بوشهر- ایرنا- ایستگاه تحقیقاتی پخش سیلاب بر آبخوان "اهرم" در شهرستان تنگستان استان بوشهر، به‌عنوان یکی از ۱۰ ایستگاه برتر آبخوان‌داری کشور، با ظرفیت بالقوه مهار و نفوذ سالانه بیش از ۱۲ میلیون مترمکعب رواناب، نقشی مهم در تقویت منابع آب زیرزمینی، احیای بیش از ۲ هزار هکتار اراضی بایر و بهبود شرایط زیست‌محیطی دشت محموداحمدی ایفا می‌کند.
به گزارش ایرنا، در شرایطی که کاهش منابع آب زیرزمینی، افت سطح آبخوان‌ها، افزایش برداشت از چاه‌های کشاورزی و تداوم دوره‌های خشکسالی، مدیریت منابع آب را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور تبدیل کرده است، طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری از جمله راهکارهای مؤثر برای مهار رواناب‌های سطحی، افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت ذخایر آب زیرزمینی به شمار می‌روند.
در این ارتباط، ایستگاه پخش سیلاب بر آبخوان اهرم در استان بوشهر، با بیش از سه دهه فعالیت تحقیقاتی و اجرایی، نمونه‌ای از ظرفیت‌های مدیریت سازگار با اقلیم در بهره‌برداری از سیلاب‌های فصلی و مقابله با پیامدهای کم‌آبی است.
این ایستگاه در اراضی آبرفتی حاشیه شمالی شهر اهرم، در شرق محور ارتباطی اهرم-برازجان و در فاصله حدود ۶۰ کیلومتری شرق تا شمال‌شرقی شهر بوشهر واقع شده است، حوضه آبخیز این مجموعه حدود ۱۵ هزار هکتار وسعت دارد و عرصه اجرایی پخش سیلاب بر آبخوان آن نیز یکهزار و ۲۵۰ هکتار است که از این میزان، ۱۹۸ هکتار به جنگل‌کاری و حدود ۲ هکتار به تأسیسات ساختمانی و فضای آزاد اختصاص یافته است.
مهار ۳۰۰ میلیون مترمکعب سیلاب در سه دهه فعالیت
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر با اشاره به سابقه فعالیت این مجموعه اظهار کرد: ایستگاه پخش سیلاب بر آبخوان اهرم از سال ۱۳۷۴ فعالیت خود را آغاز کرده و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سایت‌های الگویی و تحقیقاتی کشور در زمینه آبخوان‌داری شناخته می‌شود.
سید رضا گلستانه افزود: این طرح ملی در صورت وقوع سیلاب و با فرض چهار نوبت آبگیری در سال، ظرفیت مهار و کنترل بیش از ۱۲ میلیون مترمکعب رواناب سطحی را دارد که با هدایت و پخش مناسب آب در عرصه‌های تعیین‌شده، امکان نفوذ آن به لایه‌های زیرین زمین و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی فراهم می‌شود.
به گفته وی، این ایستگاه در طول دوره فعالیت خود، طی ۹۲ نوبت آبگیری، بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب سیلاب را استحصال کرده‌است؛ عملکردی که باعث شده تا جایگاه آن در میان ۱۰ ایستگاه برتر آبخوان‌داری کشور تثبیت شود.
احیای ۲ هزار هکتار اراضی بایر و بهبود وضعیت مراتع
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اجرای طرح پخش سیلاب بر آبخوان اهرم، احیای بیش از ۲ هزار هکتار از اراضی بایر منطقه است؛ زمین‌هایی که با بهره‌گیری از ظرفیت سیلاب‌های فصلی و افزایش رطوبت خاک، امکان بازگشت تدریجی به چرخه تولید و بهره‌برداری طبیعی را پیدا کرده‌اند.
بر اساس گزارش‌های ارائه‌شده از سوی مسئولان مرکز تحقیقات منابع طبیعی و آبخیزداری بوشهر، اجرای این طرح در کنار افزایش پوشش گیاهی، به بهبود وضعیت مراتع منطقه نیز کمک کرده و شرایط آنها را از وضعیت بسیار ضعیف به سطح متوسط ارتقا داده‌است.
از دیگر نتایج قابل توجه این طرح، تثبیت سطح آب‌های زیرزمینی منطقه در شرایطی است که تعداد چاه‌های کشاورزی در محدوده مورد مطالعه حدود ۳۷ درصد افزایش یافته است.
این موضوع اهمیت مدیریت همزمان عرضه و تقاضای آب را نشان می‌دهد؛ چراکه آبخوان‌داری با افزایش فرصت نفوذ رواناب به زمین می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر منابع آب زیرزمینی را جبران کند، هرچند تداوم پایداری آبخوان مستلزم کنترل برداشت‌ها و مدیریت مصرف آب کشاورزی نیز خواهد بود.
ذخیره و نفوذ ۹۰۰ هزار مترمکعب رواناب در سال آبی جاری
مسئولان ایستگاه تحقیقاتی آبخوان‌داری اهرم با اشاره به عملکرد این مجموعه در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ اعلام کرده‌اند که این ایستگاه تاکنون ۱۹۳ میلی‌متر بارندگی دریافت کرده و بر اساس برآوردهای انجام‌شده، حدود ۹۰۰ هزار مترمکعب از رواناب ناشی از سیلاب‌های اخیر را ذخیره و به داخل زمین نفوذ داده‌است.
این میزان آبگیری، علاوه بر کمک به تغذیه منابع آب زیرزمینی، اهمیت حفظ آمادگی زیرساخت‌های ایستگاه برای بهره‌برداری از بارش‌های ناگهانی و سیلاب‌های فصلی را دوچندان می‌کند.
مسئولان مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر با تأکید بر اهمیت راهبردی این ایستگاه، حمایت از فعالیت‌های علمی و اجرایی و تأمین زیرساخت‌های مورد نیاز آن را از اولویت‌های خود عنوان کرده‌اند.
توسعه سامانه‌های پایش؛ گامی برای مدیریت علمی آبخوان
در کنار فعالیت‌های اجرایی و آبگیری، توسعه زیرساخت‌های پایش هواشناسی و هیدرولوژیکی نیز از اقدامات مهم انجام‌شده در ایستگاه پخش سیلاب بر آبخوان اهرم است.
در این چارچوب، تجهیزات الکترونیکی شامل باران‌سنج و بادسنج، سطح‌سنج‌های الکترونیکی چاه‌های پیزومتری "منصوری جنوبی" و "کناری" و همچنین سطح‌سنج لیزری هیدرومتری نصب و راه‌اندازی شده‌اند.
همچنین کابل‌های ارتباطی تجهیزات باران‌سنج و بادسنج تعویض و ترازسازی شده و وضعیت سطح آب چاه‌های پیزومتری با استفاده از عمق‌سنج پرتابل مورد بررسی قرار گرفته است.
کارشناسان مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر معتقدند: اندازه‌گیری دقیق پارامترهای جوی و تغییرات سطح آب زیرزمینی، نقشس مهم در شناخت رفتار آبخوان، ارزیابی میزان نفوذپذیری عرصه‌های پخش سیلاب و تحلیل آثار بلندمدت این طرح دارد.
همچنین در ادامه برنامه‌های نگهداری و کالیبراسیون تجهیزات نیز عملیات جداسازی و بازرسی دوره‌ای تجهیزات الکترونیکی شامل سطح‌سنج‌های پیزومتری و هیدرومتری، باران‌سنج، بادسنج و تبخیرسنج با همکاری کارشناسان مرکز تحقیقات و شرکت آب سامان ابرگان انجام شده‌است.
به گفته مسئولان بخش تحقیقات جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری مرکز تحقیقات بوشهر، نگهداری و بازبینی مستمر این تجهیزات برای اطمینان از صحت داده‌های ثبت‌شده و فراهم کردن اطلاعات قابل اتکا برای تصمیم‌گیری‌های مدیریتی ضروری است.
دستاوردهای زیست‌محیطی؛ از تقویت پوشش گیاهی تا حفاظت از حیات‌وحش
عملکرد ایستگاه آبخوان‌داری اهرم تنها به مهار سیلاب و تغذیه سفره‌های زیرزمینی محدود نمی‌شود و آثار مثبت آن در حوزه محیط زیست و منابع طبیعی منطقه نیز قابل توجه است.
افزایش رطوبت خاک، بهبود شرایط رشد پوشش گیاهی، تقویت مراتع، ایجاد زیستگاه مناسب برای حیات‌وحش و پرندگان و ارتقای شرایط اکولوژیکی از جمله نتایج گزارش‌شده اجرای این طرح است.
افزون بر این، توسعه پوشش گیاهی و بهبود منظر طبیعی منطقه، ظرفیت‌های مناسبی برای بهره‌برداری گردشگری و افزایش رفاه اجتماعی ساکنان محلی فراهم کرده است.
این دستاوردها نشان می‌دهد که طرح‌های پخش سیلاب بر آبخوان، در صورت مکان‌یابی مناسب، طراحی اصولی و نگهداری مستمر، می‌توانند علاوه بر تأمین منافع آبی، به حفاظت از خاک، احیای منابع طبیعی و بهبود شرایط زیست‌محیطی نیز کمک کنند.
ضرورت حمایت اعتباری و تقویت زیرساخت‌های ایستگاه
با وجود دستاوردهای قابل توجه ایستگاه پخش سیلاب بر آبخوان اهرم، تداوم فعالیت مؤثر آن به برطرف کردن محدودیت‌های زیرساختی، تأمین اعتبارات مورد نیاز، نگهداری مستمر تأسیسات و تقویت نیروی انسانی وابسته است.
مسئولان مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر با اشاره به محدودیت نیروی انسانی و خسارات واردشده به بخشی از تأسیسات در پی سیلاب‌های اخیر، بر ضرورت پشتیبانی اعتباری و اصلاح زیرساخت‌های آبگیری این مجموعه تأکید کرده‌اند.
از این منظر، صیانت از سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در این ایستگاه و تأمین منابع لازم برای بهسازی تأسیسات، نه‌تنها یک ضرورت اجرایی، بلکه اقدامی اقتصادی برای حفظ ظرفیت موجود در مهار و بهره‌برداری از سیلاب‌های منطقه است.
ایستگاه پخش سیلاب بر آبخوان اهرم اکنون با برخورداری از تجربه بیش از ۳۰ سال فعالیت، دستاوردهای قابل توجه در احیای اراضی و تغذیه منابع آب زیرزمینی و ظرفیت تحقیقاتی و الگویی در سطح ملی، می‌تواند به‌عنوان یکی از نمونه‌های موفق مدیریت آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک مورد توجه قرار گیرد.
تجربه این مجموعه نشان می‌دهد که در استانی مانند بوشهر که بخش قابل توجهی از منابع آب آن به سفره‌های زیرزمینی وابسته است، تبدیل سیلاب‌های کوتاه‌مدت و پرحجم به ذخایر پایدار زیرزمینی، ضرورتی راهبردی برای حفاظت از منابع طبیعی، پشتیبانی از کشاورزی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر خشکسالی به شمار می‌رود.
از این رو، تداوم و تقویت فعالیت ایستگاه آبخوان‌داری اهرم و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و تجربی آن، می‌تواند گامی مؤثر در مسیر مدیریت پایدار منابع آب و سازگاری با تغییرات اقلیمی در استان بوشهر باشد.
