سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت گفت: حضور آمریکا و وعده سرمایه‌گذاری ۱۲ میلیارد دلاری در این کشور، علاوه بر توسعه همکاری‌های فناورانه و اقتصادی، در چارچوب رقابت واشنگتن با چین و روسیه و محدود کردن نفوذ این کشورها در آسیای مرکزی قابل ارزیابی است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - سید روح‌اله لطیفی، سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت، با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی ازبکستان و افزایش تمایل قدرت‌های بین‌المللی برای حضور در این کشور اظهار کرد: اگرچه سیاست ازبکستان بهره‌گیری هم‌زمان از ظرفیت‌های چین، روسیه و کشورهای غربی برای افزایش تولید و توسعه صادرات است، اما حضور وزیر خارجه آمریکا در این کشور و وعده سرمایه‌گذاری ۱۲ میلیارد دلاری را نمی‌توان صرفاً در چارچوب کمک به توسعه فناوری ازبکستان ارزیابی کرد؛ بلکه این اقدام بخشی از تلاش واشنگتن برای مهار مسیر نفوذ چین و روسیه در منطقه نیز محسوب می‌شود.
وی افزود: چین و روسیه در مجموع بیش از ۳۷ درصد تجارت خارجی ازبکستان را در اختیار دارند و همین موضوع اهمیت رقابت قدرت‌های جهانی برای حضور اقتصادی در این کشور را نشان می‌دهد.
لطیفی با اشاره به فاصله میان ظرفیت‌های موجود و سطح فعلی مبادلات ایران و ازبکستان تصریح کرد: بر اساس گزارش مقدماتی کمیته ملی آمار ازبکستان، تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۵۷۹ میلیون دلار رسیده که نسبت به سال قبل حدود ۱۶.۵ درصد افزایش داشته است. با این حال، ایران با وجود قرار گرفتن در رتبه یازدهم شرکای تجاری ازبکستان، تنها حدود ۰.۷ درصد از تجارت خارجی این کشور را به خود اختصاص داده است.
سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت، توسعه حضور اقتصادی ایران در ازبکستان را نیازمند ارائه خدمات ترانزیتی قابل اتکا، همکاری صنعتی هدفمند و ایجاد سازوکارهای آسان و در دسترس پرداخت دانست و تأکید کرد: تقویت جایگاه ایران در این بازار به کاهش واقعی هزینه‌ها و ریسک تجارت وابسته است.
وی اتصال ازبکستان از طریق ترکمنستان به شبکه ریلی ایران و بنادر جنوبی را یکی از مهم‌ترین زمینه‌های همکاری دو کشور برشمرد و گفت: رقابت‌پذیری این مسیر باید با تعرفه‌های شفاف، حرکت منظم قطارها، هماهنگی گمرکی و زمان تحویل قابل پیش‌بینی تقویت شود؛ چراکه موقعیت جغرافیایی به‌تنهایی برای توسعه همکاری‌های تجاری کافی نیست و باید سایر عوامل مؤثر بر هزینه و کیفیت حمل‌ونقل نیز مورد توجه قرار گیرد.
تمرکز بر حوزه‌های دارای مزیت برای توسعه همکاری با ازبکستان
لطیفی با تأکید بر ضرورت تمرکز بر چند حوزه مشخص به‌جای گسترش پراکنده فعالیت‌های تجاری اظهار کرد: دارو و تجهیزات پزشکی، فرآوری و بسته‌بندی محصولات کشاورزی، تجهیزات آبیاری، صنایع غذایی، مواد شیمیایی و خدمات لجستیکی از جمله زمینه‌های قابل بررسی برای همکاری میان ایران و ازبکستان هستند.
به گفته وی، حضور پایدار در بازار این کشور مستلزم انتخاب شریک محلی معتبر، ارائه خدمات پس از فروش، شناخت مقررات تجاری و در صورت وجود توجیه اقتصادی، حرکت به سمت تولید مشترک است.
وی همچنین همکاری در حوزه مدیریت منابع آب، محیط‌زیست، گردشگری، دانشگاهی و ثبات منطقه‌ای را از دیگر زمینه‌های مکمل روابط اقتصادی دو کشور دانست و تأکید کرد: تعامل با تاشکند باید بر مبنای منافع متقابل و ایجاد مزیت اقتصادی برای هر دو طرف شکل بگیرد.
تجارت خارجی ۸۱ میلیارد دلاری ازبکستان
سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت در تشریح ابعاد بازار ازبکستان بیان کرد: مجموع تجارت خارجی کالا و خدمات این کشور در سال ۲۰۲۵ بر اساس آمار مقدماتی به حدود ۸۱.۲ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال قبل ۲۰.۷ درصد رشد داشته است.
وی افزود: از این میزان، حدود ۳۳.۸ میلیارد دلار به صادرات و ۴۷.۴ میلیارد دلار به واردات اختصاص داشته و کسری تجاری ازبکستان به حدود ۱۳.۵ میلیارد دلار رسیده است.
لطیفی با اشاره به سهم بالای چین و روسیه در تجارت خارجی ازبکستان اظهار کرد: چین با ۱۷.۲ میلیارد دلار و روسیه با نزدیک به ۱۳ میلیارد دلار، در مجموع بیش از ۳۷ درصد تجارت خارجی این کشور را در اختیار دارند و پس از آنها قزاقستان و ترکیه از شرکای مهم تجاری ازبکستان محسوب می‌شوند.
به گفته وی، این ترکیب تجاری هم اهمیت شرکای بزرگ اقتصادی ازبکستان را نشان می‌دهد و هم ضرورت ارائه پیشنهادهای مشخص و رقابتی از سوی ایران برای افزایش سهم خود از این بازار را آشکار می‌کند.
ظرفیت‌های معدنی و صنعتی ازبکستان؛ فرصتی برای توسعه همکاری‌ها
لطیفی منابع معدنی، بازار جمعیتی بزرگ، نیروی کار و ظرفیت‌های صنعتی را از مهم‌ترین پایه‌های جذابیت اقتصادی ازبکستان برشمرد و گفت: این کشور علاوه بر ذخایر طلا، مس و اورانیوم، در حوزه‌هایی مانند نساجی و پوشاک، محصولات باغی، کود و مواد شیمیایی، خودرو و مصالح ساختمانی نیز ظرفیت‌های قابل توجهی دارد.
وی ادامه داد: صادرات طلای غیرپولی ازبکستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۹.۹ میلیارد دلار بوده که نزدیک به ۲۹.۳ درصد کل صادرات کالا و خدمات این کشور را تشکیل می‌دهد.
سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت با اشاره به واردات حدود ۱۶ میلیارد دلاری ماشین‌آلات و تجهیزات حمل‌ونقل از سوی ازبکستان افزود: نیاز این کشور به تجهیزات تولید، دارو، محصولات شیمیایی و خدمات فنی می‌تواند فرصت‌هایی برای همکاری با شرکت‌های ایرانی ایجاد کند، اما ورود به هر یک از این بخش‌ها باید بر اساس مطالعات بازار و ارزیابی توان رقابتی بنگاه‌ها انجام شود.
جذب سرمایه‌گذاری خارجی در چارچوب برنامه ازبکستان ۲۰۳۰
لطیفی درباره رویکرد دولت ازبکستان در قبال سرمایه‌گذاری خارجی اظهار کرد: تاشکند در چارچوب راهبرد «ازبکستان ۲۰۳۰»، اصلاح بنگاه‌ها و بانک‌های دولتی، خصوصی‌سازی، توسعه بخش انرژی، فرآوری مواد معدنی و تسهیل تجارت را دنبال می‌کند.
وی افزود: بر اساس گزارش سرمایه‌گذاری جهانی ۲۰۲۶ آنکتاد، جریان ورودی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به ازبکستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۴.۴ میلیارد دلار و موجودی سرمایه‌گذاری خارجی این کشور در پایان سال حدود ۲۶ میلیارد دلار بوده است.
به گفته وی، در ارزیابی این ارقام باید میان سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، ارزش تفاهم‌نامه‌ها، وام‌های خارجی و تأمین مالی پروژه‌ها تفکیک قائل شد.
لطیفی با بیان اینکه هدف اصلی ازبکستان استفاده هم‌زمان از سرمایه، فناوری و بازار شرکای مختلف است، تصریح کرد: تحقق این رویکرد به ثبات مقررات، شفافیت قراردادها و رفع گلوگاه‌های زیرساختی وابسته است.
چین، روسیه و آمریکا به دنبال چه منافعی در ازبکستان هستند؟
سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت در تحلیل اهداف اقتصادی چین در ازبکستان گفت: پکن به دنبال توسعه بازار تجهیزات، مشارکت در تولید و فرآوری منابع و گسترش مسیرهای زمینی به سمت غرب است. در این میان، راه‌آهن در دست احداث چین، قرقیزستان و ازبکستان نیز در چارچوب توسعه ارتباطات تجاری و ترانزیتی این کشور اهمیت دارد.
وی درباره رویکرد روسیه نیز اظهار کرد: مسکو حفظ بازار، پیوندهای انرژی و صنعتی، شبکه‌های حمل‌ونقل و ارتباطات بازار کار و همچنین تداوم نفوذ در جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی را دنبال می‌کند. علاوه بر این، اشتغال مهاجران ازبکستانی در روسیه و درآمدهای ارسالی آنها همچنان یکی از عوامل مؤثر در روابط اقتصادی دو کشور است.
لطیفی افزود: تاشکند تلاش می‌کند از ظرفیت سرمایه و زیرساخت چین و همچنین بازار و انرژی روسیه بهره‌مند شود، بدون آنکه وابستگی به یک شریک اقتصادی، دامنه تصمیم‌گیری و استقلال عمل این کشور را محدود کند.
وی در ادامه، توجه آمریکا به ازبکستان را در درجه نخست در چارچوب رقابت ژئوپلیتیکی با چین و روسیه و محدود کردن گسترش نفوذ این کشورها و ایران در منطقه ارزیابی کرد و گفت: در کنار این ملاحظات، دسترسی به مواد معدنی راهبردی، توسعه فناوری و تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین نیز از اهداف مهم واشنگتن در گسترش همکاری با تاشکند به شمار می‌رود.
این کارشناس همچنین نقش ترکیه را در حوزه پیمانکاری، تولید مشترک، گردشگری و شبکه‌های تجاری برجسته دانست و افزود: کشورهای حاشیه خلیج فارس در حوزه انرژی، کره جنوبی در صنعت و فناوری و کشورهای اروپایی و نهادهای توسعه‌ای در زمینه تأمین مالی نیز در بازار ازبکستان حضور دارند.
لطیفی تأکید کرد: ازبکستان با وجود تفاوت در اهداف و رویکرد بازیگران بین‌المللی، به دنبال انتخاب انحصاری یک قدرت نیست، بلکه تلاش می‌کند با گسترش روابط خود با شرکای مختلف، گزینه‌های اقتصادی بیشتری در اختیار داشته باشد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: ایران نیز باید با شناخت این رویکرد، به‌جای رقابت همه‌جانبه با قدرت‌های بزرگ، بر مزیت‌های مشخص خود از جمله دسترسی ازبکستان به آب‌های آزاد، پیوندهای فرهنگی، همکاری صنعتی رقابتی و تعامل منطقه‌ای اعتمادساز تمرکز کند.
به گفته سخنگوی کمیسیون توسعه تجارت خانه صمت، ایران با فراهم کردن دسترسی مطمئن ازبکستان به مسیرهای دریایی و مشارکت در زنجیره‌های تولید منطقه‌ای می‌تواند ضمن افزایش سهم خود از بازار این کشور، جایگاه اقتصادی و به‌تبع آن وزن سیاسی خود را در آسیای مرکزی ارتقا دهد.