنان با اشاره به اهمیت بررسی علمی آثار رسانه‌ها، خاطرنشان کرد: برای شناخت دقیق‌تر تأثیر اینفلوئنسرها بر هویت و سبک زندگی دختران جوان، لازم است پژوهشگران به بررسی نمونه‌های واقعی، تحلیل محتوای صفحات و مطالعه معیارهایی بپردازند که از طریق این محتواها به مخاطب منتقل می‌شود. چنین بررسی‌هایی می‌تواند به شناخت بهتر مسئله و دستیابی به راهکارهای متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی کمک کند.
وی با تأکید بر اینکه مواجهه با آسیب‌های رسانه‌ای تنها به توصیه برای استفاده کمتر محدود نمی‌شود، اظهار داشت: مراقبت از کودکان و نوجوانان در برابر محتوای نامتناسب با سن آنان اهمیت دارد و در کنار آن، باید به شیوه استفاده از رسانه، میزان وابستگی به ابزارهای دیجیتال و تأثیر آن بر تمرکز و فعالیت‌های روزمره نیز توجه کرد.
حجت‌الاسلام قادری افزود: گسترش استفاده از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، حجم قابل‌توجهی از محرک‌های دیداری، شنیداری و ارتباطی را وارد زندگی روزمره کرده است. این وضعیت ضرورت توجه بیشتر به تمرکز، مدیریت زمان و مراقبت از فعالیت‌های ذهنی و معنوی را افزایش می‌دهد.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق پدیده اینفلوئنسرهای محجبه، خاطرنشان کرد: بررسی این موضوع نیازمند توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های رسانه‌ای، سازوکارهای اثرگذاری غیرمستقیم، معیارهای شکل‌دهنده به هویت و سبک زندگی و ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای مخاطبان است تا بتوان از فرصت‌های این عرصه برای تبیین معارف اسلامی بهره گرفت و از آسیب‌های احتمالی آن کاست.