تهران - ایرنا - علامه سیدمحمدحسین طباطبایی(ره) یکی از شخصیت‌های جامعی است که در علوم مختلف تبحر و برجستگی داشته است. از سویی در فلسفه و عرفان و تفسیر و حتی ریاضیات سرآمد بودند و از سوی دیگر در فقه، اصول و علوم متداول حوزوی نیز مجتهدی کم‌همتا بودند و از اشعار اندکی که از او باقی است نیز می‌توان دریافت که در ادبیات و شعر نیز شاعری چیره‌دست بودند.

به دلیل نگارش دو تفسیر یکی البیان که در نیمه رها شد و دیگری المیزان که تا پایان ادامه یافت در میان برخی به مفسر شناخته شده است و برخی نیز او را به دلیل نگارش دو کتاب وزین البدایه والنهایه و نیز کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم، فیلسوفی تمام عیار می‌دانند و برخی نیز به دلیلِ سلوک فردی و نگارش کتاب‌هایی همچون رساله الولایه و توشه چینی از خرمن استادش مرحوم سیدعلی قاضی (ره) عارفی واصل می‌دانند. اما علامه طباطبایی، همه اینها بود و به تعبیر استاد ابراهیمی دینانی آزاداندیشی بود که کم‌نظیر بود. در سالروز رحلت ایشان نکاتی که از زندگی این مرد بزرگ برای نگارنده، درس‌آموز بوده است را در پی بیان می‌کنم.

یکم: خوب شنیدن

استادی می‌گفت وقتی کودکی با علامه طباطبایی (ره) صحبت می‌کرد، ایشان با تمام وجود توجه می‌کرد. یک بار از ایشان سوال کردم که حیف نیست شما با چنین توجه تامی وقت‌تان را برای کودک می‌گذارید؟ مرحوم علامه پاسخ داد: از کجا معلوم که این کودک از جانب خداوند مامور نبوده باشد تا با کلمه‌ای مرا هدایت کند و خداوند اراده نکرده باشد که کلمه هدایت مرا از زبان این کودک به من برساند؟

عموما شنیدن در میان بسیاری افراد، مهجور است در حالی که امیرالمومنین (ع) درباره ابوذر و یا عثمان بن مظعون می‌فرماید: «در گذشته برادری داشتم .....اگر در سخن گفتن مغلوب می‌شد هرگز در سکوت، کسی بر او غلبه نمی‌یافت. او به شنیدن حریص‌تر بود تا گفتن».

اغلب افراد بیش از آنکه به دنبال فهمیدن باشند، به دنبال فهماندن هستند اما علامه طباطبایی حتی در زمانی که جلساتی با مرحوم هانری کربن داشت، فهمیدن برایش اولویت داشت. گرچه فهماندنِ او نیز سبب تغییر عقائد هانری کربن و تحول روحی او شد.

دوم: تفکر توحیدی

نگارنده سال‌ها پیش در شب‌های ماه مبارک رمضان به همراه دوست عزیزم جناب آقای محمدحسین قدوسی نوه محترم مرحوم علامه طباطبایی (ره) برای ضبط خاطرات مرحوم مهندس عبدالباقی طباطبایی فرزند ارشد ایشان از پدر بزرگوارش به منزل ایشان می‌رفتیم و ساعتی را در ذکر صالحین می‌گذراندیم. شبی مرحوم عبدالباقی طباطبایی فرمود من نهال گلابی را در حیاط منزل کاشته بودم، پدرم صندلی خود را در کنار درخت می‌گذاشت و مدت زمانی را با حیرت وتوجه به درخت نگاه می‌کرد و من یک روز گفتم آخر حیف نیست شما که در یک ساعت می‌توانید صفحاتی از تفسیرالمیزان را بنویسید، وقت‌تان را صرف تماشای درخت گلابی می‌کنید؟ فرمود: عبدالباقی! این علم توحید است. ببین چطور ریشه این درخت در خاک وآبِ شور قم جا گرفته اما بر شاخسار، میوه شیرین می‌دهد. آیا اندیشیدن در این موضوع، توحیدافزا نیست؟ درخت چگونه از میان انبوه مواد معدنی موجود در خاک می‌تواند تشخیص دهد که کدام ماده معدنی را و تا چه میزان نیاز دارد و نیز چگونه آب را برخلاف جاذبه زمین به بالای درخت وبه داخل میوه گلابی، آنهم شیرین و پاک و گوارا، منتقل می‌کند.

سوم: سفرنامه معنوی

آیت‌الله جوادی آملی در شرحی دو جلدی که بر رساله الولایه نوشته‌اند «معتقد است مرحوم علامه طباطبایی در کتاب «رساله الولایه» در پنج فصل با استفاده از ادله عقلی و نقلی به اثبات راه عرفان و مقام ولایت و باز بودن این راه و بیان طریق باریابی به این مقام منیع می‌پردازد. استاد علامه طباطبایی(ره) چون خود همانند بعضی از اساتید خاص خویش سالک این طریقت و راهی این راه بود، توانست سفر نامه‌ای بنویسد که همان «رساله ولایت» است.»

باز کردن گره از راز جهان جز با شهود امکانپذیر نیست. «استاد جوادی آملی می‌فرماید: «در علم شهودی هم که به لطف الهی اسراری را که خداوند با ایشان (علامه طباطبایی) در میان گذاشت که کسی نمی‌دانست؛ ولی روابط خاصی که داشتند، چه با قرآن و چه با عترت در مکتوبات ایشان کاملاً مشخص بود. کسی که استاد نداشته باشد و حرف‌ها را خودش طراحی کند، مخصوصا حرف‌هایی که فاصله‌اش با حرف‌های قبلی خیلی باشد، معلوم می‌شود از جای دیگری جوشیده است. بعضی از مراجع نجف که به ایران آمده بودند و همدوره و همسن مرحوم علامه طباطبایی بودند، چندین بار به من گفتند که این حرف‌های آقای طباطبایی مال خودش است، از اساتیدش نیست؛ زیرا من اساتید ایشان را در نجف می‌شناسم، هرگز آنها به این عمق و ژرفا فکر نمی‌کردند و تعبیر «انسان کامل» را مکرر از آن مرجع درباره علامه طباطبایی شنیدم.»

ذهن منطقی و استدلالی علامه طباطبایی و ژرف اندیشی در قرآن و احادیث، و فهم بی‌بدیل و درایت تمام از متون، سبب شد تا علامه طباطبایی نوآوریهای فراوان بر اساس تکیه بر باورها و تجربه‌های دینی خود به وجود بیاورد. در رساله الولایه که یکی از رسائل تالیفی ایشان در دوران اقامت در شادآباد تبریز که خود از آن با عنوان ایام خسران یاد می‌کند؛ می‌باشد. تمام مراحل نیل به مقام ولایت را برای همه میسر می‌داند و آنگاه مانند کسی که راهی را رفته باشد و بخواهد آدرس دقیق دهد؛ چگونگی طی مراحل را تبیین می‌کند. به تعبیر استاد جوادی آملی در کتاب شرح رساله الولایه: «این کتاب سفرنامه معنوی علامه طباطبایی است» و به تعبیر رساتری از ایشان: «مرحوم علامه طباطبایی از تعداد علمای راهی این راه بود که به مقدار اینکه راه را طی کرد، توانست برای دیگران بازگو کند. یعنی مشهود را مبرهن کند. آن توانایی در مرحوم علامه بود که حصول و مشهود را مفهوم و عرفان را برهان کند.» مرحوم علامه معتقد بود: سالک سعادتمند، براثر شدت مراقبه به مشاهده توحید فعلی و صفاتی حضرت حق نائل می‌شود، همه چیز را غیر از یک فعل و صفت نمی‌بیند و غیر از یک علم وقدرت، نمی‌بیند. قدمی فراتر نهاد، به مشاهده توحید اسمائی نائل می‌شود و مشاهده می‌کند به غیر از یک عالم و قادر چیزی نیست.

و نیز فرموده است سالک، پس از یافتن حقیقت و نیل به توحید افعالی، و صفاتی و اسمائی و ذاتی، آرامش مییابد و در آخر میفهمد چیزی را که از اول داشته و به آن توجه نداشته استاد جوادی آملی در مقدمه تحریر رساله الولایه شمس الوحی تبریزی می‌نویسد: روزی از ایشان پرسیدم آیا شما کلی انسان را درک کرده‌اید؟ (یعنی انسان بدون در نظر گرفتن دست و پا و جسم) ایشان فرمود: تا حدودی این پاسخ بیانگر آن است که راز بر او گشوده شده بود و می‌کوشید آن را تبیین کند.

گره را ز راز جهان بازکن

که آسان کند باده دشوارها

چهارم: تجربه عرفانی داریوش شایگان

اما درک ابعاد معنوی علامه طباطبایی شاید از زبان یک شخصیت غیرروحانی شنیدنی‌تر هم باشد. داریوش شایگان فیلسو ف و هندشناس معروف ایرانی در خاطره‌ای از علامه طباطبایی می‌گوید: یک تجربه شگفت که با او ( علامه طباطبایی) داشتم، ملاقات دوبه‌دویی بود که زمانی در خانه‌ای در شمیران بین ما دست داد. قرار بود که همه اهل محفل، آن شب در آنجا گرد هم آیند. من به آنجا رفتم اما بقیه غایب بودند. احتمالاً تاریخ جلسه را اشتباه کرده بودند. ما تنها بودیم. شب فرا می‌رسید و از گردسوزهایی که در طاقچه‌ها نهاده بودند، نور صافی می‌تراوید. مانند همیشه روی زمین بر مخدّه (بالش نرم) نشسته بودیم، من از استاد درباره وضعیت اخروی و اینکه چگونه روح، نماد ملکاتی است که در خود انباشته و پس از مرگ آنها را در جهان برزخ متمثّل می‌کند، سؤال کردم. ناگهان استاد که معمولاً بسیار فکور و خموش بود، از هم شکفت. از جا کنده شد و مرا نیز با خود برد. دقیقاً به خاطر ندارم که از چه می‌گفت، اما آن فوران ِحال‌های دمادم را که در من می‌دمید، خوب به یاد دارم. احساس می‌کردم که عروج می‌کنم. گویی از نردبان هستی بالا می‌رفتیم و فضاهایی هر دم لطیف‌تر را بازمی‌گشودیم. چیزها از ما دور می‌شدند. هوای رقیق اوج‌ها و حالی را که تا آن زمان از وجودش بی‌خبر بودم، حس می‌کردم.

سخنان استاد با حسّ بی‌وزنی و سبکی همراه بود. دیگر از زمان غافل بودم. هنگامی که به حال عادی بازآمدم، ساعت‌ها گذشته بود. سپس سکوت، مستولی شد. ارتعاش‌های عجیبی مرا تسخیر کرده بود؛ رها و مجذوب در خلسه صلحی وصف‌ناپذیر بودم. استاد از گفتن ایستاد و سپس چشمانش را به زیر انداخت. دریافتم که بایست تنهایش بگذارم. نه تنها به سؤالم پاسخ گفته بود، بلکه نفس تجربه را در من دمیده بود. این تجربه را دیگر برایم تکرار نکرد امّا یقین دارم که اهل باطن و کرامات بود، ولی دربرابر مخاطبان ناآشنا دم فرو می‌بست. با آن‌که در محافل رسمی روحانیت، فیلسوف طراز اوّلی بود که لقب علّامه داشت ولی به روحانیان متحجّر بی‌اعتماد بود.

پنجم: اهتمام به دیگران

برادر ودوست عزیزم، جناب آقای محمد حسین قدوسی نوه آن مرحوم می‌فرمود در ایام کسالت مرحوم علامه، روزی در سرِ ظهر کسی دربِ منزل را زد برادر شهیدم از اینکه در این زمان نامناسب کسی در می‌زند رنجید و رفت به سمتِ در تا در را بازکند ومرحوم علامه از حالت او فهمید که ممکن است عتابی به مراجعه کننده شود، حالت التماسی به خود گرفت و از مرحوم اخوی شهید خواست تا نرود وخود با کهولت سن وحالِ نامساعد به درب منزل رفت. این ویژه گی ها یعنی ریختن تعالیم برآمده از دانایی به جان وتبدیل آنها به دارایی است.

ششم: دقت نظر

مرحوم آیت‌الله پهلوانی ومرحوم آیت الله جعفری، از علامه درخواست می کنند تا جلسه اختصاصی برای ایشان ترتیب دهد که ایشان عذرخواهی می کنند واین آقایان به اخوی مرحوم علامه آیت‌الله سیدمحمدحسن الهی گلایه می‌کنند و آن مرحوم از اخوی اشان می‌خواهند که اجابت کنند وایشان نیز اجابت کرده وجلساتی حدود ۲۵۶ جلسه برگزار می‌شود. حاصل این جلسات در کتاب چهار جلدی ثمرات حیات از زبان مرحوم پهلوانی و در کتاب جام صهبا از زبان مرحوم سیدعبدالله جعفری آمده است در لابلای آن دوکتاب نکات ارشمندی هست که خواندنش بسیار مفید است. یکبار از مرحوم علامه سوال می‌کنند که اگر قرآن فرموده است: لِّیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ [۳] یعنی خداوند گناهان پیشین و گناهای آینده تو را می‌بخشد، پس چرا پیامبر باید عبادت کند؟ علامه می‌فرماید این معنی درست نیست زیرا اگر چنین باشد عفوِ خداوند بی‌معنی می‌شود. منظور گناههای قبلی و گناهانی است که اخیرا انجام شده است ونه گناهان آینده.

در جای دیگری می‌پرسند که کسانی که اصول دین را نمی‌پذیرند آیا کافر هستند؟ علامه سکوت می‌کند و پاسخ نمی‌دهد اصرار شاگردان سبب می‌شود که علامه مختصرا بگوید که اصول دین تحقیقی است و نه تقلیدی.

هفتم : یک آیه و دو برداشت

در باره آیه شریفۀ ۵۳ سوره فصلت: «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» علامه طباطبایی در تفسیر المیزان شهید را به معنی گواه و عالم می‌گیرد و چنین معنی می‌کند که آیا کافی نیست که خداوند بر هرچیز گواه است.

اما در رساله الولایه واژه شهید در انتهای آیه را به معنی مشهود می‌داند مانند قتیل به مقتول و معتقد است بخش اول آیه شناخت آفاقی و بخش دوم شناخت انفسی و بخش نهایی شناخت شهودی خداوند است. معنی بخش اخیر چنین می‌شود: آیا کافی نیست که خداوند قبل از هرچیزی مشهود است. البته حرف «علی» نیز در تایید معنی دوم است.

به زودی نشانه‌های خود را در کرانه‌ها و اطراف جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برای آنان روشن شود که بی‌تردید او حق است. آیا کافی نیست که پروردگارت [با ظاهر کردن حقایق و دلایل] بر همه چیز گواه است [که تنها او آفریننده و بی‌نیاز است و غیر او مخلوق و از هر جهت نیازمند به اوست.

نویسنده و پژوهشگر