قطر همچنان برای میانجیگری میان تهران و واشنگتن رایزنی می‌کند، اما محاصره دریایی، تهدیدهای نظامی و اختلافات هسته‌ای نشان می‌دهد آمریکا همزمان با آتش‌بس شکننده، فشار بر ایران و تلاش برای تحمیل شروط تازه را ادامه می‌دهد.
اقتصاد۲۴ نوشت: دیدار نخست‌وزیر قطر با دونالد ترامپ در کاخ سفید، از جمله مهم‌ترین تحولات اخیر در ماجرای جنگ و مذاکره بین ایران و آمریکا است؛ دیداری که پس از هفته‌ها میانجیگری دوحه و در شرایطی انجام شد که نه محاصره دریایی ایران پایان یافته، نه اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای حل شده و نه خطر ازسرگیری حملات نظامی از میان رفته است. اظهارات تازه ترامپ درباره پایان نظامی جنگ، در کنار ادامه تهدیدهای واشنگتن و مواضع سخت تهران، این پرسش را جدی‌تر کرده است که آیا طرفین واقعاً به دنبال توافق هستند یا صرفاً می‌خواهند با حفظ فشار، امتیاز بیشتری از طرف مقابل بگیرند؟
نخست‌وزیر قطر، شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، روز دوشنبه ۱۸ آبان در کاخ سفید با دونالد ترامپ و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، دیدار کرد. محور اصلی این دیدار، تلاش برای پیشبرد مذاکرات غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن و جلوگیری از بازگشت درگیری‌های گسترده بود. اهمیت این ملاقات فقط به حضور یک میانجی منطقه‌ای در کاخ سفید محدود نمی‌شود؛ زمان‌بندی آن نیز معنادار است. این دیدار پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و در شرایطی انجام شد که ادامه جنگ، افزایش قیمت انرژی و اختلال در تجارت دریایی به یکی از هزینه‌های سیاسی و اقتصادی دولت ترامپ تبدیل شده است.
به گزارش یورونیوز، قطر پس از این دیدار از پیشرفت در روند گفت‌وگوها خبر داده است. ابراهیم بن سلطان الهاشمی، مدیر اداره ارتباطات وزارت خارجه قطر، اعلام کرد نشست نخست‌وزیر این کشور با ترامپ در فضایی مثبت برگزار شده و بر پیشبرد مذاکرات متمرکز بوده است. او البته در پاسخ به این پرسش که توافق تا چه اندازه نزدیک است، تأکید کرد که نمی‌توان گفت طرفین چقدر به توافق نزدیک یا از آن دور هستند. به گفته او، قطر در روزهای گذشته با مقام‌های تهران و دیگر دولت‌های منطقه نیز رایزنی کرده است.
این اظهارات نشان می‌دهد که برخلاف برخی گمانه‌زنی‌ها درباره شکست کامل مسیر دیپلماسی، کانال میانجیگری همچنان فعال است. با این حال، هنوز هیچ نشانه قطعی از توافق بر سر جزئیات دیده نمی‌شود. قطر می‌خواهد از تبدیل تهدیدهای نظامی به حمله‌ای تازه جلوگیری کند، اما واشنگتن و تهران همچنان بر سر ترتیب اقدامات، دامنه امتیازها و مهم‌تر از همه آینده برنامه هسته‌ای ایران اختلاف دارند.
ترامپ پس از این دیدار، یکی از صریح‌ترین اظهارات خود درباره پایان جنگ را مطرح کرد. او در نشست خبری کاخ سفید گفت: «ایران از نظر نظامی عملاً تمام شده است» و افزود که آمریکا در حال حاضر وضع موجود را حفظ می‌کند. رئیس‌جمهور آمریکا همچنین مدعی شد که ساختار نظامی ایران ضربات سنگینی خورده و از بین رفته است، اما تأکید کرد که واشنگتن همچنان به دنبال راه‌حلی بلندمدت برای اطمینان از عدم دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است.
ترامپ در عین حال احتمال حمله نظامی تازه را کاملاً کنار نگذاشت و گفت نیروهای آمریکایی آماده‌اند در صورت تغییر شرایط وارد عمل شوند. او حتی از شناسایی اهداف زیرساختی، از جمله ۳۸ پل، برای حمله احتمالی در صورت ازسرگیری عملیات نظامی سخن گفت. به گزارش آسوشیتدپرس، هزاران نیروی نظامی آمریکا همچنان در اطراف ایران مستقر هستند و محاصره دریایی بنادر ایران نیز ادامه دارد.
محاصره و تحریم جایگزین جنگ شده است؟
اظهارات دیروز مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، اما تصویر روشن‌تری از راهبرد فعلی کاخ سفید ارائه می‌کند. روبیو در حاشیه نشست وزیران خارجه گروه هفت در پاریس گفت به متحدان آمریکا توضیح داده است که تحریم‌های اقتصادی و محاصره دریایی تا این اندازه مؤثر بوده که ترامپ در شرایط کنونی نیازی به انجام عملیات نظامی گسترده علیه ایران نمی‌بیند.
روبیو با رد این برداشت که توقف حملات به معنای بن‌بست یا پذیرش وضع موجود است، گفت فشار اقتصادی واردشده به ایران فوق‌العاده است و هر روز افزایش پیدا می‌کند. او همچنین تأکید کرد که واشنگتن زمانی نیازی به حمله نظامی نمی‌بیند که بتواند همان اهداف را از طریق فشار اقتصادی محقق کند. وزیر خارجه آمریکا حتی مدعی شد ایران تاکنون با چنین محدودیتی برای فروش انرژی خود در بازار جهانی مواجه نبوده است. این اظهارات در گزارش روز سه‌شنبه رویترز نیز بازتاب یافته است.
اظهارات روبیو این گمانه را تقویت می‌کند که دولت ترامپ در مقطع کنونی به این جمع‌بندی رسیده که ادامه محاصره و فشار اقتصادی می‌تواند بدون پرداخت هزینه‌های یک عملیات نظامی گسترده، تهران را به عقب‌نشینی وادار کند. اما این راهبرد یک پیامد جدی دارد؛ توقف بمباران لزوماً به معنای کاهش فشار بر ایران یا بازگشت شرایط به قبل از جنگ نیست. در واقع، واشنگتن می‌خواهد از یک طرف از هزینه‌های نظامی و سیاسی حمله‌ای تازه دوری کند و از طرف دیگر، اهرم‌هایی را که در جریان جنگ به دست آورده، حفظ کند. محاصره دریایی، محدود کردن صادرات نفت، فشار بر شبکه‌های مالی و تهدید به بازگشت حملات، اجزای همین سیاست هستند.
برای ایران نیز این وضعیت به معنای ادامه جنگ با ابزارهایی متفاوت است. حتی اگر حملات هوایی گسترده متوقف بماند، محدودیت صادرات نفت و دشواری دسترسی به منابع مالی می‌تواند فشار سنگینی بر اقتصاد کشور وارد کند. در چنین شرایطی، خطر آن وجود دارد که جامعه ایرانی هزینه یک جنگ طولانی را نه فقط از مسیر تخریب زیرساخت‌ها، بلکه از طریق تداوم تورم، کاهش درآمدهای ارزی، اختلال در تجارت و محدودیت منابع دولت پرداخت کند.
نکته قابل توجه دیگر این است که روبیو در همان نشست گروه هفت، از متحدان آمریکا خواست برای تأمین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز مشارکت کنند. گزارش آسوشیتدپرس حاکی است که او از همتایان خود در گروه هفت پاسخ روشنی برای همراهی نظامی دریافت نکرده است. برخی کشورهای اروپایی، از جمله فرانسه، اعلام کرده‌اند که حاضرند پس از پایان درگیری برای مین‌روبی و تأمین امنیت مسیرهای دریایی کمک کنند، اما نه در شرایطی که جنگ ادامه دارد. این اختلاف نشان می‌دهد حتی متحدان واشنگتن نیز لزوماً حاضر نیستند در راهبرد نظامی و دریایی ترامپ شریک شوند.
طرح دو روزه ایران به کجا رسید؟
در سوی مقابل، مقام‌های ایرانی نیز از مواضع خود عقب‌نشینی آشکاری نشان نداده‌اند. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، تأکید کرده است که تنها راه پایان جنگ، پذیرش شروط جمهوری اسلامی است و افزایش تحریم‌ها یا فشار نظامی نمی‌تواند به حل بحران منجر شود.
عراقچی همچنین اعلام کرده که طرح پیشنهادی ایران همچنان روی میز است. این طرح که از آن به عنوان پیشنهاد دو روزه یاد می‌شود، بر این مبنا تنظیم شده که ابتدا آمریکا حملات و محاصره دریایی را متوقف کند و بخشی از منابع مالی مسدودشده ایران آزاد شود؛ در مقابل، تهران مسیر همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را باز کند. در مرحله بعد، تنگه هرمز بازگشایی شود و مذاکرات هسته‌ای وارد مرحله جدی‌تری شود.
این طرح از نظر سیاسی و دیپلماتیک اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد تهران دست‌کم برای باز کردن یک مسیر محدود به سوی مذاکره، پیشنهاد مشخصی ارائه کرده است. با این حال، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات همچنان جدی است. ایران می‌خواهد پیش از ورود به مذاکرات هسته‌ای، فشار نظامی و دریایی پایان یابد و بخشی از منابع مالی خود را دریافت کند. در مقابل، دولت ترامپ خواهان اطمینان از وضعیت برنامه هسته‌ای ایران است و حاضر نیست پیش از دریافت تضمین‌های روشن، همه اهرم‌های فشار خود را کنار بگذارد.
همین اختلاف باعث شده است که حتی درباره اصل مذاکره نیز دو روایت متفاوت وجود داشته باشد. روبیو می‌گوید گفت‌وگوهای غیرمستقیم تاکنون نتیجه چندانی نداشته و برخی خواسته‌های ایران را غیرواقع‌بینانه توصیف می‌کند. از سوی دیگر، عراقچی تأکید دارد که واشنگتن باید شروط تهران را بپذیرد و از مسیر فشار دست بردارد.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز اعلام کرده است که پاسخ نخست آمریکا به شروط هفت‌گانه ایران کافی نبوده و تهران منتظر پاسخ روشن‌تری از واشنگتن است. او در اظهارات دیگری، گزارش‌ها درباره مذاکرات مستقیم یا دیدار قریب‌الوقوع با مقام‌های آمریکایی را رد کرده است. عراقچی نیز درباره احتمال دیدار جی دی ونس و رضایی گفته است چنین برنامه‌ای وجود ندارد.
مهم‌ترین موانع توافق چیست؟
در کنار محاصره دریایی و اختلاف بر سر غرامت، پرونده هسته‌ای همچنان پیچیده‌ترین بخش مذاکرات ایران و آمریکا است. واشنگتن می‌خواهد پیش از هر توافق پایداری، درباره وضعیت ذخایر اورانیوم با غنای بالا، امکان نظارت آژانس و جلوگیری از احیای ظرفیت هسته‌ای ایران به تضمین‌های قابل راستی‌آزمایی برسد. تهران، اما معتقد است تا زمانی که تهدید حملات نظامی ادامه دارد، نمی‌توان انتظار بازگشت کامل بازرسان و همکاری عادی با آژانس را داشت.
در همین ارتباط، بلومبرگ گزارش داده است که ایران در نامه‌ای ۱۰ صفحه‌ای به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده تا زمانی که تهدید حملات نظامی آمریکا ادامه داشته باشد، خود را ملزم به فراهم کردن امکان نظارت کامل بر برنامه هسته‌ای نمی‌داند. بر اساس این گزارش، تهران حمله به تأسیسات هسته‌ای تحت نظارت آژانس و تهدیدهای مستمر علیه این مراکز را شرایطی استثنایی توصیف کرده است.
از سوی دیگر، تحریم مجدد ۱۱ شرکت و نهاد ایرانی از سوی کانادا نیز نشان می‌دهد فشار بین‌المللی بر پرونده هسته‌ای همچنان ادامه دارد. شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی نفتکش، بانک ملی و بانک ملت در میان نهادهایی هستند که اتاوا بار دیگر در فهرست تحریم‌های خود قرار داده است. این شرکت‌ها در سال ۲۰۱۶ و در چارچوب اجرای برجام از فهرست تحریم‌های کانادا خارج شده بودند.
دولت کانادا اعلام کرده است که هدف از این تصمیم، محدود کردن شبکه‌های مالی و دسترسی ایران به منابع و فناوری‌هایی است که به گفته اتاوا در برنامه هسته‌ای و موشکی این کشور مورد استفاده قرار می‌گیرند. این اقدام همزمان با نشست گروه هفت در پاریس انجام شده و پیام روشنی درباره ادامه فشار کشورهای غربی بر تهران دارد.
تنگه هرمز همچنان ملتهب است
در شرایطی که قطر از پیشرفت دیپلماسی سخن می‌گوید، تحولات تنگه هرمز همچنان یکی از نگران‌کننده‌ترین بخش‌های بحران است. نیروی دریایی سپاه روز سه‌شنبه اعلام کرد دو نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز بر اثر انفجار و آتش‌سوزی متوقف شده‌اند.
بر اساس اطلاعیه سپاه، یکی از این شناورها یک سوپرنفتکش بوده که به مین برخورد کرده و نفتکش دوم نیز هنگام عبور از مسیری که ایران آن را غیرمجاز می‌داند، دچار انفجار و آتش‌سوزی شده است. بنا به اعلام سپاه پاسداران شناور دوم با حمایت جنگنده‌های آمریکایی قصد عبور از این مسیر را داشته و هر دو کشتی سامانه‌های شناسایی و ناوبری خود را خاموش کرده بودند.
در طرف مقابل نیز آمریکا نشان داده که قصد ندارد محاصره دریایی را به‌آسانی کنار بگذارد. سنتکام پیشتر اعلام کرده بود یک کشتی تجاری با پرچم سنت‌کیتس را پس از بی‌توجهی به هشدارها و تلاش برای خروج از منطقه، در دریای عمان هدف قرار داده و از حرکت متوقف کرده است. به گزارش آسوشیتدپرس، این اقدام در چارچوب اجرای محاصره بنادر ایران صورت گرفته است.
قطعا ادامه چنین وضعیتی خطرناک است و هر حادثه دریایی می‌تواند به برخورد نظامی تازه‌ای منجر شود؛ به‌ویژه آنکه طرفین درباره قانونی بودن مسیرهای عبور، محدوده محاصره و حق کنترل تردد شناورها اختلاف دارند.
نتانیاهو رسما در پی سرنگونی جمهوری اسلامی است
یکی از متغیرهایی که نباید در ارزیابی آینده مذاکرات نادیده گرفته شود، موضع اسرائیل است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، روز گذشته در مراسم آغاز به کار کنست بار دیگر موضعی تند علیه جمهوری اسلامی اتخاذ و ادعا کرد که تنها راه دفع دائمی تهدید وجودی ایران، سرنگونی حکومت آنهاست.
او مدعی شد ایران با وجود ضربات نظامی، از برنامه خود برای نابودی اسرائیل دست نکشیده و در تلاش برای احیای برنامه هسته‌ای است. نتانیاهو همچنین هشدار داد که اسرائیل به‌زودی با فشارهای بین‌المللی برای پذیرش یک ایران مجهز به سلاح هسته‌ای و عقب‌نشینی از دستاوردهای نظامی خود روبه‌رو خواهد شد.
این اظهارات را باید در کنار مواضع اخیر دولت آمریکا قرار داد. ترامپ از یک طرف می‌گوید جنگ از نظر نظامی عملاً تمام شده و احتمال حملات تازه پایین است، اما نخست‌وزیر اسرائیل همچنان از سرنگونی حکومت ایران به‌عنوان راه‌حل دائمی سخن می‌گوید.
این تفاوت موضع می‌تواند در آینده به یکی از موانع جدی توافق تبدیل شود. حتی اگر واشنگتن به این نتیجه رسیده باشد که ادامه عملیات نظامی گسترده هزینه بیشتری از دستاوردهای آن دارد، تل‌آویو ممکن است توافقی را که صرفاً به محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران و توقف درگیری‌ها منجر شود، کافی نداند.
اروپا هم وارد بازی فشار به ایران شده است
همزمان با ادامه میانجیگری قطر، نشانه‌هایی از گسترش ابعاد سیاسی و امنیتی بحران در اروپا نیز دیده می‌شود. فرانسه دیروز سفیر ایران را احضار کرد و تهران را به دست داشتن در حمله سایبری به سامانه‌های سرمایشی و یخچال‌های بیش از ۷۰۰ مرکز فروشگاهی این کشور در ماه اکتبر متهم کرد.
وزارت خارجه فرانسه اعلام کرده است که این حمله به گروه سایبری «شهید کاوه» وابسته به سازمان جنگ الکترونیک و دفاع سایبری سپاه پاسداران نسبت داده شده است. ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، نیز از احتمال تحریم‌های اروپایی و اقدامات متناسب دیگر علیه ایران سخن گفته و تأکید کرده است که پاریس هیچ گزینه‌ای را منتفی نمی‌داند.
ایران این اتهام را بی‌اساس و مغرضانه خوانده و آن را تلاشی برای فرافکنی مشکلات داخلی فرانسه توصیف کرده است. اتحادیه اروپا نیز اعلام کرده در صورت تأیید مسئولیت ایران، آماده واکنشی سریع و هماهنگ خواهد بود.
اهمیت این پرونده در آن است که همزمان با تلاش قطر برای نزدیک کردن تهران و واشنگتن، روابط ایران با یکی از کشورهای مهم اروپایی نیز در حال تنش‌آلودتر شدن است. اگر پرونده سایبری به تحریم‌های تازه و اقدامات متقابل منجر شود، فضای سیاسی برای توافق گسترده‌تر نیز دشوارتر خواهد شد.
از سوی دیگر، گزارش‌های مربوط به جابه‌جایی تجهیزات نظامی آمریکا از پایگاه‌های بریتانیا نیز به نگرانی‌ها درباره وضعیت امنیتی منطقه دامن زده است. افزایش تدابیر حفاظتی و پراکنده‌سازی تجهیزات می‌تواند نشانه نگرانی واشنگتن از آسیب‌پذیری دارایی‌های نظامی خود باشد. البته این تحرکات به‌تنهایی نشانه قطعی آماده‌سازی برای حمله تازه نیست و می‌تواند با هدف کاهش آسیب‌پذیری پایگاه‌ها انجام شده باشد. اما در کنار ادامه استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه، محاصره دریایی و تهدیدهای متقابل، نمی‌توان آن را کاملاً بی‌ارتباط با فضای جنگ دانست.
رونمایی از شهر موشکی؛ پیام تهران به مذاکرات چیست؟
در داخل ایران نیز مواضع رسمی همچنان بر آمادگی نظامی و حفظ قدرت بازدارندگی تأکید دارد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، روز سه‌شنبه رونمایی از شهر موشکی جدید نیروی هوافضای سپاه را پیامی به دشمنان توصیف کرد و گفت ایران در صورت هرگونه اقدام نظامی، بدون تردید و با پاسخی سریع و خارج از تصور دفاع خواهد کرد.
او تأکید کرد که جغرافیای جنگ را نیروهای مسلح ایران تعیین خواهند کرد. همزمان، روح‌الله متفکرآزاد، عضو هیئت‌رئیسه مجلس، نیز از وجود شگفتانه‌های تازه در صورت اقدام نظامی مجدد دشمن سخن گفت.
این مواضع در کنار اظهارات عراقچی و رضایی نشان می‌دهد تهران تلاش دارد در شرایطی که مسیر دیپلماسی همچنان باز است، تصویر عقب‌نشینی در برابر فشار نظامی و اقتصادی را به نمایش نگذارد.
اما مسئله اینجاست که حفظ بازدارندگی نظامی و ورود به یک توافق سیاسی لزوماً در تضاد با یکدیگر نیستند. آنچه می‌تواند مشکل‌ساز شود، تبدیل ادبیات تهدید متقابل به تنها زبان ارتباطی دو طرف است. اگر هرگونه امتیاز دیپلماتیک در فضای داخلی به‌عنوان عقب‌نشینی و شکست معرفی شود، دست مذاکره‌کنندگان برای رسیدن به توافق محدودتر خواهد شد.
توافق نزدیک است یا باید منتظر دور تازه‌ای از جنگ بود؟
دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ را می‌توان یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تلاش برای مهار دوباره بحران دانست، اما نه نشانه قطعی نزدیک بودن توافق. ترامپ فعلاً تمایلی به آغاز یک عملیات نظامی گسترده نشان نمی‌دهد، اما به دنبال کنار گذاشتن ابزارهای فشار خود نیز نیست. در مقابل، تهران هم حاضر نیست بدون دریافت امتیازهای اساسی از خواسته‌هایش عقب‌نشینی کند.
خطر اصلی این است که دو طرف توقف حملات را با پایان جنگ اشتباه بگیرند و تصور کنند می‌توانند برای مدت نامحدود با محاصره، تهدید، فشار اقتصادی و کنترل تنگه هرمز به چانه‌زنی ادامه دهند. چنین وضعیتی نه صلح است و نه ثبات؛ بلکه آتش‌بسی شکننده است که می‌تواند با یک حادثه دریایی، یک حمله محدود یا شکست مذاکرات دوباره فروبپاشد. نکته حائز اهمیت این است که برای ایران، هزینه این بلاتکلیفی فقط نظامی نیست. ادامه محاصره و محدودیت صادرات نفت، فشار بر منابع ارزی، سرمایه‌گذاری، تجارت و معیشت مردم را تشدید می‌کند.