بوشهر- ایرنا- توسعه پرورش ماهی در استخرهای ذخیره آب کشاورزی استان بوشهر با هدف افزایش بهره‌وری منابع آبی، ایجاد درآمد مکمل برای کشاورزان و توسعه اشتغال روستایی در دستور کار شیلات قرار گرفته است؛ طرحی که در صورت مدیریت صحیح منابع آب، تأمین زیرساخت‌های فنی و فراهم شدن بازار فروش، می‌تواند زمینه‌ساز رونق آبزی‌پروری در شهرستان‌های غیرساحلی این استان باشد.
به گزارش ایرنا، استان بوشهر با برخورداری از ظرفیت‌های گسترده کشاورزی، نخلستان‌ها و استخرهای ذخیره آب، امکان توسعه الگوی تلفیقی کشاورزی و آبزی‌پروری را دارد؛ الگویی که در آن استخرهای موجود، افزون بر تأمین آب مورد نیاز باغ‌ها و مزارع، برای تولید ماهی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.
این رویکرد بویژه در شهرستان‌هایی مانند دشتستان، جم و تنگستان که بخشی مهم از فعالیت‌های اقتصادی آنها بر کشاورزی و باغداری استوار است، مورد توجه قرار گرفته و مسئولان شیلات استان بوشهر امیدوارند با حمایت‌های فنی و مالی، زمینه مشارکت بیشتر کشاورزان در این بخش فراهم شود.
بر اساس برنامه‌های اعلام‌شده از سوی اداره کل شیلات استان بوشهر، تسهیل صدور مجوزها، تأمین بچه‌ماهی، پیگیری تسهیلات مالی، انجام آزمایش‌های کیفیت آب و توسعه آموزش‌های تخصصی از جمله اقدامات پیش‌بینی‌شده برای اجرای این طرح است.
با این حال، کارشناسان حوزه کشاورزی و آبزی‌پروری بر این باورند که موفقیت این الگو تنها به تعداد استخرهای موجود یا میزان حمایت مالی وابسته نیست، بلکه مدیریت مصرف آب، رعایت ضوابط بهداشتی، کنترل هزینه‌های تولید و دسترسی به بازار مناسب نیز در پایداری آن نقش تعیین‌کننده دارد.
استفاده چند منظوره از استخرها؛ تنوع‌بخشی به اقتصاد کشاورزی
یکی از مهم‌ترین مزیت‌های پرورش ماهی در استخرهای کشاورزی، امکان بهره‌برداری اقتصادی بیشتر از زیرساخت‌های موجود است که در این الگو، کشاورزان می‌توانند با فراهم کردن شرایط فنی لازم، از ظرفیت استخرهای ذخیره آب برای تولید ماهی در کنار فعالیت اصلی کشاورزی خود استفاده کنند.
این روش در مقایسه با احداث تأسیسات مستقل آبزی‌پروری، ممکن است بخشی از هزینه‌های اولیه سرمایه‌گذاری را کاهش دهد و امکان ورود بهره‌برداران کوچک و خانوادگی به این فعالیت را فراهم کند، همچنین ایجاد یک منبع درآمد مکمل می‌تواند از وابستگی اقتصادی خانوارهای کشاورز به یک محصول یا فصل برداشت بکاهد و زمینه تنوع‌بخشی به فعالیت‌های تولیدی در مناطق روستایی را فراهم سازد.
دشتستان به‌عنوان یکی از قطب‌های کشاورزی استان بوشهر، از جمله شهرستان‌هایی است که ظرفیت استخرهای ذخیره آب آن برای توسعه پرورش ماهی مورد توجه قرار گرفته و شهرستان جم نیز با آغاز فعالیت نمایندگی شیلات، امکان دسترسی مستقیم‌تر کشاورزان و سرمایه‌گذاران به خدمات مشاوره‌ای و پیگیری امور اجرایی این حوزه را پیدا کرده‌است.
با وجود این ظرفیت‌ها، سودآوری طرح در هر استخر به عواملی مانند حجم آب قابل استفاده، شرایط دمایی، میزان تولید، هزینه خوراک، تلفات ماهی، هزینه انرژی و قیمت فروش محصول بستگی دارد؛ از این رو، ارزیابی فنی و اقتصادی پیش از آغاز فعالیت ضروری است.
حمایت مالی و توزیع بچه‌ماهی برای آغاز طرح
عقیل امینی مدیرکل شیلات استان بوشهر پیش‌تر از برنامه‌ریزی برای اختصاص ردیف اعتباری ویژه به طرح‌های پرورش ماهی در استخرهای ذخیره آب کشاورزی خبر داده بود، همچنین پیگیری تسهیلات از طریق بنیاد علوی و بنیاد برکت برای تأمین سرمایه ثابت و سرمایه در گردش بهره‌برداران در دستور کار قرار گرفته است.
در همین راستا، فاز نخست طرح حمایتی در شهرستان دشتستان با برنامه توزیع بچه‌ماهی به‌صورت رایگان میان کشاورزان و پرورش‌دهندگان در سال گذشته آغاز شد؛ اقدامی که زمینه آغاز فعالیت عملی در بخشی از استخرهای واجد شرایط را فراهم کرد.
با این حال، استمرار فعالیت تولیدکنندگان به حمایت اولیه محدود نمی‌شود و تأمین خوراک، تجهیزات هوادهی در صورت نیاز، مراقبت‌های بهداشتی، نیروی کار و هزینه‌های برداشت و عرضه محصول نیز باید در محاسبات اقتصادی لحاظ شود.
تسهیلات مالی زمانی می‌تواند به توسعه پایدار تولید منجر شود که بر اساس ظرفیت واقعی استخر، طرح توجیهی قابل دفاع و توان بازپرداخت بهره‌بردار اختصاص یابد، همچنین ایجاد تشکل‌های تخصصی و تعاونی‌های تولیدی می‌تواند در کاهش هزینه‌های تأمین نهاده‌ها و تقویت قدرت چانه‌زنی کشاورزان در بازار مؤثر باشد.
مدیریت منابع آب؛ شرط اصلی توسعه آبزی‌پروری
با وجود مزیت‌های اقتصادی طرح، محدودیت منابع آب در اقلیم گرم استان بوشهر یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که باید در برنامه‌ریزی برای توسعه آن مورد توجه قرار گیرد زیرا افزایش دمای هوا و تبخیر، محدودیت منابع آب زیرزمینی و ضرورت تأمین آب باغ‌ها و مزارع، ایجاب می‌کند پرورش ماهی به‌گونه‌ای اجرا شود که به افزایش برداشت آب یا اختلال در برنامه آبیاری کشاورزی منجر نشود.
در نشست‌های تخصصی مرتبط با این طرح، پیشنهادهایی از جمله هم‌زمان‌سازی دوره پرورش ماهی با فصل کشاورزی، استفاده از بچه‌ماهی‌های نرسری‌شده برای کاهش طول دوره پرورش و نصب کنتورهای هوشمند آب مطرح شده‌است.
اجرای این اقدامات در کنار ثبت میزان مصرف آب و پایش مستمر شرایط استخرها می‌تواند به مدیریت بهتر منابع کمک کند، همچنین ضروری است پیش از ذخیره‌سازی ماهی، کیفیت آب و ظرفیت هر استخر متناسب با گونه انتخابی بررسی شود.
توسعه آبزی‌پروری در استخرهای کشاورزی زمانی با اهداف مدیریت منابع آب سازگار خواهد بود که تولید بیشتر از طریق استفاده کارآمدتر از زیرساخت‌های موجود حاصل شود، نه با افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی.
فرصت‌های زیست‌محیطی در کنار مخاطرات احتمالی
یکی از مزیت‌های احتمالی این الگو، امکان استفاده از مواد مغذی موجود در آب استخر برای تأمین بخشی از نیاز غذایی گیاهان و کاهش مصرف برخی نهاده‌های شیمیایی است، با این حال، میزان تحقق این مزیت به کیفیت آب، نوع محصول کشاورزی، شیوه تغذیه ماهی و نحوه استفاده از آب در آبیاری بستگی دارد و باید از طریق پایش میدانی ارزیابی شود.
در مقابل، تراکم بیش از اندازه ماهی، خوراک‌دهی نامناسب و تجمع مواد آلی می‌تواند موجب افت اکسیژن محلول، افزایش آمونیاک و کاهش کیفیت آب شود که در شرایط گرم استان بوشهر، این عوامل ممکن است خطر تلفات ماهی را افزایش دهند و خسارت اقتصادی به بهره‌برداران وارد کنند.
از این رو، انجام آزمایش‌های فیزیکی و شیمیایی آب، تأمین بچه‌ماهی سالم از مراکز معتبر، کنترل تراکم ذخیره‌سازی و پایش کیفیت آب در طول دوره پرورش از الزامات اجرای طرح به شمار می‌رود.
همچنین مدیریت تلفات و پسماندهای تولید، جلوگیری از انتشار عوامل بیماری‌زا و بررسی سازگاری آب استخر با نوع محصول کشاورزی و روش آبیاری باید در دستور کار بهره‌برداران و دستگاه‌های نظارتی قرار گیرد.
تسهیل مجوزها و هماهنگی دستگاه‌های اجرایی
توسعه پرورش ماهی در استخرهای کشاورزی به همکاری میان شیلات، جهاد کشاورزی، شرکت آب منطقه‌ای و سایر دستگاه‌های مرتبط نیاز دارد. تعدد مراحل اداری و ابهام در ضوابط اجرایی می‌تواند روند سرمایه‌گذاری را طولانی و هزینه‌های متقاضیان را افزایش دهد.
در نشست تخصصی بررسی چالش‌ها و فرصت‌های این طرح، پیشنهاد تشکیل پنجره واحد دستگاه‌های اجرایی برای تسهیل صدور مجوزها و کاهش مراجعات حضوری مطرح شده‌است، همچنین تشکیل کارگروه تخصصی برای تدوین دستورالعمل‌ها و ضوابط اجرایی و نظارتی از دیگر محورهای مورد توجه مسئولان بوده است.
تسهیل فرآیندهای اداری در کنار حفظ الزامات فنی، بهداشتی و زیست‌محیطی می‌تواند زمینه فعالیت شفاف‌تر سرمایه‌گذاران و افزایش مشارکت کشاورزان را فراهم کند.
در این میان، توسعه آموزش‌های تخصصی نیز اهمیت دارد؛ زیرا بسیاری از بهره‌برداران برای ورود به حوزه آبزی‌پروری به آشنایی با اصول تغذیه، کنترل بیماری، مدیریت کیفیت آب و محاسبه هزینه‌های تولید نیاز دارند.
بازار فروش و اشتغال پایدار؛ حلقه‌های تکمیل‌کننده طرح
افزایش تولید ماهی زمانی به بهبود معیشت کشاورزان منجر می‌شود که محصول تولیدی امکان عرضه مستمر و اقتصادی در بازار را داشته باشد. در غیر این صورت، افزایش تولید بدون برنامه‌ریزی برای فروش، حمل‌ونقل و توزیع ممکن است به افت قیمت و کاهش سود تولیدکنندگان بینجامد.
از این رو، شناسایی بازارهای مصرف، ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و خریداران، توسعه تعاونی‌های فروش و برنامه‌ریزی برای زمان برداشت محصول باید هم‌زمان با توسعه ظرفیت تولید دنبال شود.
از سوی دیگر، ایجاد اشتغال پایدار در این بخش به استمرار فعالیت واحدهای تولیدی وابسته است. فعالیت‌های مرتبط با تأمین نهاده‌ها، نگهداری ماهی، برداشت، حمل‌ونقل و عرضه محصول می‌تواند فرصت‌های شغلی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند؛ اما میزان این اشتغال باید بر اساس نتایج واقعی اجرای طرح ارزیابی شود.
ضرورت اجرای مرحله‌ای و ارزیابی نتایج
با توجه به تفاوت شرایط اقلیمی، کیفیت آب و ظرفیت استخرهای کشاورزی در شهرستان‌های استان، اجرای مرحله‌ای طرح و ارزیابی نتایج در مقیاس محدود می‌تواند از بروز خسارت‌های احتمالی جلوگیری کند، در این چارچوب، شناسایی استخرهای واجد شرایط، اجرای طرح‌های آزمایشی، ثبت میزان تولید و تلفات، محاسبه هزینه و درآمد و پایش مصرف آب باید پیش از توسعه گسترده فعالیت‌ها انجام شود. همچنین ارزیابی میزان سود خالص کشاورزان، تعداد مشاغل پایدار ایجادشده، میزان مصرف آب به ازای تولید ماهی و تغییرات کیفیت آب می‌تواند معیار دقیق‌تری برای سنجش موفقیت طرح فراهم کند.
در مجموع، پرورش ماهی در استخرهای ذخیره آب کشاورزی می‌تواند به الگویی مکمل برای توسعه اقتصاد کشاورزی استان بوشهر تبدیل شود؛ الگویی که تحقق اهداف آن به مدیریت اصولی منابع آب، حمایت مالی هدفمند، آموزش بهره‌برداران و توسعه بازار فروش وابسته است.
در صورت رعایت این الزامات، شهرستان‌هایی مانند دشتستان، جم و تنگستان می‌توانند از ظرفیت زیرساخت‌های موجود برای تنوع‌بخشی به تولید، افزایش درآمد کشاورزان و تقویت اشتغال روستایی بهره ببرند؛ مسیری که در کنار منافع اقتصادی، باید حفظ منابع آب و پایداری زیست‌محیطی را نیز تضمین کند.
