جوان آنلاین: انتشار تصویری از یک موشک بالستیک در مرکز حلقههایی با شعاعهای ۵۰۰ تا ۵۰۰۰ کیلومتر در پایگاه اطلاعرسانی دفتر رهبر معظم انقلاب، در کنار تأکید فرمانده کل قوا بر «پاسخ فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی» به هر تهدید دشمن، حامل پیامی فراتر از یک نمایش گرافیکی از توان موشکی است. این تصویر را میتوان نشانهای از تغییر در چارچوب بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران و عبور از برخی ملاحظات و محدودیتهای پیشین در تعیین دامنه جغرافیایی پاسخ نظامی دانست؛ تغییری که پس از جنگهای اخیر و در پرتو ارزیابی تازه از سطح تهدیدات علیه ایران معنا پیدا میکند.
یکی از مهمترین تحولات در این زمینه، اعلام رسمی برداشته شدن محدودیت ۲ هزار کیلومتری موشکهای بالستیک ایران است؛ جایی که سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۶ آبان در پاسخ به پرسشی درباره ارتباط دستور فرمانده کل قوا با محدودیت برد موشکی اعلام کرد: «این محدودیت برای ما برداشته شده است.» این اظهارنظر از آن جهت اهمیت دارد که محدودیت ۲ هزار کیلومتری، پیش از این بهعنوان یک سقف خودخواسته در سیاست موشکی جمهوری اسلامی ایران مطرح بود؛ سقفی که با وجود برخورداری از ظرفیتهای فنی برای افزایش برد، در چارچوب ملاحظات اعلامشده نظامی رعایت میشد. اکنون سخنان سخنگوی سپاه نشان میدهد که این ملاحظه دیگر بهعنوان یک محدودیت الزامآور در سیاست موشکی کشور مطرح نیست.
دشمن خطا کند عبرت همگان خواهد شد
روز گذشته هم امیر سرلشکر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران، در اظهارنظری با اشاره به تحرکات دشمن امریکایی در منطقه و با تأکید بر اینکه «ما با هوشیاری و دقت حرکات دشمن را رصد میکنیم و لحظهای را برای آمادگی از دست نمیدهیم» تصریح کرد: «با توجه به اوامری که فرماندهی معظم کل قوا به فرماندهان ارشد نیروهای مسلح ابلاغ کردند، امروز آمادگیهای لازم کسب شده است و اگر دشمن مجدداً دست به اقدامی بزند، بدون تردید کوبندهتر، شدیدتر و بدون محدودیت جغرافیایی با او و حامیانش برخورد خواهد شد. امیدواریم که دشمن دچار اشتباه محاسباتی نشود، اما اگر چنین اتفاقی بیفتد، درسی خواهد گرفت که عبرت همگان خواهد شد.»
سردار یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، هم در گفتوگو با تسنیم، با بیان اینکه ورود دشمن به جنگ تمامعیار موجب کنار رفتن محدودیتهای پیشین در حوزه دفاعی شد، گفت: تغییر اولویتهای دفاعی و توسعه توانمندیهای موشکی، پهپادی و جنگ الکترونیک، معادله بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران را تغییر داده است. سردار سرتیپ سید قاسم قریشی، جانشین رئیس سازمان بسیج مستضعفین، نیز در گفتوگو با شبکه خبر دانشجو با اشاره به راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی ایران گفت: تدبیر امام شهید متناسب با تهدیداتی بود که در آن مقطع وجود داشت؛ بهگونهای که عمق تهدیدات در حوزه موشکی حداکثر ۲ هزار کیلومتر بود و طراحی و برنامهریزی نیروهای مسلح نیز بر همین اساس انجام میشد. امام شهید همواره بر افزایش دقت موشکها، ارتقای توان نقطهزنی و توسعه فناوریهای موشکی تأکید داشتند و نیروهای مسلح نیز در همین مسیر حرکت کردند. قریشی با اشاره به تدابیر جدید دفاعی کشور تصریح کرد: «حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای متناسب با شرایط و تهدیدات امروز، تدبیر راهبردی کلانی را اتخاذ کردهاند که بر اساس آن، راهبرد "ایران قوی" به "ایران قویتر" تبدیل شده است. با توجه به شکست و عقبنشینی امریکاییها از منطقه و انتقال احتمالی فعالیتهای آنان به پایگاهها و مناطق دورتر، ضروری است برد و توان مقابلهبهمثل نیروهای مسلح بیش از گذشته افزایش یابد تا امکان مقابله با هرگونه اقدام دشمن علیه ملت ایران فراهم باشد.»
به این ترتیب، موضوع تغییر دکترین دفاعی کشور، صرفاً افزایش برد یک سلاح یا توسعه یک سامانه موشکی نیست، بلکه تغییر در چارچوبی است که پیشتر دامنه جغرافیایی توان موشکی ایران را تعریف میکرد. برداشته شدن این محدودیت به معنای باز گذاشتن دست نیروهای مسلح برای ارزیابی و توسعه ظرفیتهای متناسب با سطح تهدیدات است؛ ظرفیتی که دیگر قرار نیست از پیش به یک سقف جغرافیایی مشخص مقید باشد.
حلقه تازه در تصویر بازدارندگی
در تصویر منتشرشده، موشک در مرکز یک ساختار دایرهای قرار گرفته و حلقههایی با فواصل ۵۰۰ تا ۵۰۰۰ کیلومتر پیرامون آن ترسیم شده است. این چینش، مخاطب را با یک مفهوم روشن مواجه میکند: گستره پاسخ احتمالی ایران را نباید صرفاً در محدوده جغرافیایی پیرامونی آن جستوجو کرد. قرار گرفتن عدد ۵۰۰۰ کیلومتر در انتهای این حلقهها، این پیام را تقویت میکند که در محاسبات جدید بازدارندگی، فاصله جغرافیایی نباید بهتنهایی عامل مصونیت دشمن از پاسخ ایران تلقی شود. بر این اساس، اگر تهدیدی علیه امنیت ملی ایران از خارج از محدودههای جغرافیایی پیشین شکل بگیرد، دیگر نمیتوان صرفاً به دلیل فاصله، آن را خارج از محاسبات پاسخ نظامی دانست. این همان نقطهای است که پیوند میان دستور فرمانده کل قوا و اعلام لغو محدودیت برد موشکی معنا پیدا میکند: تغییر در دامنه جغرافیایی بازدارندگی، متناسب با تغییر در گستره تهدیدات.
بازدارندگی فراتر از جغرافیای پیرامونی
در چنین شرایطی، تغییر سیاست موشکی را باید در چارچوب تحولات امنیتی و تجربه جنگهای اخیر بررسی کرد. هنگامی که دشمن از ظرفیتهای نظامی، پایگاهها، زیرساختها و ابزارهای مختلف برای تهدید ایران استفاده میکند، محدود کردن پاسخ به یک محدوده جغرافیایی از پیش تعیینشده میتواند بخشی از ظرفیت بازدارندگی را بلااستفاده بگذارد. در مقابل، بازدارندگی بدون محدودیت جغرافیایی بر این اصل استوار است که هیچ نقطهای صرفاً به دلیل فاصله از ایران نباید در محاسبات امنیتی دشمن بهعنوان منطقهای مصون از پاسخ احتمالی تلقی شود. در این چارچوب، افزایش برد موشکی فقط یکی از ابزارهای تحقق چنین سیاستی است و بهروزرسانی بانک اهداف، توسعه ظرفیتهای اطلاعاتی و عملیاتی و استفاده از ابزارهای متنوع نظامی نیز در کنار آن قرار میگیرد.
پایان محدودیتهای بازدارندگی
مجموع این تحولات، از اعلام برداشته شدن محدودیت ۲ هزار کیلومتری تا دستور پاسخ فوری و اثرگذار بدون محدودیت جغرافیایی و انتشار تصویر حلقههای برد تا ۵ هزار کیلومتر، از شکلگیری چارچوب تازهای در بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران حکایت دارد. این چارچوب را میتوان عبور از بازدارندگی مقید به ملاحظات جغرافیایی پیشین به سمت بازدارندگی گستردهتر و متناسب با دامنه تهدیدات دانست. در این نگاه، نه برد اعلامشده گذشته و نه فاصله جغرافیایی، بهتنهایی تعیینکننده حدود پاسخ نیروهای مسلح نخواهد بود. تصویر منتشرشده نیز با برجسته کردن محدوده ۵۰۰۰ کیلومتری، این پیام را به شکلی نمادین منتقل میکند که محاسبات جدید دفاعی ایران، افقی فراتر از محدودههای پیشین را در نظر گرفته است. بنابراین دشمن نمیتواند با تکیه بر فاصله جغرافیایی، برای خود حاشیه امنی در برابر پاسخ ایران تعریف کند، زیرا از این پس، مطابق دستور فرمانده کل قوا، معیار اصلی در تعیین دامنه پاسخ، ماهیت و سطح تهدید است، نه محدودیتهای جغرافیایی گذشته.
