حملات فرامرزی، نزاع بر سر فعالیت‌های خودسرانۀ گروهی شبه‌نظامی به نام «تحریکِ طالبانِ پاکستان» و ناکامی میانجی‌گری‌های منطقه‌ای، دو همسایۀ هم‌پیمان را به درگیری و رویارویی کشانده است؛ بحرانی مسبوق به سابقه که امنیتِ دو کشور و ثباتِ آسیای جنوبی را تهدید می‌کند
عصر ایران؛ یلدا آذرپی - پاکستان در سال 2021 از بازگشت طالبان به قدرت استقبال کرد. اسلام‌آباد تصور می‌کرد استقرار حکومتی همسو در کابل می‌تواند نفوذ هند را در افغانستان محدود کند و به نگرانی‌های امنیتی پاکستان در مرزهای غربی پایان دهد. اما تحولات چهار سال بعد نشان داد پیروزی طالبان به معنای تحقق انتظارات پاکستان نیست.
طالبانِ افغانستان به‌رغم روابط تاریخی و ایدئولوژیک با پاکستان، پس از بازگشت به قدرت، استقلال عمل بیشتری نشان داد. مجادله بر سر «خط دیورَند»، پناهگاه‌های گروه‌های مسلح و افزایش حملات در خاک پاکستان، به‌تدریج روابط دوطرف را از همکاری به تقابل کشاند.
از نگاه اسلام‌آباد، کابل در مهار گروه‌هایی که از خاک افغانستان برای حمله به پاکستان استفاده می‌کنند، کوتاهی کرده است. حکومت طالبان این اتهام را رد می‌کند و ناامنی پاکستان را مسئله‌ای داخلی می‌داند.
این اختلاف در اکتبر 2025 به درگیری‌های گستردۀ مرزی انجامید. تلاش‌های قطر و ترکیه برای برقراری آتش‌بس موقتاً از شدت خشونت‌ها کاست، اما مذاکرات بعدی در استانبول و سایر نشست‌های دیپلماتیک نتوانستند اختلافاتِ بنیادین را برطرف کنند.
در فوریۀ 2026، حملات هوایی پاکستان به مواضعی در افغانستان و واکنش نظامی طالبان، بحران را به مرحلۀ خطرناک‌تری رساند. وزیر دفاع پاکستان در 27 فوریه وضعیت را «جنگ آشکار» توصیف کرد که نشان‌دهندۀ تغییر سطح تقابل میان دو کشور بود.
در مرکز مناقشه، گروهی قرار دارد که با طالبانِ افغانستان پیوندهای ایدئولوژیک و تاریخی دارد، اما سازمانی جداگانه محسوب می‌شود. «تحریک طالبان پاکستان (تی‌تی‌پی)» - [تحریک به معنی جنبش] از سال 2007 با هدف سرنگونی دولت پاکستان و استقرار نظامی مبتنی بر قرائت خاص از شریعت شروع به فعالیت کرده و مسئولیت حملات متعدد به نیروهای امنیتی و اهدافِ دولتی پاکستان را بر عهده گرفته است.
اسلام‌آباد می‌گوید رهبران و اعضای این گروه پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، آن‌سوی مرز پناه گرفته‌اند و از خاک این کشور برای سازمان‌دهی حملات استفاده می‌کنند. مقام‌های پاکستانی بارها از کابل خواسته‌اند فعالیت تی‌تی‌پی را متوقف کند و مانع عبور نیروهایش به پاکستان شود. حکومت طالبان می‌گوید اجازۀ استفاده از خاک افغانستان علیه کشورهای دیگر را نمی‌دهد و ادعای پاکستان را نمی‌پذیرد.
پیچیدگی مسئله در پیوندهای دو گروه نهفته است. طالبانِ افغانستان و تی‌تی‌پی از نظر سازمانی یکسان نیستند و اهداف سیاسی متفاوتی دارند، اما اشتراکات فکری، سابقۀ همکاری و روابط شخصی برخی اعضا، برخورد کابل با این گروه را دشوار می‌کند. فشار بیش از حد به تی‌تی‌پی ممکن است به شکاف در نیروهای مسلحِ همسو با طالبان با پیوستن بخشی از آن‌ها به گروه‌های تندروی رقیب منجر شود. ازسوی‌دیگر، ادامۀ فعالیت این گروه در افغانستان می‌تواند بهانه‌ای برای حملات بیشتر پاکستان فراهم کند.
مهم‌ترین عامل تنش بین دو کشور از دید غالب تحلیل‌گران، حضور و فعالیتِ تی‌تی‌پی است. طالبانِ افغانستان تمایل چندانی به رویارویی مستقیم با گروهی ندارد که از نظر تاریخی و ایدئولوژیک به آن نزدیک است. پاکستان اما اقدام تضمین‌شده و قابل‌سنجشِ کابل را شرط اصلیِ کاهش تنش می‌داند.
حصار مرزی پاکستان در امتداد مرز دیورند
اختلاف امنیتی تنها عامل بحران نیست. مرز مشترک دو کشور، موسوم به «خط دیورَند durand » از زمان ترسیم در سال 1983 در دورۀ استعمار بریتانیا یکی از مسائل مناقشه‌برانگیز در روابط افغانستان و پاکستان بوده است. این خط سرزمین‌های پشتون‌نشین را میان دو کشور تقسیم می‌کند؛ موضوعی که در افغانستان همواره با حساسیت سیاسی و تاریخی همراه بوده است. پاکستان دیورند را مرز رسمی و بین‌المللی خود با افغانستان می‌داند، اما افغانستان این مرزبندی را به‌طورکامل به‌رسمیت نمی‌شناسد.
این اختلاف، مدیریت مرز را دشوارتر می‌کند. پاکستان در سال‌های گذشته بخش‌های زیادی از مرز را حصارکشی کرده و کنترل رفت‌و‌آمد را افزایش داده است؛ اقداماتی که بارها با اعتراض ساکنان مرزی و نیروهای طالبان روبه‌رو شده است. این مرز برای جوامع محلی، مسیر رفت‌و‌آمدِ خانوادگی، تجارت، دسترسی به زمین‌های کشاورزی و پیوندهای قومی و اجتماعی است. درنتیجه، تشدید کنترل مرزی می‌تواند به نارضایتی و درگیری تازه منجر شود.
اعضای مسلح تی‌تی‌پی
با افزایش حملات مسلحانه در پاکستان، اسلام‌آباد نیز به عملیات نظامی در خاک افغانستان روی آورده. مقام‌های پاکستانی این حملات را اقدامی دفاعی علیه پایگاه‌های گروه‌های مسلح می‌دانند. از نظر کابل اما چنین اقدامی نقض حاکمیت ملی افغانستان و حمله به مناطق مسکونی است. در اول اکتبر 2026، حملات هوایی پاکستان به مناطقی از ولایت‌های کنر و هلمند، دست‌کم 9 کشته و 11 زخمی برجای گذاشت و ناآرامی هنوز ادامه دارد.
بنا به گزارش‌های سازمان ملل، پیامدهای انسانیِ درگیری‌ها به مناطق مرزی محدود نیست. کمیتۀ کمک‌رسانی سازمان ملل در افغانستان اعلام کرده در سال 2026، بیش از ۱۱۰۰ مورد مرگ و جراحتِ غیرنظامیان در ارتباط با خشونت‌های فرامرزی ثبت شده است. این آمار، گویای ابعاد انسانی بحرانی است که در روایت‌های رسمیِ طرفین، غالباً در سایۀ ادعاهای نظامی قرار می‌گیرد. درگیری‌های اواخر اکتبر نیز حاکی از آن‌اند که آتش‌بس‌های موقت نتوانسته‌اند مانع تکرار خشونت شوند.
تداوم چنین حملاتی، خطر گسترش درگیری به مناطق پرجمعیت را افزایش می‌دهد. حتی اگر پاکستان بتواند برخی مواضع گروه‌های مسلح را هدف قرار دهد، عملیات هوایی به‌تنهایی قادر به ازبین‌بردن شبکه‌های محلی، انگیزه‌های سیاسی و زمینه‌های اجتماعیِ شکل‌گیری خشونت نیست. درمقابل، حملات مکرر به خاک افغانستان می‌تواند موضع طالبان را در برابر مذاکره سخت‌تر کند و حمایت داخلی از پاسخ نظامی را افزایش دهد.
میانجی‌گری چین بین افغانستان و پاکستان
از زمان آغاز درگیری‌های گسترده، چندین کشور برای مهار بحران سعی در میانجی‌گری داشته‌اند. قطر و ترکیه در اکتبر 2025 در برقراری آتش‌بس نقش داشتند و عربستان هم میزبان مذاکراتی میان دوطرف بود. چین نیز در آوریل 2026 گفت‌و‌گوهایی را در شهر ارومچی میزبانی کرد، ولی این تلاش‌ها به توافق پایدار منجر نشدند.
مشکل اصلی این است که طرفین حتی دربارۀ صورت‌مسئله نیز توافق ندارند. پاکستان خواهان سازوکاری قابل راستی‌آزمایی برای جلوگیری از فعالیت تی‌تی‌پی در افغانستان است. طالبان در مقابل این اتهام را رد می‌کند و مداخلۀ نظامی پاکستان را نقض حاکمیت خود می‌داند. بدون توافق بر سر نحوۀ شناسایی تهدیدها، تبادل اطلاعات و نظارت بر اجرای تعهدات، هر آتش‌بس به وقفه‌ای کوتاه در درگیری تبدیل خواهد شد.
در نشست هشتمِ «فرمت مسکو» --که پلت‌فرمی منطقه‌ای برای حل مناقشۀ افغانستان است و همین اواخر در تاریخ پنجم اکتبر 2026 برگزار شد-- اختلاف بر سر نحوۀ اشاره به گروه‌های مسلح مانع انتشار بیانیۀ مشترک شد. این نشست با حضور نمایندگان کشورهای منطقه ازجمله پاکستان، افغانستان، چین، هند، ایران و روسیه برگزار شد، ولی نتوانست موضع مشترکی دربارۀ مسئلۀ تروریسم و امنیت مرزی ایجاد کند.
روسیه نیز در هفته‌های اخیر نشانه‌هایی از تمایل به میانجی‌گری بروز داده است. «ضمیر کابلوف» (نمایندۀ ویژۀ مسکو در امور افغانستان) اعلام کرده روسیه درصورت درخواستِ دوطرف، آمادۀ کمک به روند صلح است. اما هنوز روشن نیست مسکو تا چه‌حد می‌تواند بر تصمیمات اسلام‌آباد و کابل تأثیر بگذارد. تجربۀ ناکامی میانجی‌گری‌های پیشین نشان می‌دهد حضور یک قدرت منطقه‌ای به‌تنهایی برای حل اختلافی که ریشه‌های ژرفِ امنیتی و سیاسی دارد کافی نیست.
نیروهای طالبان نزدیک گذرگاه تورخم. مرز افغانستان و پاکستان
روابط افغانستان و پاکستان از رقابت دیرینۀ اسلام‌آباد و دهلی‌نو تأثیر می‌پذیرد. پاکستان همواره نگران این بوده که هند با توسعۀ روابط با کابل، نفوذش را در همسایگی غربی پاکستان افزایش دهد. پس از بازگشت طالبان به قدرت، دهلی‌نو با وجود تعطیلی سفارت و کاهش حضور دیپلماتیک در سال‌های نخست، به‌تدریج تماس با مقام‌های افغانستان را از سر گرفت.
اسلام‌آباد هند را به حمایت از گروه‌های مسلح مخالف پاکستان متهم می‌کند و بااین‌حال، گسترش روابط هند و طالبان، نگرانی‌های امنیتی پاکستان را تشدید کرده و به این کشور انگیزۀ بیشتری برای اعمال فشار بر کابل داده است.
ازسوی‌دیگر، افغانستان برای خروج از انزوای سیاسی و اقتصادی به روابط متنوع با همسایگان نیاز دارد. طالبان نمی‌خواهد همۀ مسیرهای ارتباطی‌اش را به پاکستان محدود کند و نزدیکی به هند، ایران، چین و روسیه می‌تواند بخشی از سیاست خارجیِ متوازن‌تر کابل باشد. همین تلاش برای استقلال دیپلماتیک، از منظر اسلام‌آباد کاهش نفوذ سنتی پاکستان در افغانستان تلقی می‌شود.
خانواده‌های افغان در حال بازگشت از پاکستان
تداوم بحران برای هر دو کشور هزینه‌زاست. پاکستان با چالش‌های اقتصادی، ناامنی داخلی و فشارهای سیاسی روبه‌روست و گسترش عملیات نظامی در مرزهای غربی می‌تواند منابع بیشتری از دو کشور را درگیر کند. افغانستان هم پس از سال‌ها جنگ، با بحران اقتصادی، محدودیت‌های بین‌المللی و مشکلات انسانی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند. بسته‌شدن گذرگاه‌های مرزی و اختلال در تجارت، فشار بر مردم عادی و اقتصاد شکنندۀ این کشور را افزایش می‌دهد.
ادامۀ وضعیتِ «نه جنگ و نه صلح» و بسته‌ماندن مسیرهای تجاری می‌تواند نیازهای بشردوستانۀ افغانستان را تشدید کند. وابستگی بخش مهمی از تجارت افغانستان به مسیرهای پاکستان، این کشور را در برابر هرگونه محدودیت مرزی آسیب‌پذیر کرده است. خروج از بحران به توافقی فراتر از آتش‌بس موقت نیاز دارد. باید سازوکاری مشترک برای بررسی حملات، تبادل اطلاعات امنیتی، تعهد قابل‌سنجش و تضمین احترام به حاکمیت دو کشور پدید آید. چنین توافقی بدون مشارکت بازیگران منطقه‌ای و نظارت بی‌طرفانه دشوار است.
ولی در شرایط کنونی، دو کشور نشانۀ روشنی برای عقب‌نشینی از مواضع اصلی نشان نداده‌اند. پاکستان خواهان ختم تهدیدهای امنیتی از خاک افغانستان است و طالبان حاضر نیست مسئولیت ناامنی داخلی پاکستان را بپذیرد یا زیر فشار حملات نظامی امتیاز بدهد. این بن‌بست، خطر تکرار درگیری‌ها را زنده نگه می‌دارد.
اگر بحران مهار نشود، گروه‌های مسلح از خلأ امنیتی و بی‌اعتمادی میان دو دولت بهره می‌برند و دامنۀ فعالیتشان را گسترش می‌دهند. بدیهی است در چنین شرایطی تنش از مرز دو کشور فراتر می‌رود و جنگی فرسایشی شکل می‌گیرد که هیچ‌یک از دوطرف توان یا امکان پیروزی در آن را ندارد.