رمان «سرخ» نوشته‌ی هدی انصاری به‌تازگی از سوی نشرچشمه منتشر شده است. به مناسبت انتشار این کتاب، با نویسنده درباره‌ی شکل‌گیری ایده‌ی اولیه، تجربه‌ی نوشتن، ساختار اپیزودیک، عناصر سوررئال و نسبت تخیل و واقعیت در جهان داستانی این رمان گفت‌وگو کرده‌ایم.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، به‌تازگی نشرچشمه دومین رمان هدی انصاری را با نام «سرخ» عرضه کرده است. داستان این رمان به شکل روایت تجربی و غیرخطی پیش می‌رود و در آن مادری در زمانه‌های مختلف فرزندی را حمل می‌کند. انصاری با زبانی شاعرانه به کاوش در مادری، وحشت، فراموشی و گناهی نانوشته می‌پردازد. شخصیت‌های کتاب درگیر نوعی آلزایمر تاریخی هستند؛ از علت رنج خود آگاه نیستند اما سنگینی یک گناه نانوشته را روی شانه‌های خود حس می‌کنند.
در ادامه گفت‌وگوی ما را با هدی انصاری درباره رمان تازه‌اش می‌خوانید:
در مجموعه‌ی «چهل‌ویک روز» با روایتی واقع‌گرا از زندگی روزمره روبه‌رو هستیم، اما در رمان «سرخ» جهان داستانی شما به سمت فضاهای وهم‌آلود و سوررئال حرکت می‌کند. چه ضرورت‌هایی در مضمون و جهان این رمان شما را به انتخاب چنین شیوه‌ی روایی رساند؟
در مجموعه داستان «چهل‌ویک روز» بیشتر به دنبال بازنمایی واقعیت اجتماعی و زندگی روزمره با تمرکز بر مفهوم تنهایی انسان بودم؛ اما در سرخ رویکرد متفاوتی داشتم. احساس کردم برای روایت این داستان و پرداختن به موضوعاتی که در ذهنم بود، نمی‌توانم صرفاً به واقع‌گرایی تکیه کنم؛ به همین دلیل به سراغ عناصر سوررئالیستی رفتم. برای من، کابوس و ناخودآگاه در این رمان صرفاً ابزارهایی برای ایجاد فضای وهم‌آلود نیستند، بلکه راهی برای ورود به لایه‌های پنهان ذهن و بیان ترس‌ها و اضطراب‌هایی هستند که شاید در جهان واقعیت عینی به‌سادگی قابل بازنمایی نباشند.
درگیری عاطفی شما با شخصیت‌ها و فضای تلخ رمان «سرخ» تا چه اندازه بر تجربه‌ی شخصی‌تان از نوشتن تأثیر گذاشت؟ آیا این جهان داستانی پس از پایان نگارش نیز شما را رها نمی‌کرد؟
نوشتن رمان «سرخ» برای من اصلا تجربه ساده‌ای نبود. در تمام مدت نگارش، درگیری ذهنی و عاطفی عمیقی با عناصر داستان و شخصیت‌ها داشتم. به‌شدت با آنها همذات‌پنداری می‌کردم و گاهی چنان در سرنوشتشان غرق می‌شدم که حتی بیرون از زمان نوشتن هم نمی‌توانستم از فضای رمان فاصله بگیرم. تلخی سرنوشتی که برای شخصیت‌ها رقم می‌زدم، بسیار سنگین و فرساینده بود. در مقطعی، برای فرار از این فضای ذهنی و فاصله گرفتن از رمان سرخ، ترجمه یک کتاب قطور را آغاز کردم؛ درواقع می‌خواستم مدتی ذهنم را آرام کنم. بااین‌حال، در جریان خلق داستان و حتی تا مدتی پس از پایان آن، از نظر روحی شرایط خوبی نداشتم و علائم افسردگی مینور را تجربه کردم. از طرف دیگر، برای نوشتن این اثر مطالعات گسترده‌ای داشتم؛ حدود هشت الی نه کتاب در حوزه‌های تاریخی، سیاسی و روان‌شناسی خواندم و مقالات متعددی را بررسی کردم. حتی برای پرداخت دقیق‌تر شخصیت زن آبستن و تحلیل روان‌شناختی او، دو بار به روان‌پزشک مراجعه کردم و با او مشورت داشتم. برایم مهم بود که شخصیت‌پردازی صرفاً بر پایه تخیل نباشد و از شناخت روانی و رفتاری شخصیت نیز پشتوانه بگیرد.
تجربه‌های شخصی و خاطرات خانوادگی شما چگونه در شکل‌گیری شخصیت‌ها و موقعیت‌های رمان «سرخ» حضور پیدا کرده‌اند؟ آیا می‌توان ردپای زندگی شخصی‌تان را در بخش‌هایی از این رمان دنبال کرد؟
شاید نتوانم به یک بخش مشخص از رمان اشاره کنم و بگویم تماماً برگرفته از زندگی شخصی من است، اما در اپیزود دوم، برخلاف اپیزودهای پایانی، ارجاعات مستقیمی به زندگی خودم وجود دارد. احساس شخصیت نسبت به پدر، خانهٔ پدری، کتاب‌های پدر و کتابخانه‌ای که در دوران کودکی در اختیار داشته، همگی ریشه در تجربهٔ شخصی من دارند. حتی کتاب «کمدی انسانی» بالزاک که شخصیت در این اپیزود در دست دارد، دقیقاً همان کتابی است که پدرم از کتابخانه شخصی‌شان به من هدیه داده بودند. البته ایده بسیاری از شخصیت‌ها و موقعیت‌های رمان را از بطن تاریخ بیرون کشیدم و در شخصیت‌پردازی آنها به فکت‌های تاریخی، سیاسی و اسناد و شواهد موجود تکیه کردم. برای من مهم بود که تخیل داستانی با واقعیت تاریخی پیوند بخورد. در کنار این‌ها، بخشی از احساسات و تجربه‌های درونی خودم نیز در لایه‌های عاطفی رمان حضور دارند. به همین دلیل، مرز میان تجربه زیسته، تخیل و دنیای شخصیت‌ها برای خودم همیشه کاملاً جدا و مشخص نبوده است.
رمان «سرخ» پس از انتشار با چه واکنش‌هایی از سوی خوانندگان و منتقدان روبه‌رو شده است؟ کدام ویژگی‌های اثر بیش از همه در این بازخوردها مورد توجه قرار گرفته‌اند؟
بازخوردهایی که تا امروز از رمان سرخ دریافت کرده‌ام، چه از سوی منتقدان و چه خوانندگان، بسیار مثبت بوده است. یکی از نکاتی که بارها از خوانندگان شنیده‌ام، نثر روان و در عین‌حال به زبان آرکائیک، ساختار اپیزودیک و ظرفیت تصویری داستان‌هاست. بسیاری معتقد بودند هر یک از این سیزده اپیزود می‌تواند به‌تنهایی مبنای ساخت یک فیلم مستقل باشد؛ حتی بعضی از آنها ابراز امیدواری می‌کردند که روزی اثری سینمایی بر اساس این رمان ساخته شود. نکته جالب دیگری که برایم تکرار شده، این بود که بعضی از منتقدان و خوانندگان می‌گفتند اگر نام من به‌عنوان نویسنده روی جلد نبود، تصور می‌کردند با یک اثر ترجمه‌شده روبه‌رو هستند. دلیلشان هم فضای جهان‌شمول داستان‌ها بود؛ شخصیت‌ها نام مشخصی ندارند و زمان و مکان وقوع حوادث نیز به‌صورت مستقیم معرفی نمی‌شود. من آگاهانه از نام‌گذاری صریح شخصیت‌ها و تعیین ملیت و جغرافیای مشخص پرهیز کردم و با استفاده از نشانه‌ها و مؤلفه‌های ظریف، مخاطب را به زمان و مکان هر اپیزود هدایت کردم، بی‌آنکه همه‌چیز را به‌روشنی در اختیارش بگذارم. از سوی دیگر، پایان‌بندی رمان برای خوانندگان غافلگیرکننده بوده است. بعضی می‌گفتند ساعت‌ها و حتی روزها پس از پایان کتاب همچنان درگیر آن بوده‌اند. بارها هم شنیده‌ام که خواننده پس از شروع کتاب، دیگر نتوانسته آن را زمین بگذارد. منتقدانی که دربارهٔ اثر نظر داده‌اند نیز عمدتاً بازخوردهای مثبتی داشته‌اند. برای من، مهم‌ترین دستاورد این است که رمان سرخ توانسته فراتر از زمان مطالعه، در ذهن خواننده باقی بماند و او را به تأمل وادارد.
کابوس‌های مکرر شخصیت اصلی چه نقشی در پیشبرد روایت و آشکار شدن لایه‌های پنهان داستان دارند؟ آیا برای منشأ این کابوس‌ها تفسیر مشخصی در نظر گرفته‌اید یا ترجیح داده‌اید خواننده خودش به کشف معنای آنها برسد؟
کابوس‌ها و رویدادها در سرخ صرفاً پدیده‌هایی تکرارشونده یا ابزاری برای ایجاد تعلیق و فضای دهشتناک نیستند؛ آنها بخشی از نظام معنایی رمان و در ارتباط مستقیم با وضعیت روانی شخصیت اصلی‌اند. کابوس و توهم در این داستان راهی برای بروز اضطراب‌ها، ترس‌های پنهان و تعارضاتی است که در سطح خودآگاه شخصیت امکان بیان مستقیم پیدا نمی‌کنند. درواقع، خواب و کابوس در این رمان مرز میان جهان بیرونی و ناخودآگاه را به هم نزدیک می‌کنند و به‌تدریج لایه‌هایی از شخصیت و جهان داستان را آشکار می‌سازند. بااین‌حال، آگاهانه و تعمداً پاسخ قطعی و روشنی برای منشأ این کابوس‌ها ارائه نمی‌کنم. ترجیح می‌دهم تفسیر آن را به عهدهٔ خواننده بگذارم؛ اینکه زن آبستن را شخصیتی با اختلالات یا آشفتگی‌های روانی بداند، یا احتمال بدهد آنچه تجربه می‌کند نوعی مواجهه با زندگی‌های پیشین و تناسخ است، یا اساساً خوانش و تبیین دیگری برای آن داشته باشد. برای من مهم است که اثر امکان این برداشت‌های متفاوت را حفظ کند و خواننده صرفاً دریافت‌کنندهٔ یک پاسخ از پیش تعیین‌شده نباشد. به همین دلیل، کشف ارتباط کابوس‌ها با حوادث و سرنوشت شخصیت‌ها را بخشی از تجربه خواندن رمان می‌دانم.
در رمان «سرخ»، مفهوم مادری و زایش در مجاورت مرگ، خشونت و ترس قرار می‌گیرد. چه چیزی شما را به سمت این پیوند متضاد سوق داد و چرا این تقابل را برای جهان داستانی رمان ضروری می‌دانستید؟
برای من یکی از وجوه مهم سرخ، همین پیوند متناقض میان مادری و مرگ است. مادری معمولاً با زایش، عشق و تداوم زندگی شناخته می‌شود، اما من می‌خواستم به لایه‌های پیچیده‌تر و کمتر دیده‌شدهٔ آن هم بپردازم. بارداری، علاوه بر تغییرات جسمانی، با دگرگونی‌های عاطفی و روان‌شناختی همراه است و می‌تواند آسیب‌پذیری هیجانی و حساسیت روانی زن را افزایش دهد. به همین دلیل، این دوره را بستری مناسب برای پرداختن به ترس‌ها، تعارض‌های درونی و لایه‌های پنهان روان شخصیت دیدم. برایم جالب بود که مفهوم زایش را در مجاورت مرگ و خشونت قرار بدهم، بی‌آنکه از پیچیدگی و تناقض‌های عاطفی انسان فاصله بگیرم. انتخاب نام «سرخ» هم از همین جهان معنایی می‌آید. سرخ برای من مفهومی فراتر یک رنگ داشت. هم یادآور خون، زایش و حیات است و هم خشونت، مرگ و فقدان. این رنگ، به‌صورت موتیف، در اپیزودهای مختلف دلالت‌های متفاوتی پیدا می‌کند و به نوعی پیونددهنده روایت‌هاست. احساس کردم سرخ می‌تواند همه این تضادها را در خود جمع کند؛ رنگی که هم نشانه آغاز زندگی و هم یادآور پایان آن است.
ابهام در تعیین زمان، مکان و هویت جغرافیایی شخصیت‌ها در رمان «سرخ» چه کارکردی در روایت دارد؟ آیا این انتخاب با هدف فراتر بردن داستان‌ها از یک بستر تاریخی و جغرافیایی مشخص صورت گرفته است؟
رمان فاقد نام، زمان و مکان مشخصی است. این سیالیت کاملاً آگاهانه و بخشی از انتخاب فرمی من در روایت بوده است. نمی‌خواستم زمان و مکان، خواننده را به یک جغرافیا یا دورهه تاریخی مشخص محدود کنند. به همین دلیل، از تعیین مستقیم ملیت شخصیت‌ها و نام‌گذاری صریح مکان‌ها و زمان وقوع حوادث پرهیز کردم و ترجیح دادم از طریق نشانه‌ها و جزئیات روایی، مختصات هر اپیزود را به‌تدریج در اختیار خواننده بگذارم. برایم مهم بود که داستان‌ها از یک بستر جغرافیایی و تاریخی مشخص فراتر بروند و امکان تجربه و تفسیر جهان‌شمول‌تری پیدا کنند. درواقع، این ابهام به معنای فقدان زمان و مکان نیست؛ آنها در رمان حضور دارند، اما قرار نیست همیشه به‌صراحت معرفی شوند. می‌خواستم خواننده در کشف این مختصات هم مشارکت داشته باشد و صرفاً دریافت‌کننده اطلاعات آماده نباشد.
رمان تجربی در ادبیات معاصر ایران چه جایگاهی دارد و نویسندگان این حوزه با چه موانع و فرصت‌هایی روبه‌رو هستند؟ به نظر شما آینده‌ی این گونه‌ی داستان‌نویسی به چه عواملی وابسته است؟
رمان تجربی در ادبیات معاصر ایران هنوز جایگاه تثبیت‌شده‌ای ندارد، اما ظرفیت قابل‌توجهی برای گسترش دارد؛ این گونه با عبور از الگوهای متعارف روایت، امکان تجربه ساختارها و شیوه‌های تازهٔ داستان‌گویی را فراهم می‌کند. البته نوآوری فرمی به‌تنهایی ارزشمند نیست؛ زمانی به موفقیت می‌رسد که با جهان معنایی و ضرورت‌های درونی اثر پیوند داشته باشد. چشم‌انداز رمان تجربی را در گرو جسارت نویسندگان و پذیرش مخاطبان نسبت به تجربه‌های روایی تازه می‌دانم.
چه نویسندگانی بیشترین تأثیر را بر شکل‌گیری سلیقه‌ی ادبی و جهان داستانی شما داشته‌اند؟ آیا می‌توانید از میان نویسندگان موردعلاقه‌تان به چند چهره‌ی تأثیرگذار اشاره کنید؟
نویسندگان موردعلاقه‌ام به یک ژانر یا مکتب ادبی محدود نمی‌شوند. ادبیات کلاسیک روسیه، به‌ویژه آثار داستایفسکی، تولستوی، گوگول، لئونید آندریف و ناباکوف، و ادبیات کلاسیک انگلستان، از دیکنز و خواهران برونته گرفته تا جین آستن، جایگاه ویژه‌ای در علایق ادبی من دارند. در ادبیات آمریکای لاتین به نویسندگانی چون ارنستو ساباتو، کارلوس فوئنتس و خورخه لوئیس بورخس علاقه‌مندم. از ادبیات اسپانیا کامیلو خوسه سلا و از ادبیات پرتغال ژوزه ساراماگو را دوست دارم. در ادبیات آلمانی‌زبان نیز هاینریش بُل، توماس مان، گونتر گراس و پیتر هانتکه از نویسندگان موردعلاقه‌ام هستند. ادبیات آمریکا را هم با آثاری از ادگار آلن پو، ویلیام فاکنر، همینگوی و ریتا داو دنبال کرده‌ام. در مورد ادبیات گوتیک و وحشت، بیشتر از آنکه خودم را وامدار نویسندگان این ژانر بدانم، به ظرفیت‌های آن، به‌ویژه فضاسازی وهم‌آلود، تعلیق روان‌شناختی و پرداختن به تاریکی‌های ذهن انسان، علاقه‌مندم. در «سرخ» هم از این امکانات بهره گرفته‌ام، اما نمی‌توانم آن را حاصل تأثیرپذیری مستقیم از یک نویسنده یا جریان ادبی مشخص بدانم.
ایده‌ی اولیه و پایان‌بندی رمان «سرخ» از ابتدا در ذهن شما شکل گرفته بود یا مسیر نوشتن و پیشرفت روایت به کشف پایان داستان منجر شد؟
پس از انجام دو ترجمه پشت سر هم و یک دوره کار مداوم، قصد داشتم مدتی طولانی به خودم استراحت بدهم و هیچ برنامه یا ایده‌ای برای نوشتن اثر جدیدی در ذهن نداشتم. تا اینکه روزی، طی مکالمه‌ای، از دوستی پرسیدم چرا قصد مهاجرت دارد و چرا زبان آلمانی می‌خواند. در پاسخ، با جدیت گفت که مطمئن است در زندگی قبلی‌اش آلمانی بوده است. ابتدا تصور کردم شوخی می‌کند، اما بعد تجربه‌ای را برایم تعریف کرد. او در حالتی میان خواب و بیداری، خودش را در آلمانِ پس از جنگ جهانی دوم، هنگام فرار از نیروهای متفقین، دیده بود که از پشت هدف گلوله قرار می‌گیرد و کشته می‌شود. با شنیدن این روایت فوراً فهمیدم ایده رمان تازه‌ام را پیدا کرده‌ام و همان شب نوشتن رمان «سرخ» را آغاز کردم. از همان ابتدا ساختار و تعداد اپیزودها و مسیر روایت برایم روشن بود؛ تنها دربارهٔ اپیزود پایانی و نتیجه نهایی ابهام داشتم. ترجیح دادم آن بخش را به مرور زمان و در جریان نوشتن کشف کنم.