خط کوفی از کهن‌ترین شیوه‌های نگارش در هنر اسلامی است؛ خطی با حروف زاویه‌دار و ساختاری هندسی که در گذر زمان، افزون بر کتابت، به عنصری برای آفرینش ترکیب‌های بصری در کتیبه‌ها و آثار هنری تبدیل شد. تنوع شکل‌ها و امکان بازی با امتداد، اندازه و جایگاه حروف، این خط را به بستری برای پیوند نوشتار و تصویر بدل کرده است. در هنر اسلامی، خوشنویسی تنها راه ثبت واژه‌ها نیست، بلکه هنری است که معنا را با نظم و زیبایی حروف همراه می‌کند و خط کوفی یکی از نمونه‌های روشن این پیوند به شمار می‌رود. با توجه به جایگاه تاریخی و ظرفیت‌های هنری خط کوفی، آشنایی با شیوه‌های نگارش آن می‌تواند دریچه‌ای برای شناخت بخشی از میراث خوشنویسی اسلامی و تجربه امکانات بصری نوشتار باشد. همین موضوع در کارگاه تخصصی آموزش خط کوفی که همزمان با شب شهادت حضرت فاطمه(س) در نگارخانه رضوان برگزار شد، محور توجه قرار گرفت. در این برنامه، فاطمه مقیمی ضمن کتابت آیات سوره کوثر با سبک‌های گوناگون کوفی، درباره ویژگی‌های حروف، تفاوت شیوه‌ها و نکته‌های کاربردی این هنر توضیح داد. در ادامه، گزارشی از این کارگاه و دیدگاه‌های مدرس و هنرجویان را می‌خوانیم.
فرصتی برای دیدن جزئیات خط کوفی از نزدیک
همزمان با شب شهادت حضرت فاطمه(س)، کارگاه تخصصی آموزش خط کوفی با تدریس فاطمه مقیمی در نگارخانه رضوان برگزار شد. این برنامه را مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی و مدرسه عالی هنر رضوی برگزار کردند و شماری از فعالان هنر خوشنویسی در آن حضور داشتند. مقیمی در این نشست، آیات سوره کوثر را با چند شیوه از خط کوفی نوشت و در جریان آموزش، ویژگی‌ها و تفاوت‌های این سبک‌ها را توضیح داد. بخش مهمی از کارگاه به نکته‌هایی اختصاص داشت که شاید در نگاه نخست جزئی به نظر برسند، اما در شکل نهایی اثر و درست‌نویسی حروف نقش دارند. یکی از هنرجویان حاضر در کارگاه، از توضیحات مدرس درباره این نکته‌ها ابراز خرسندی کرد و گفت: «اطلاع از این جزئیات به ما کمک می‌کند در نگارش خط کوفی به این نکات ریز توجه کرده و آثار بهتری را خلق کنیم». هنرجوی دیگری نیز با اشاره به ساختار هندسی حروف کوفی، بر ضرورت تمرین و برگزاری دوره‌های بیشتر تأکید و بیان کرد: «سبک کوفی دارای حروف زاویه‌دار و هندسی بوده که نیازمند صرف زمان بیشتری نسبت به خطوط دیگر است. امیدوارم کارگاه‌های بیشتری در این زمینه برگزار شود تا بتوانیم اشکالاتی را که در بحث نگارش خطوط با سبک خط کوفی داریم، رفع کنیم».
کوفی؛ شروعی ساده برای ورود به خوشنویسی
مقیمی که از هنرمندان فعال در عرصه خوشنویسی، به‌ویژه در خطوط نستعلیق و تحریری است، درباره تجربه خود در نگارش کوفی توضیح داد: «معمولاً با همان قلمی می‌نویسم که در اثر خوشنویسی با سبک نستعلیق از آن استفاده می‌کنم».
او که مدرک دیپلم و مدرک تخصصی استادی در رشته خوشنویسی دارد، در سال ۱۳۹۴ درجه فوق ممتاز را دریافت کرد و در سال ۱۴۰۰ به درجه استادی انجمن خوشنویسان ایران رسید. مقیمی اکنون به‌عنوان مدرس انجمن خوشنویسان مشهد فعالیت می‌کند. این هنرمند، یادگیری کوفی اولیه را گزینه‌ای مناسب برای کسانی دانست که هنوز تجربه‌ای در خوشنویسی ندارند و گفت: «ساده‌ترین خط برای هنرجویی که تا به حال خوشنویسی را تجربه نکرده، یادگیری خط کوفی اولیه است».
به گفته او، توجه به اندازه و تناسب حروف از نکته‌های مهم در نوشتن این خط است. مقیمی با اشاره به ارتفاع حرف الف توضیح داد: «ارتفاع حروفی مانند الف شامل پنج نقطه می‌شود». او همچنین به چرخش بعضی حروف اشاره کرد و افزود: «در خط کوفی ممکن است برخی از حروف مانند الف کمی به سمت مخالف بچرخد، هنوز علت دقیق آن مشخص نیست، اما این موضوع زیبایی خاصی به حروف می‌بخشد».
از رنگ نقطه‌ها تا تفاوت گونه‌های کوفی
انتخاب رنگ نیز می‌تواند در اجرای اثر اهمیت داشته باشد. مقیمی درباره رنگ‌های مورد استفاده در نگارش خط کوفی اظهار کرد: «بهتر است برای آثاری با سبک کوفی قدیمی، از رنگ قرمز اعتدال برای نگارش نقطه‌های حروف استفاده کنید». او در توضیح شیوه نگارش خود در کارگاه، به استفاده از رسم‌الخط عربی اشاره کرد و درباره تفاوت دو گونه کوفی مشرقی و مصحفی توضیح داد: «خط کوفی مشرقی، شکل گرافیکی بیشتری نسبت به خط کوفی مصحفی دارد، بنابراین علاقه‌مندان به طراحی‌های گرافیکی می‌توانند از این خط برای نگارش آثارشان استفاده کنند».
مقیمی یکی از ویژگی‌های کوفی مشرقی را فاصله زیاد میان سطرها دانست؛ فاصله‌ای که می‌تواند امکان پیوند بصری میان حروف سطرهای مختلف را فراهم کند. او در این‌باره یادآور شد: «در خوشنویسی با سبک کوفی مشرقی فاصله سطرها از هم زیاد است و همین ویژگی، دلیل تلفیق حروف سطرهای مختلف با هم می‌شود».
این مدرس همچنین به تفاوت توانایی هنرجویان و اثر آن بر انتخاب شیوه خوشنویسی اشاره کرد. به گفته او، برخی افراد حروف را در یک امتداد و همچون خطی راست می‌نویسند؛ ویژگی‌ای که می‌تواند در تجربه و موفقیت آن‌ها در خط ثلث مؤثر باشد. مقیمی گفت: «برخی هنرجویان در هنگام خلق یک اثر، حروف را همچون یک خط راست می‌نویسند، این ویژگی سبب می‌شود در نگارش خطوطی همچون ثلث، موفق‌تر باشند و آثار زیبایی را خلق کنند».
ابزار و تمرین؛ دو بخش جدایی‌ناپذیر کار
در کنار شناخت شکل حروف، انتخاب کاغذ و مرکب مناسب نیز بخشی از روند کار است. مقیمی با اشاره به تفاوت نیازهای کاغذهای گوناگون توضیح داد: «هر کاغذی که برای خوشنویسی با سبک‌های متنوع کوفی استفاده می‌شود مرکب خاص خود را دارد. به عنوان مثال برای کاغذهای ژاپنی می‌توان از مرکب یاقوت استفاده کرد، اما مشکل اینجاست این مرکب در مشهد وجود ندارد و باید در شهرهای دیگر به دنبالش بود». او در ادامه به محدودیت‌های یکی از شیوه‌های کوفی در کشیده‌نویسی پرداخت و گفت: «در دو سبک مصحفی و مشرقی هر اندازه که هنرمند بخواهد، می‌تواند حروف را به صورت کشیده بکشد، اما در سبک کوفی ایروانی این موضوع قابل اجرا نیست».
به گفته مقیمی، نظم موجود در حروف حاصل قواعدی است که در نگارش گونه‌های مختلف کوفی رعایت می‌شود. هنرجویان می‌توانند در گام‌های نخست با خط‌کش و نشانه‌گذاری فاصله‌ها، شکل حروف را دقیق‌تر تنظیم کنند؛ اما هدف نهایی آن است این محاسبات با تمرین در ذهن هنرمند جا بیفتد. او افزود: «اگر نظمی در حروف ایجاد شده به خاطر قاعده‌ای است که برای نگارش تمام این سبک‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، البته می‌توان در آثار ابتدایی از خط‌کش و نقاط فاصله‌ای حروف استفاده کرد، اما در نهایت تمام این موارد با نگارش بیشتر و اصطلاحاً کسب تجربه می‌تواند به صورت ذهنی انجام شود تا در ادامه، اثر مطلوب‌تری داشته باشیم».
کارگاه نگارخانه رضوان در کنار نمایش شیوه‌های گوناگون خط کوفی، فرصتی برای پرداختن به همین جزئیات فراهم کرد؛ از اندازه‌گیری حروف و انتخاب رنگ تا شناخت تفاوت گونه‌ها و تمرین نظم بصری. نکته‌هایی که به گفته مدرس و هنرجویان می‌تواند مسیر تجربه و آموختن این خط را روشن‌تر کند.