کودکان پنجساله ممکن است از مهر سال آینده، پیش از ورود به کلاس اول، ملزم به رفتن به پیشدبستانی شوند. علیرضا منادی، رئیس کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس از تصویب این طرح در این کمیسیون خبر داده و گفته است آموزشوپرورش مسئول برگزاری این دوره خواهد بود. حمیدرضا شیخالاسلام، رئیس سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک نیز میگوید در صورت تصویب قانون، طرح طی پنج سال و متناسب با ظرفیت جذب مربی و فراهمشدن فضای آموزشی گسترش مییابد.
آموزش تکلیفمحور به پیشدبستانی نرسد
مسعود تهرانیفرجاد، مدیرکل پژوهش، برنامهریزی و تبیین ضوابط سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک با بیان اینکه توجه به سن و نیازهای کودکان، شرط اساسی شناخت مسائل آنها و پاسخگویی به این مسائل است، به خبرنگار ما میگوید: چه در برنامههای رسمی و چه در برنامههای غیررسمی باید محتوا و شیوه برخورد با کودک را متناسب با ویژگیهای سنی او تنظیم کنیم. در پیشدبستانی باید ویژگیهای «دوره سیادت کودک» را در نظر بگیریم و آزادی عمل او را حفظ کنیم. در این دوره نباید کودکان را با یکدیگر مقایسه کرده یا آنها را ملزم کنیم مطالب مشخصی را یاد بگیرند.
در دوره ابتدایی، متناسب با سن کودکان، هدفهای آموزشی مشخصی تعیین میکنیم. برای نمونه، از دانشآموزان انتظار داریم نشانههای نوشتاری یا حجم معینی از مطالب درسی را یاد بگیرند. در پیشدبستانی با توجه به سن کودکان، چنین الزامهایی برای یادگیری نداریم. باید محتوای پیشدبستانی را بهگونهای طراحی کنیم که انعطافپذیر و متناسب با ویژگیهای رشدی کودکان باشد. انتظار ما از کودک باید در حد توان و متناسب با سن او باشد و برنامهها آزادی عملش را حفظ کنند.
او میافزاید: در کنار این موارد، بیش از هر چیز باید به مهارت حرفهای و امنیت شغلی مربیان توجه کنیم. امروز در برخی مراکز میبینیم مربی پس از مدتی جای خود را به فرد دیگری میدهد و این جابهجاییها تکرار میشود. باید برای ثبات شغلی مربیان و پشتیبانی از آنها در زمینه آموزش و توانمندسازی حرفهای برنامه داشته باشیم. اگر برنامههای پیشدبستانی را رسمی میکنیم، باید شیوه آموزش و فضای این دوره را متناسب با سن کودکان نگه داریم. الگوی آموزش دوره ابتدایی و الزامهای آن را نباید به پیشدبستانی منتقل کنیم. کودکان زیر هفت سال از نظر رشد و یادگیری، اقتضائات ویژهای دارند و در همین گروه سنی هم ویژگیها و تواناییهایشان با یکدیگر متفاوت است.
در آموزههای دینی نیز از هفت سال نخست بهعنوان «دوره سیادت» و از هفت سال دوم بهعنوان «دوره اطاعت» یاد شده است. نمیتوانیم از کودک زیر هفت سال انتظار داشته باشیم مانند دانشآموز دوره ابتدایی از دستورها و الزامهای آموزشی پیروی کند. کودکان این گروه سنی ویژگیها و نیازهای متفاوتی دارند. اگر این تفاوتها را نادیده بگیریم و الزامهای دوره ابتدایی را به پیشدبستانی منتقل کنیم، به کودکان آسیب میزنیم؛ در عمل، تجربه تلخ یادگیری تحت فشار را یک سال زودتر به آنها تحمیل میکنیم.
نظام آموزشی برای پذیرش پنجسالهها آماده است؟
تهرانی فرجاد در پاسخ به این پرسش که آیا نظام آموزشی کشور برای پذیرش کودکان از پنجسالگی آمادگی دارد، بیان میکند: باید بررسی کنیم آیا میتوانیم الزامات گسترش پیشدبستانی را در نظر بگیریم و زیرساختهای لازم برای اجرای آن را آماده کنیم. نخستین و مهمترین زیرساخت، نیروی انسانی است. باید مربیانی داشته باشیم که ضمن برخورداری از صلاحیت حرفهای در کار خود ثبات شغلی داشته باشند. پس از تأمین نیروی انسانی، باید به محتوای برنامهها و فضای لازم برای اجرای آنها هم توجه کنیم. اگر این زیرساختها را فراهم نکنیم، ممکن است در بعضی مناطق بتوانیم برنامه را اجرا کنیم و در برخی مناطق کمبرخوردار این امکان فراهم نباشد. در چنین وضعیتی، بخشی از کودکان از امکانات پیشدبستانی محروم میمانند و به مربی واجد صلاحیتی که بتواند آنها را پوشش دهد و از آنها حمایت کند، دسترسی پیدا نمیکنند. باید بتوانیم این پوشش و حمایت را در دورترین مناطق نیز فراهم کنیم. اگر دسترسی کودکان به مربی و امکانات به محل زندگیشان وابسته بماند، نتیجه گسترش پیشدبستانی با هدفی که دنبال میکنیم در تعارض قرار میگیرد و عدالت آموزشی آسیب میبیند.
وی ادامه میدهد: اگر از منظر جامعهشناسی و نظام تعلیموتربیت به پیشدبستانی نگاه کنیم، خانواده نقشی اساسی دارد و باید به این توجه کنیم که والدین به چه آگاهیهایی درباره این دوره نیاز دارند، چگونه میتوانیم همراهی آنها را جلب کرده و ضرورت برنامهها را برایشان توضیح دهیم و آنها را قانع کنیم.
مسئله اقتصادی پیشدبستانی جدی است. اگر قرار باشد این دوره را در سراسر کشور گسترش دهیم، آیا میتوانیم آن را بدون دریافت شهریه ارائه کنیم؟ اگر قرار باشد شهریه بگیریم، دریافت شهریه با قوانین بالادستی، ازجمله اصل رایگان بودن آموزش عمومی برای همه در قانون اساسی، چه نسبتی پیدا میکند؟ در این صورت چگونه میتوانیم هزینهها را پوشش دهیم و دسترسی همه کودکان را فراهم کنیم؟ برای این موارد میتوانیم از پیش راهکارهایی در نظر بگیریم. همین حالا هم در برخی مناطق کمبرخوردار، کموبیش براساس ضریب محرومیت حمایتهایی صورت میگیرد. پرسش ما این است آیا میتوانیم این حمایتها را بهطور مستمر ادامه دهیم و آنها را به همه مناطق نیازمند گسترش دهیم؟
عدالت آموزشی بر کاهش سن تحصیل اولویت دارد
علی امرایی، پژوهشگر و دکترای حقوق عمومی، کاهش سن آغاز تحصیل را پیشنهادی قابل بررسی میداند و به ما میگوید: ابتدا باید روشن شود منظور از آغاز آموزش در پنجسالگی چیست.
آیا میخواهیم آموزش رسمی و تکلیفمحور دوره ابتدایی را از پنجسالگی آغاز کنیم یا هدفمان این است ضمن پرورش خلاقیت و تقویت مهارتهای اجتماعی کودک، به رشد وی کمک و او را برای ورود به دوره ابتدایی آماده کنیم؟ برای بررسی این پیشنهاد باید از ابتدا میان این دو نوع آموزش تفکیک قائل شویم. ما همین حالا در پایه اول ابتدایی هم پرسشوپاسخ داریم. پرسشوپاسخ در پایه اول باید متناسب با سن کودک باشد و شکل رایج آن در پایههای بالاتر را پیدا نکند. در این سن باید بیشتر کودکان را برای یاد گرفتن و زندگی کردن آماده کنیم و به آنها فرصت بدهیم در حد توانشان مسئولیت کارهای خود را به عهده بگیرند. همین اندازه انتظار از دانشآموز در سالهای نخست ابتدایی کافی است. اگر بخواهیم سن آغاز آموزش را به پنجسالگی کاهش دهیم، کافی است آموزش را به یادگیری چند مهارت متناسب با سن کودک و آشنایی اولیه او با نظام تعلیموتربیت محدود کنیم. در انتخاب این مهارتها و شیوه آموزش آنها هم باید ویژگیهای سنی کودک را در نظر بگیریم.او خاطرنشان میکند: مهمترین مسئله در بحث سن شروع تحصیل، رفع نابرابری آموزشی است. پیش از آنکه بحث را بر یکی دو سال بالا یا پایین بردن سن آغاز تحصیل و یادگیری متمرکز کنیم، باید امکانات آموزشی را عادلانه توزیع و دسترسی همه دانشآموزان کشور را به این امکانات در مدارس دولتی فراهم کنیم. دانشآموز باید در مدرسه دولتی هم فرصت موفقیت داشته باشد و احساس نکند موفقیتش فقط به تحصیل در مدرسه غیردولتی وابسته است. وقتی درباره کاهش سن شروع تحصیل تصمیم میگیریم، باید شلوغی کلاسها و وضعیت تأمین معلم را هم در نظر بگیریم. بخشی از کمبود معلم جبران شده و به همین دلیل، وضعیت امروز را صرفاً با عنوان «کمبود معلم» توصیف نمیکنم. با این حال، هنوز در تأمین معلم به وضعیت مطلوب نرسیدهایم، به همین دلیل باید جذب معلم را از طریق دانشگاه فرهنگیان و مسیر استخدامی ماده ۲۸ ادامه دهیم.
پیشدبستانی دولتی باید رایگان یا کمهزینه باشد
عضو کمیسیون آموزش دیدهبان شفافیت و عدالت با تأکید بر اجرای اصل ۳۰ قانون اساسی عنوان میکند: بارها این اصل را یادآوری و بر اجرای آن تأکید کردهام، اما برخی از دوستان هنوز به این موضوع توجه کافی ندارند. مطابق اصل ۳۰ قانون اساسی، آموزش عمومی در کشور باید رایگان باشد. من از وضعیت فعلی پیشدبستانی اطلاع دقیقی ندارم. نمیدانم آیا این دوره در مدارس دولتی هم بدون دریافت شهریه ارائه میشود یا مسئولیت برگزاری آن به برخی مدارس و مراکز خاص واگذار شده است. اگر مدارس دولتی مسئولیت پیشدبستانی را بر عهده داشته باشند، انتظار این است خانوادهها برای نامنویسی فرزندانشان هزینهای نپردازند یا دستکم هزینه به حداقل برسد. برخی از مراکزی را که برای دوره پیشدبستانی تأسیس شدهاند، دیدهام. بعضی از مراکز خصوصی برای دورههای آموزشی و پرورش خلاقیت کودکان، آموزش باکیفیت، کلاسهای مجهز و وسایل مناسب در اختیار دارند.
