کرمانشاه - ایرنا - تازه‌ترین یافته‌های علمی و پژوهشی ارائه‌شده در «همایش بین‌المللی و سومین همایش ملی جغرافیا و پایداری محیط با موضوع بحران فرونشست زمین: علل پیامدها و راهکارها» در دانشگاه رازی کرمانشاه، از ابعاد نگران‌کننده بحران فرونشست زمین در ایران حکایت دارد؛ بحرانی که در پی برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و افت سطح آبخوان‌ها، نه‌تنها منابع طبیعی، بلکه زیرساخت‌های حیاتی، معیشت جوامع محلی و پایداری سکونتگاه‌ها را نیز تهدید می‌کند.

به گزارش خبرنگار ایرنا، برآوردهای پژوهشی ارائه‌شده در این رویداد نشان می‌دهد حدود ۷۷ درصد منابع آب زیرزمینی ایران، معادل ۷۳ کیلومتر مکعب، برداشت شده است؛ وضعیتی که در کنار کاهش بارندگی‌ها و خشکسالی‌های متوالی، فشار فزاینده‌ای بر آبخوان‌ها وارد کرده و زمینه را برای تشدید فرونشست زمین در مناطق مختلف کشور فراهم آورده است.

این پدیده اگرچه در ظاهر با پایین رفتن سطح زمین خود را نشان می‌دهد، اما در واقع نشانه‌ای از برهم خوردن تعادل منابع آب و خاک است؛ تعادلی که بازگشت آن به شرایط پیشین، به‌ویژه در آبخوان‌های آسیب‌دیده، به سادگی امکان‌پذیر نیست.

دبیر علمی نخستین همایش بین‌المللی جغرافیا و پایداری محیط با اشاره به ابعاد گسترده این بحران می‌گوید: فرونشست زمین می‌تواند تحت تأثیر عوامل طبیعی مانند اقلیم، زمین‌ساخت و ویژگی‌های زمین‌شناسی رخ دهد، اما آنچه امروز موجب نگرانی شده، نقش فعالیت‌های انسانی در افزایش گستره و عمق این پدیده در جهان، ایران و استان کرمانشاه است.

فرونشست زمین؛ زنگ خطر خاموش برای آب، خاک و زیرساخت‌های ایران

«امجد ملکی»، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی را یکی از مهم‌ترین عوامل انسانی مؤثر بر گسترش فرونشست دانست و اظهار کرد: آب در میان لایه‌های زمین مانند یک جک هیدرولیکی عمل می‌کند و با برداشت بیش از اندازه، سطح آب زیرزمینی پایین می‌رود و در پی آن، لایه‌های زمین فشرده و نشست می‌کنند.

وی با تشریح پیامدهای زنجیره‌ای این پدیده افزود: نخستین بحران، کمبود آب است؛ بحران دوم فرونشست زمین و تهدید زیرساخت‌های انسانی از جمله خطوط انتقال آب و برق، شبکه‌های فاضلاب، شهرها و روستاهاست و بحران سوم نیز از بین رفتن امکان احیای منابع آب زیرزمینی و مرگ آبخوان‌هاست.

این استاد دانشگاه تأکید کرد: فرونشست زمین تنها یک موضوع جغرافیایی یا زمین‌شناسی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی دارد و به همین دلیل، همه رشته‌های علمی و نهادهای تصمیم‌گیر باید در بررسی و مدیریت آن مشارکت کنند.

کاهش آب‌های زیرزمینی و گسترش بیابان‌زایی در کرمانشاه

ابعاد این بحران در استان کرمانشاه نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ به گونه‌ای که مطالعات انجام‌شده درباره ارتباط منابع آب زیرزمینی با تغییر اقلیم، از کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی استان حکایت دارد.

معاون تحقیقات و دکتری رشته جغرافیا دانشگاه رازی کرمانشاه با اشاره به پیامدهای تصمیم‌های ناهماهنگ در مدیریت منابع طبیعی گفت: برخی تصمیم‌ها در سیاست‌های کلان محیط‌زیستی کشور در یک نقطه اتخاذ می‌شود، اما آثار و پیامدهای آن در نقطه‌ای دیگر نمایان می‌شود و بخشی از وضعیت امروز محیط زیست و منابع طبیعی ایران، نتیجه همین تصمیم‌های ناهماهنگ است.

«جعفر معصومی‌پور» با اشاره به خشک‌شدن دریاچه ارومیه اظهار کرد: انتقال آب بین‌حوضه‌ای، از جمله انتقال آب از کوهرنگ به سمت یزد، نمونه‌ای از تصمیم‌هایی است که باید پیامدهای محیط‌زیستی و منطقه‌ای آن با دقت بیشتری بررسی شود؛ زیرا هرگونه تغییر در منابع آب یک حوضه می‌تواند بر مناطق دیگر اثر بگذارد.

وی افزود: در مطالعات انجام‌شده درباره خشکسالی و منابع آب زیرزمینی، برآورد شده است که حدود ۷۷ درصد منابع آب زیرزمینی ایران، معادل ۷۳ کیلومتر مکعب، برداشت شده و امکان بازگشت بخش قابل توجهی از آن وجود ندارد.

این عضو هیأت علمی دانشگاه رازی ادامه داد: مطالعات انجام‌شده درباره ارتباط منابع آب زیرزمینی با تغییر اقلیم نیز نشان‌دهنده کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی در استان کرمانشاه است و داده‌ها و نقشه‌های پژوهشی، روند افزایشی بیابان‌زایی در ایران را تأیید می‌کند.

معصومی‌پور با اشاره به موقعیت جغرافیایی کرمانشاه در منطقه زاگرس و همسایگی عراق گفت: تصمیم‌هایی که از سوی هر یک از ۲ کشور اتخاذ می‌شود، در صورت اجرای صحیح می‌تواند آثار مثبت داشته باشد و در صورت وجود خطا، آسیب‌های آن متوجه هر دو کشور شود.

وی تأکید کرد: منابع آب، حتی اگر در محدوده یک قطعه زمین یا در اختیار بهره‌بردار خاصی باشد، از منابع ملی محسوب می‌شود و لازم است سیاست‌گذاران نسبت به این موضوع حساس باشند؛ زیرا ادامه روند کنونی می‌تواند به مهاجرت و ایجاد مشکلات گسترده‌تر برای مدیریت کشور منجر شود.

مدیریت منابع آب نیازمند تصمیم‌گیری فراتر از مرزهای استانی

در کنار عوامل طبیعی و انسانی مؤثر بر فرونشست زمین، نحوه تصمیم‌گیری درباره منابع آب و خاک نیز از موضوعاتی است که مورد تأکید صاحب‌نظران قرار دارد؛ چرا که آثار بسیاری از طرح‌های توسعه‌ای، محدود به محدوده جغرافیایی محل اجرای آنها باقی نمی‌ماند.

رئیس دانشگاه رازی کرمانشاه در این زمینه گفت: هنگامی که در بالادست یک حوزه آبخیز درباره توسعه کشاورزی یا استقرار صنایع تصمیم‌گیری می‌شود، خانواده‌ها و جوامعی که در پایین‌دست زندگی می‌کنند نیز از نتایج آن تصمیم تأثیر می‌پذیرند.

فرونشست زمین؛ زنگ خطر خاموش برای آب، خاک و زیرساخت‌های ایران

«جمال فتح‌اللهی» افزود: اعتبار اجرای یک طرح ممکن است در کارنامه یک استان ثبت شود و اشتغال ایجادشده نیز به نام همان استان محاسبه شود، اما هزینه‌هایی که در همان سال یا سال‌های بعد به آب، خاک و معیشت مردم استان‌های دیگر و مناطق همجوار تحمیل می‌شود، در هیچ کارنامه‌ای دیده نمی‌شود.

وی با اشاره به نمونه‌ای از این چالش در رودخانه گاماسیاب اظهار کرد: تابستان گذشته حدود ۵۰۰ خانوار کشاورز در بالادست خواستار کشت برنج بودند، اما ارزیابی‌های زیست‌محیطی نشان می‌داد این اقدام می‌تواند حدود ۲ هزار خانوار در پایین‌دست و در ۲ استان را با آسیب مواجه کند.

رئیس دانشگاه رازی ادامه داد: مساله این است که چگونه می‌توان هم از آسیب‌دیدن ۵۰۰ خانوار کشاورز جلوگیری کرد و هم مانع تحمیل خسارت به ۲ هزار خانوار پایین‌دست شد؛ زیرا هر دو گروه به دنبال تأمین معیشت خود هستند و حل این مسائل نیازمند تصمیم‌گیری علمی و گفت‌وگوی اجتماعی است.

فتح‌اللهی با بیان اینکه دانشگاه‌ها باید چنین موضوعاتی را در افکار عمومی مطرح و پیگیری کنند تا به تدریج در نظام تصمیم‌گیری کشور نهادینه شود، گفت: ایده تشکیل اتحادیه دانشگاه‌های زاگرس نیز ریشه در همین مسائل و چالش‌های زیست‌محیطی مشترک دارد.

وی افزود: منطقه زاگرس ۱۱ استان را دربرمی‌گیرد و حدود ۱۰۶ هزار دانشجو در دانشگاه‌های دولتی این استان‌ها تحصیل می‌کنند و نزدیک به هفت هزار عضو هیأت علمی در این دانشگاه‌ها حضور دارند؛ بنابراین ظرفیت قابل توجهی برای اثرگذاری بر نظام حکمرانی، تصمیم‌گیری و اصلاح سیاست‌هایی وجود دارد که پیامدهای آن از مرز یک استان فراتر می‌رود.

رئیس دانشگاه رازی اظهار کرد: این دانشگاه به عنوان دبیرخانه اتحادیه دانشگاه‌های زاگرس، پیگیری همکاری‌های علمی در موضوعاتی مانند حفاظت از جنگل‌های بلوط، حوزه‌های آبخیز، تنوع زیستی و گرد و غبار را بر عهده دارد.

وی پیشنهاد کرد همکاری دانشگاه‌ها از بررسی یک تصمیم واقعی در حوزه کشاورزی و محیط زیست آغاز شود تا آثار و پیامدهای آن در مناطق مختلف زاگرس و حتی کشورهای همجوار، از جمله عراق، مورد ارزیابی قرار گیرد.

همایش علمی برای یافتن راهکارهای مقابله با فرونشست

فرونشست زمین با توجه به ابعاد گسترده و فرابخشی آن، نیازمند همکاری میان رشته‌های علمی، تبادل تجربه میان کشورها و ارائه راهکارهایی است که بتواند از تشدید این پدیده و خسارت‌های ناشی از آن جلوگیری کند.

در همین راستا، نخستین همایش بین‌المللی جغرافیا و پایداری محیط با محوریت «بحران فرونشست زمین؛ علل، پیامدها و راهکارها» روز چهارشنبه ۲۷ آبان با حضور استادان، پژوهشگران و دانشجویان دانشگاه‌های داخلی و شماری از پژوهشگران کشورهای مختلف به صورت حضوری و مجازی در سرسرای اجتماعات فرهنگ و ادب دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی کرمانشاه برگزار شد.

دبیر اجرایی این همایش گفت: در مجموع ۱۵۰ مقاله به دبیرخانه ارسال شد که پس از داوری، ۴۱ مقاله رد شد و سایر مقالات در قالب سخنرانی و پوستر ارائه شد.

«آئیش عزمی» افزود: در این همایش مقالاتی از کشورهای مختلف آسیایی و اروپایی و به‌ویژه کشور عراق ارائه شده است و شماری از پژوهشگران نیز به صورت مجازی در برنامه حضور دارند.

وی اظهار کرد: برگزاری این رویداد فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های علمی شهر کرمانشاه و ایران در حوزه جغرافیا و پایداری محیط و فراهم‌کردن زمینه بهره‌برداری اندیشمندان از دستاوردهای پژوهشی مرتبط با فرونشست زمین است.

دبیر اجرایی همایش گفت: چکیده مقالات این همایش در آینده منتشر می‌شود و مجموعه مقالات نیز در پایگاه‌های علمی مربوط، از جمله سیویلیکا و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، نمایه خواهد شد.

عزمی ابراز امیدواری کرد دستاوردهای این همایش به تقویت همکاری‌های علمی میان دانشگاه‌های ایران و کشورهای منطقه و ارائه راهکارهای مؤثر برای کاهش پیامدهای فرونشست زمین و مدیریت پایدار منابع آب و خاک منجر شود.

نخستین همایش بین‌المللی جغرافیا و پایداری محیط در حالی با تمرکز بر بحران فرونشست زمین در دانشگاه رازی کرمانشاه برگزار شد که یافته‌های مطرح‌شده در آن، بار دیگر ضرورت بازنگری در شیوه بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی و توجه به پیامدهای بلندمدت تصمیم‌های توسعه‌ای را برجسته کرد؛ موضوعی که مدیریت آن، بیش از هر چیز به پیوند میان دانش دانشگاهی، سیاست‌گذاری و اقدام عملی نیاز دارد.