گسترش استفاده از هوش مصنوعی و افزایش هزینه جلسات روان‌درمانی، گروهی از کاربران را به سمت مشاوره گرفتن از چت‌بات‌ها سوق داده است.
به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه آگاه نوشت: ساعت از نیمه‌شب گذشته است. روز سختی را پشت سر گذاشته و ذهنش پر از سؤال‌های بی‌جواب است. از رابطه عاطفی‌اش ناراحت است، در محیط کار احساس اضطراب می‌کند و نمی‌داند با اتفاقی که برایش افتاده چگونه کنار بیاید. نه کسی را برای درد دل کردن در آن ساعت پیدا می‌کند و نه برای مراجعه به روان‌شناس وقت و هزینه کافی دارد. گوشی تلفن همراه را برمی‌دارد. هزینه روان‌شناس تلفنی کم از حضوری ندارد. وارد ChatGPT می‌شود و شروع به نوشتن می‌کند: می‌خواهم مثل یک روان‌شناس با من صحبت کنی. کمک کن بفهمم چرا این‌قدر مضطربم و با مشکلی که برایم پیش آمده چطور کنار بیایم و آن را حل کنم.
چند ثانیه بعد، گفت‌وگویی آغاز می‌شود که ممکن است ساعت‌ها ادامه پیدا کند. هوش مصنوعی سوال می‌پرسد، پاسخ‌ها را تحلیل می‌کند، درباره احساسات و رفتارهایش توضیح می‌دهد و پیشنهادهایی برای مواجهه با مشکلات ارائه می‌کند. گاهی آن‌قدر دقیق و همدلانه پاسخ می‌دهد که کاربر احساس می‌کند کسی بالاخره حرف‌هایش را فهمیده است. این تجربه برای بسیاری از کاربران ناآشنا نیست. در سال‌های اخیر، همزمان با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی در زندگی روزمره، استفاده از آنها برای مسائل شخصی، عاطفی و روان‌شناختی نیز بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. برخی از افراد برای شناخت احساسات خود، برخی برای حل اختلاف‌های خانوادگی و عاطفی و گروهی نیز برای دریافت راهکار درباره اضطراب، افسردگی و مشکلات فردی سراغ این ابزارها می‌روند. حتی بعضی از آنها در ابتدای گفت‌وگو از هوش مصنوعی می‌خواهند نقش یک روان‌شناس، روانکاو یا مشاور متخصص را برعهده بگیرد.
در این میان، هزینه جلسات روان‌شناسی و روان‌درمانی نیز مسئله‌ای است که نمی‌توان از کنار آن گذشت. وقتی مراجعه مستمر به متخصص برای بخشی از افراد به یک هزینه سنگین تبدیل می‌شود، ابزارهای رایگان یا کم‌هزینه هوش مصنوعی می‌توانند وسوسه‌کننده باشند ابزاری که نه نیاز به تعیین وقت قبلی دارد، نه محدودیت ساعت مراجعه و نه هزینه هر جلسه را به کاربر تحمیل می‌کند. اما این جایگزینی ظاهرا آسان، پرسش‌های مهمی را درباره سلامت روان جامعه ایجاد می‌کند اینکه آیا هوش مصنوعی واقعا می‌تواند مشکلات روان‌شناختی افراد را حل کند؟ آیا پاسخ‌های همدلانه آن به معنای درک احساسات انسان است؟ استفاده مداوم از این ابزارها چه تاثیری بر روابط انسانی و توانایی افراد برای مدیریت هیجان‌های‌شان دارد؟
یکی از دلایل استقبال از هوش مصنوعی در حوزه سلامت روان، دسترسی آسان به آن است. برخلاف مراجعه به روان‌شناس که مستلزم پیدا کردن متخصص، هماهنگی زمان و پرداخت هزینه است، گفت‌وگو با یک چت‌بات در هر ساعت از شبانه‌روز امکان‌پذیر است. یک فرد می‌تواند درباره موضوعی که حتی بیان آن برایش در برابر یک انسان دشوار است، بدون نگرانی از قضاوت شدن صحبت کند. می‌تواند بارها یک اتفاق را توضیح دهد، درباره واکنش دیگران سوال کند، از هوش مصنوعی بخواهد رفتار طرف مقابل را تحلیل کند یا حتی برای تصمیم‌گیری در یک رابطه عاطفی از آن راهنمایی بگیرد.
این دسترسی آسان، به‌ویژه برای افرادی که به دلیل محدودیت مالی، جغرافیایی یا کمبود متخصص امکان مراجعه منظم به روان‌شناس را ندارند، جذابیت بیشتری دارد. از سوی دیگر، هوش مصنوعی می‌تواند در مدت کوتاهی اطلاعات عمومی درباره اضطراب، افسردگی، سوگ، استرس و شیوه‌های مدیریت هیجان در اختیار افراد قرار دهد. همچنین می‌تواند به آنها کمک کند افکارشان را مرتب کنند، احساسات خود را بنویسند و برای مراجعه به متخصص آماده شوند. اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که استفاده از این ابزار از دریافت اطلاعات و آموزش فراتر می‌رود و کاربر انتظار دارد هوش مصنوعی نقش یک درمانگر را ایفا کند. کافی است در ابتدای یک گفت‌وگو از هوش مصنوعی بخواهید مانند یک روان‌شناس بالینی با شما صحبت کند در این وضعیت، فرد ممکن است درباره اختلاف با همسر، تجربه‌های تلخ دوران کودکی، احساس تنهایی، ترس از شکست یا مشکلات ارتباطی خود صحبت کند. هوش مصنوعی نیز بر اساس اطلاعاتی که دریافت کرده، پاسخ‌هایی ارائه می‌دهد که گاهی بسیار نزدیک به ادبیات مشاوره و روان‌شناسی است.
این در حالی است که پاسخ مناسب یک نرم‌افزار با شناخت بالینی از یک انسان تفاوت دارد. هوش مصنوعی به اطلاعاتی دسترسی دارد که کاربر در اختیارش قرار می‌دهد و ممکن است از بسیاری از عوامل موثر بر وضعیت روانی او بی‌اطلاع باشد. برای مثال، فردی که از مشکلات تمرکز شکایت می‌کند، ممکن است از هوش مصنوعی بخواهد تشخیص دهد که آیا به اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی مبتلاست یا خیر. در حالی که مشکلات تمرکز می‌توانند دلایل مختلفی از جمله اضطراب، افسردگی، کمبود خواب، استرس یا برخی مشکلات جسمانی داشته باشند و تشخیص آنها نیازمند ارزیابی تخصصی است. به همین ترتیب، تحلیل یک اختلاف عاطفی بر اساس روایت یک‌طرفه کاربر نیز لزوما به شناخت درست مسئله منجر نمی‌شود. چت‌بات ممکن است بدون اطلاع از تمام ابعاد ماجرا، برداشت فرد را تایید کند و حتی ناخواسته به تقویت باورهای نادرست او دامن بزند.
درمان فقط حرف زدن و دریافت اطلاعات نیست
اسماعیل سلطانی، روان‌شناس بالینی، با هشدار نسبت به استفاده از هوش مصنوعی به جای روان‌شناس، معتقد است این فناوری اگرچه می‌تواند در آموزش، افزایش آگاهی و ارائه اطلاعات عمومی موثر باشد، اما نمی‌تواند جایگزین روان‌شناس و رابطه درمانی شود. او با تاکید بر اینکه تغییر روان‌شناختی صرفا از طریق افزایش آگاهی حاصل نمی‌شود، توضیح می‌دهد که روان‌درمانی فرآیندی پیچیده و چندبعدی است و رابطه انسانی در آن نقش بسیار مهمی دارد. به گفته این روان‌شناس بالینی، مهم‌ترین تفاوت هوش مصنوعی و روان‌درمانی در ماهیت رابطه درمانی است؛ رابطه‌ای که در آن حضور در لحظه، اصالت ارتباط و تجربه هیجانی مشترک اهمیت دارد، در حالی که هوش مصنوعی یک ابزار است. ریحانه درگاهیان، روان‌شناس بالینی نیز با اشاره به گسترش کاربرد هوش مصنوعی در حوزه روان‌شناسی، معتقد است خطر اصلی استفاده از این فناوری، پرسیدن سوال‌های گاه‌به‌گاه نیست، بلکه تصور جایگزین شدن آن با رابطه درمانی و انسانی است. او تاکید می‌کند آنچه موجب رشد و تغییر فرد در فرآیند درمان می‌شود، صرفا اطلاعات و آموزش نیست، بلکه رابطه و پویایی‌هایی است که درون آن شکل می‌گیرد. درگاهیان توضیح می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان یک ابزار خودیار برای تمرین مهارت‌هایی مانند مدیریت استرس مفید باشد، اطلاعات در اختیار فرد قرار دهد و حتی به او برای پیدا کردن درمانگر متخصص کمک کند؛ اما نمی‌تواند منبع اضطراب را به شکل ریشه‌ای شناسایی و درمان کند.
وابستگی به هوش مصنوعی و کاهش تحمل روابط انسانی
یکی از چالش‌های مهم استفاده مداوم از هوش مصنوعی برای مسائل شخصی، شکل‌گیری نوعی وابستگی عاطفی و روان‌شناختی است. چت‌بات‌ها معمولا در دسترس هستند، خسته نمی‌شوند، برای شنیدن حرفهای کاربر محدودیت زمانی ندارند و در بسیاری از موارد پاسخ‌هایی سریع و حمایت‌کننده ارائه می‌دهند. این ویژگی‌ها ممکن است به‌تدریج باعث شوند فرد برای آرام کردن خود، تصمیم‌گیری یا حل تعارض‌های شخصی بیش از اندازه به هوش مصنوعی متکی شود. درگاهیان درباره این مسئله هشدار می‌دهد که تعامل مداوم با هوش مصنوعی می‌تواند ظرفیت افراد را برای تحمل ناکامی و ابهام در روابط انسانی کاهش دهد. به گفته او، روابط انسانی همیشه مطابق انتظار ما پیش نمی‌روند. گاهی با سکوت، اختلاف نظر، ناهمخوانی و محدودیت مواجه می‌شویم؛ اما هوش مصنوعی عموما سریع، پاسخ‌محور و در دسترس است.
این روان‌شناس بالینی معتقد است در چنین شرایطی ممکن است فرد انتظار داشته باشد سایر روابط نیز مانند ارتباط با هوش مصنوعی، سریع و کاملا پاسخ‌دهنده باشند. در نتیجه، آستانه تحمل او در روابط واقعی کاهش پیدا می‌کند و ممکن است در مواجهه با اختلاف‌ها و ناکامی‌های معمول، زودتر مضطرب یا عصبانی شود. او همچنین تاکید می‌کند که در روان‌درمانی، درمانگر صرفا تاییدکننده گفته‌های مراجع نیست و گاهی با طرح پرسش یا ایجاد چالش، فرد را به بررسی باورها و رفتارهای خود دعوت می‌کند؛ در حالی که تعامل با هوش مصنوعی ممکن است به دلیل تمایل به ارائه پاسخ‌های حمایت‌کننده، به تایید بیش از اندازه برداشت‌های کاربر منجر شود. یکی دیگر از مشکلات استفاده از هوش مصنوعی، اشتباه گرفتن احساس آرامش موقت با درمان شدن است.
ممکن است فرد پس از ساعت‌ها گفت‌وگو با یک چت‌بات احساس سبکی کند و تصور کند توانسته مشکل خود را حل کند. اما احساس بهتر در یک مقطع زمانی الزاما به معنای برطرف شدن علت اصلی مشکل نیست. برای مثال، فردی که از اضطراب ناشی از یک رابطه رنج می‌برد، ممکن است بارها درباره رفتار طرف مقابل از هوش مصنوعی سوال کند و هر بار پاسخی دریافت کند که موقتا او را آرام می‌کند. اما اگر ریشه مشکل در الگوهای ارتباطی، تجربه‌های گذشته یا مشکلات عمیق‌تر روان‌شناختی باشد، دریافت پاسخ‌های مکرر به‌تنهایی نمی‌تواند به تغییر آن الگوها منجر شود.
درگاهیان در این زمینه معتقد است برخی افراد با مراجعه به هوش مصنوعی احساس می‌کنند برای خود کاری انجام داده‌اند یا حتی درمان شده‌اند، در حالی که آنچه اتفاق افتاده ممکن است صرفا افزایش اطلاعات، آموزش روان‌شناختی یا ارتقای برخی مهارت‌ها باشد. او تاکید می‌کند اطلاق عنوان درمان به چنین تعاملاتی می‌تواند نوعی سوءبرداشت ایجاد کند؛ زیرا ممکن است فرد تصور کند مشکلش برطرف شده، در حالی که تنهایی، اضطراب یا سوءتفاهم‌های او در طول زمان همچنان ادامه داشته باشد یا حتی تشدید شود.
هوش مصنوعی ممکن است در پاسخ به پرسش‌های روان‌شناختی اطلاعاتی نادرست یا ناقص ارائه کند؛ اطلاعاتی که گاهی با لحنی مطمئن و تخصصی بیان می‌شوند و تشخیص نادرستی آنها برای کاربر دشوار است. این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که فرد از چت‌بات درباره ابتلا به یک اختلال روانی، مصرف دارو، قطع درمان یا انتخاب روش درمانی سوال کند. تشخیص اختلالات روان‌شناختی به بررسی مجموعه‌ای از عوامل از جمله شدت و مدت علائم، سابقه پزشکی و روان‌شناختی، شرایط خانوادگی و اجتماعی و میزان تاثیر مشکل بر زندگی روزمره نیاز دارد. از سوی دیگر، در شرایط بحرانی مانند افکار جدی خودکشی، قصد آسیب به خود یا دیگران و آشفتگی شدید روانی، اتکا به پاسخ یک چت‌بات می‌تواند خطرناک باشد. در چنین شرایطی دریافت کمک فوری از متخصصان و مراکز درمانی ضروری است.
و اما حریم خصوصی!
موضوع دیگری که در استفاده از هوش مصنوعی برای مسائل روان‌شناختی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، حریم خصوصی است. افراد ممکن است در گفت‌وگو با چت‌بات‌ها اطلاعات بسیار شخصی درباره روابط خانوادگی، مسائل عاطفی، سابقه بیماری، تجربه‌های آسیب‌زا و مشکلات روانی خود مطرح کنند اطلاعاتی که در صورت بی‌توجهی به نحوه ذخیره‌سازی و پردازش داده‌ها می‌توانند مخاطراتی برای حریم خصوصی آنها ایجاد کنند. کاربران باید بدانند گفت‌وگو با یک سامانه هوش مصنوعی لزوما معادل گفت‌وگوی محرمانه با روان‌شناس در چارچوب رابطه حرفهای نیست. بنابراین بهتر است از وارد کردن اطلاعات هویتی و جزئیات حساس غیرضروری خودداری کنند و پیش از استفاده، سیاست‌های حفظ حریم خصوصی ابزار موردنظر را بررسی کنند. کمااینکه دیده شده هوش مصنوعی تمام اطلاعاتی را که از اول به او داده شده را حفظ کرده و گاهی به مخاطب اعلام می‌کند که قبلا هم درباره این موضوع صحبت کرده یا موارد مشابهی داشته است بنابراین خطر آنجاست که زمانی از این همه اطلاعاتی که کاربر به هوش مصنوعی داده سوءاستفاده شود.
هوش مصنوعی را حذف نکنیم، اما جای درمانگر هم ننشانیم
با وجود این چالش‌ها، نمی‌توان نقش هوش مصنوعی را در افزایش دسترسی به اطلاعات روان‌شناختی نادیده گرفت. این فناوری می‌تواند به افراد کمک کند درباره مشکلات خود اطلاعات اولیه به دست آورند، افکار و احساسات‌شان را سازمان‌دهی کنند، برای مراجعه به روان‌شناس آماده شوند و حتی تمرین‌هایی را که متخصص برای آنها در نظر گرفته است، بهتر دنبال کنند. برای نمونه، فرد می‌تواند از هوش مصنوعی بخواهد جدولی برای ثبت افکار و احساسات روزانه طراحی کند یا درباره مفاهیمی مانند اضطراب، ذهن‌آگاهی و درمان شناختی رفتاری توضیح دهد. همچنین می‌تواند پیش از جلسه مشاوره، موضوعاتی را که می‌خواهد با درمانگر در میان بگذارد، مرتب کند. در چنین شرایطی هوش مصنوعی نقش یک ابزار مکمل را دارد، نه جایگزین متخصص. شاید مسئله اصلی انتخاب میان روان‌شناس و هوش مصنوعی نباشد بلکه چگونگی استفاده درست از فناوری در کنار حفظ جایگاه متخصصان انسانی است. هوش مصنوعی می‌تواند به پرسش‌های ما پاسخ دهد، اطلاعات ارائه کند و حتی در لحظاتی از تنهایی همراه گفت‌وگوی ما باشد، اما پاسخ دادن به یک سوال، شناخت یک انسان و درمان ریشه‌ای مشکلات روان‌شناختی او سه موضوع متفاوتند.