حوزه / قرآن کریم با بهرسمیتشناختن حق دفاع در برابر تجاوز و تأکید بر آمادگی همهجانبه در برابر دشمن، الگویی از قدرت دفاعی مبتنی بر بازدارندگی، مقابله متناسب و رعایت موازین اخلاقی و انسانی ارائه میدهد.
به گزارش خبرگزاری حوزه، یکی از پرسشهای بنیادین در حوزه اندیشه سیاسی و نظامی اسلام، تبیین دکترین دفاعی قرآن کریم در مواجهه با تجاوز دشمن است. اینکه اسلام چه رویکردی نسبت به دفاع از سرزمین، ملت و امنیت مسلمانان دارد، حدود مقابله با دشمن چیست و مسلمانان تا چه اندازه میتوانند از ظرفیتهای علمی و فناوریهای روز برای دفاع از خود بهره بگیرند، از جمله مسائلی است که بررسی دقیق آن ضرورت دارد.
در این زمینه، گاهی این دیدگاه مطرح میشود که استفاده از برخی فناوریهای پیشرفته نظامی ممکن است جان انسانهای بیگناه را به خطر بیندازد و ازاینرو باید از بهکارگیری آنها پرهیز کرد. در مقابل، دیدگاهی دیگر بر ضرورت برخورداری از فناوریهای نوین دفاعی تأکید میکند و معتقد است بهرهگیری از این ظرفیتها، بهویژه در چارچوب اهداف و مراکز نظامی دشمن و با رعایت موازین انسانی، میتواند بخشی از توان دفاعی کشورها باشد.
برای بررسی این مسئله، باید به مبانی قرآنی دفاع و مقابله با تجاوز مراجعه کرد؛ زیرا قرآن کریم در کنار بهرسمیتشناختن حق دفاع، محدودیتها و مسئولیتهای اخلاقی آن را نیز مشخص کرده است.
۱. دفاع مشروع؛ حق قطعی ملتهای مورد تجاوز
نخستین اصل در دکترین دفاعی قرآن کریم، بهرسمیتشناختن حق دفاع در برابر تجاوز است. خداوند متعال در آیه ۳۹ سوره مبارکه حج میفرماید:
«أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ»
بر اساس این آیه، به کسانی که مورد جنگ و تجاوز قرار گرفتهاند و به آنان ستم شده است، اجازه دفاع داده شده است. بنابراین، دفاع در برابر تجاوز نهتنها امری مشروع، بلکه حقی است که قرآن کریم آن را به رسمیت شناخته است.
از این منظر، اسلام پیروان خود را به پذیرش ظلم و تسلیم در برابر تجاوز دعوت نمیکند. جامعه اسلامی حق دارد از امنیت، استقلال، سرزمین و مردم خود دفاع کند و در برابر تهدیدهای نظامی دشمن موضعی مقتدرانه داشته باشد.
البته مشروعیت دفاع به معنای کنار گذاشتن سایر موازین دینی و اخلاقی نیست؛ بلکه دفاع مشروع نیز باید در چارچوب احکام الهی و ضوابط انسانی انجام شود.
۲. مقابلهبهمثل؛ ضرورت تناسب در مواجهه با تجاوز
اصل دیگری که در تبیین دکترین دفاعی اسلام اهمیت دارد، مقابلهبهمثل در برابر تجاوز است. خداوند متعال در آیه ۱۹۴ سوره بقره میفرماید:
«فَمَنِ اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ»
این آیه بر اصل تناسب در پاسخ به تجاوز تأکید میکند؛ به این معنا که جامعه مورد تجاوز میتواند متناسب با تعدی صورتگرفته از خود دفاع کند و اجازه ندهد دشمن با بهرهگیری از قدرت نظامی، اراده خود را بر آن تحمیل کند.
در این چارچوب، برخورداری از دانش و فناوریهای جدید دفاعی اهمیت پیدا میکند. نمیتوان از جامعه اسلامی انتظار داشت که در برابر تهدیدهای پیچیده و پیشرفته نظامی، بدون توجه به تحولات علمی و فناوری جهان باقی بماند.
بااینحال، باید توجه داشت که مقابلهبهمثل به معنای مجاز بودن هر نوع اقدام نظامی نیست. عبارت «بِمِثْلِ مَا اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ» در کنار فرمان «وَاتَّقُوا اللَّهَ» نشان میدهد که پاسخ به تجاوز نیز باید از حدود عدالت و تقوا فراتر نرود.
ازاینرو، استفاده از فناوریهای نوین دفاعی باید با رعایت اصل تناسب، تفکیک اهداف نظامی از غیرنظامی و حفظ جان انسانهای بیگناه همراه باشد.
۳. آمادگی دفاعی و قدرت بازدارندگی؛ فرمان راهبردی قرآن
یکی از مهمترین مبانی قرآنی در حوزه امنیت و دفاع، آیه ۶۰ سوره انفال است. خداوند متعال میفرماید:
«وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ»
این آیه مسلمانان را به فراهمکردن حداکثر توان و امکانات در برابر دشمنان دعوت میکند. نکته مهم در این فرمان، گستردگی مفهوم «قُوَّة» است؛ مفهومی که میتواند ابعاد مختلف قدرت، از جمله توان علمی، فناوری، اقتصادی، دفاعی و نظامی را در بر بگیرد.
بر اساس این اصل، جامعه اسلامی نباید در برابر تحولات علمی و فناوری منفعل باشد. دستیابی به دانش روز، تقویت زیرساختهای دفاعی و برخورداری از توان بازدارنده، از الزامات حفظ استقلال و امنیت جامعه اسلامی است.
قدرت بازدارندگی زمانی تحقق پیدا میکند که دشمن بداند هرگونه تجاوز با پاسخ مقتدرانه و متناسب مواجه خواهد شد. در چنین شرایطی، برخورداری از توان دفاعی مؤثر میتواند احتمال وقوع جنگ و تحمیل خسارت به ملتها را کاهش دهد.
البته باید میان آمادگی دفاعی و استفاده از سلاح تفاوت قائل شد. آیه ۶۰ سوره انفال بر ضرورت آمادگی و تقویت قدرت تأکید دارد و بهتنهایی مجوز استفاده از هر نوع سلاح یا فناوری نظامی را صادر نمیکند.
۴. نقض پیمان و ضرورت هوشیاری در برابر دشمن
یکی دیگر از پرسشهای مهم در دکترین دفاعی اسلام این است که آیا جامعه اسلامی باید تا زمان وقوع حمله نظامی منتظر بماند یا در صورت مشاهده نشانههای جدی پیمانشکنی و تهدید، میتواند اقدامات پیشگیرانه انجام دهد؟
قرآن کریم در آیه ۵۸ سوره انفال به این مسئله توجه کرده و میفرماید:
«وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیَانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَیٰ سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْخَائِنِینَ»
مفاد این آیه نشان میدهد که اگر از خیانت و پیمانشکنی گروهی که با آنان پیمان بسته شده است، بیم وجود داشته باشد، نمیتوان یکطرفه به پیمان پایبند ماند و در مقابل، طرف دیگر بدون هیچ محدودیتی به تعهدات خود پشت پا بزند.
قرآن کریم در چنین شرایطی بر اعلام آشکار پایان پیمان و پرهیز از رفتار پنهانی و فریبکارانه تأکید میکند؛ بهگونهای که دو طرف از وضعیت جدید آگاه باشند.
بنابراین، جامعه اسلامی باید در برابر نشانههای واقعی پیمانشکنی و تهدید هوشیار باشد و اجازه ندهد دشمن با سوءاستفاده از تعهدات یکطرفه، زمینه آسیبپذیری آن را فراهم کند.
البته استناد به این آیه برای اثبات جواز حمله پیشدستانه، نیازمند بررسی مستقل فقهی و حقوقی است؛ چراکه اعلام پایان پیمان و ورود به اقدام نظامی، دو موضوع متفاوت هستند و هرکدام ضوابط خاص خود را دارند.
۵. حفظ جان انسانهای بیگناه؛ مرز اخلاقی دفاع
در کنار اصول یادشده، یکی از مهمترین ویژگیهای دکترین دفاعی اسلام، توجه به کرامت و جان انسانهاست. هدف از قدرت دفاعی، جلوگیری از تجاوز، حفظ امنیت و صیانت از جان و حقوق مردم است؛ نه گسترش خشونت و آسیبرساندن بیضابطه به انسانها.
ازاینرو، حتی در شرایط جنگی نیز نمیتوان هر اقدامی را صرفاً با استناد به ضرورت دفاع توجیه کرد. رعایت تمایز میان اهداف نظامی و غیرنظامی، پرهیز از اقدامات غیرمتناسب و جلوگیری از آسیبرساندن به افراد بیگناه، از ملاحظات اساسی در ارزیابی مشروعیت اقدامات دفاعی است.
این مسئله در مواجهه با فناوریهای نوین نظامی اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا قدرت تخریب برخی فناوریها ممکن است از محدوده اهداف نظامی فراتر برود و جمعیت غیرنظامی را نیز در معرض خطر قرار دهد.
بنابراین، برخورداری از فناوری پیشرفته بهتنهایی معیار مشروعیت استفاده از آن نیست؛ بلکه نوع کاربرد، آثار احتمالی و رعایت ضوابط شرعی و انسانی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
جمعبندی
با بررسی آیات یادشده میتوان گفت دکترین دفاعی اسلام بر چند اصل اساسی استوار است: نخست، حق دفاع مشروع در برابر تجاوز؛ دوم، ضرورت پاسخ متناسب به تعدی دشمن؛ سوم، آمادگی همهجانبه و تقویت توان بازدارندگی؛ چهارم، هوشیاری در برابر پیمانشکنی و تهدیدهای واقعی؛ و پنجم، رعایت موازین اخلاقی و انسانی و حفظ جان افراد بیگناه.
بر این اساس، اسلام نه تسلیم در برابر تجاوز را میپذیرد و نه اجازه میدهد دفاع از جامعه بهانهای برای عبور از حدود عدالت و اخلاق شود.
جامعه اسلامی باید با تکیه بر علم، دانش و فناوری روز، توان دفاعی خود را تقویت کند تا دشمنان از هرگونه تجاوز مأیوس شوند؛ اما این قدرت باید در چارچوب عدالت، تناسب و مسئولیت انسانی به کار گرفته شود.
در حقیقت، قدرت دفاعی در منطق قرآن کریم زمانی ارزشمند و مشروع است که در خدمت صیانت از امنیت، استقلال، کرامت انسانی و جلوگیری از تجاوز قرار گیرد.
حجت السلام سید ابوالحسن موسوی،استاد دانشکاه و پژوهشگر علوم قرآن و حدیث
