خرم‌آباد - ایرنا - مرمت و احیای میراث و آثار تاریخی یکی از محورهای اصلی برنامه‌های فرهنگی در هر دولتی است که با حساسیت و جدیت انجام می‌شود، در دولت چهاردهم نیز این روند در لرستان مسیر رو به رشدی گرفته و پرسش برخی شهروندان این است که اصولا این مرمت‌ها چه نقشی در زندگی روزانه مردم و اقتصاد محلی دارد؟
به گزارش ایرنا لرستان بیش از پنج هزار اثر تاریخی دارد که از این تعداد بیشتر از ۲ هزار و ۶۰۰ اثر ثبت ملی شده‌اند، و جایگاه استان آنجا بیشتر آشکار می شود که بدانیم رتبه دوم ثبت آثار تاریخی ملی را دارد اما این ظرفیت ها، در عمل، کمتر به توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی مردم استان منجر شده اند.
عده ای از شهروندان معتقدند مرمت و احیای بناهای تاریخی زمانی می‌تواند به مطالبه‌ای عمومی و ماندگار تبدیل شود که نتیجه آن تنها در حفظ دیوارها و معماری گذشته خلاصه نشود و بخشی از زندگی اقتصادی امروز مردم نیز باشد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان روز یکشنبه در گفت و گو با ایرنا در این خصوص می گوید: مرمت و احیای بناهای تاریخی زمانی می‌تواند برای مردم محلی ملموس و اثرگذار باشد که این آثار پس از بازسازی، از کالبدهای تاریخی صرف به ظرفیت‌هایی برای رونق گردشگری، ایجاد اشتغال و درآمدزایی تبدیل شوند و سهم جوامع محلی از منافع اقتصادی میراث فرهنگی افزایش یابد.
عطا حسن پور گفت: با وجود هزینه‌هایی که برای تملک، مرمت و احیای بناهای تاریخی انجام می‌شود، گاهی این پرسش در میان مردم محلی مطرح است که این اقدامات چه تاثیری بر اشتغال، درآمد و معیشت آنها خواهد داشت و سهم جوامع محلی از این ظرفیت‌ها چیست؟
وی اظهار داشت: در لرستان که بخش قابل توجهی از ظرفیت گردشگری آن به بناها و بافت‌های تاریخی گره خورده است، پیوند میان حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه اقتصادی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی افزود: خانه‌های تاریخی، بافت‌های قدیمی و بناهای واجد ارزش معماری، در صورت مرمت و بهره‌برداری درست، می‌توانند از یک بنای خاموش و کم‌استفاده به اقامتگاه بوم‌گردی، فضای فرهنگی، کارگاه صنایع دستی، محل عرضه محصولات بومی و در نهایت منبع درآمدی برای ساکنان همان منطقه تبدیل شوند.
به گفته حسن پور از سوی دیگر، بی‌توجهی به این بناها تنها خطر از دست رفتن یک ساختمان قدیمی را به همراه ندارد، بلکه می‌تواند بخشی از حافظه معماری، فرهنگ و هویت یک شهر را برای همیشه از بین ببرد.
از هزینه مرمت تا فرصت درآمدزایی
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان گفت: تملک و مرمت بناهای تاریخی فقط هزینه‌کرد برای حفظ یک ساختمان قدیمی نیست، بلکه اقدامی برای صیانت از تاریخ، هویت، فرهنگ و گونه‌های اصیل معماری و همزمان توسعه زیرساخت‌های گردشگری و شهری است که در نهایت منافع آن به مردم بازمی‌گردد.
احسن پور اظهار کرد: زمانی که برای تملک یک بنای تاریخی هزینه و آن را مرمت و احیا می‌کنیم، هدف نخست حفظ تاریخ، هویت، فرهنگ و معماری اصیل منطقه است و از سوی دیگر، این بناها می‌توانند در مسیر توسعه زیرساخت‌های گردشگری قرار گیرند.
وی افزود: بنابراین اگر برای این حوزه اعتبار هزینه می‌شود، نباید آن را صرفا برای میراث فرهنگی دانست چراکه بخش مهمی از این اقدامات در مسیر توسعه شهر، توسعه زیرساخت‌های گردشگری و ایجاد فضاهایی برای استفاده مردم انجام می‌شود.
وی توضیح داد: مرمت آثار تاریخی و ایجاد فضای بصری جذاب برای گردشگران، ارتباط مستقیمی با درآمدزایی دارد، از فروش بلیط های ورودی، بازارچه های محلی و فروش صنایع دستی مرتبط گرفته تا حضور تورهای گردشگری و گردشگران که در صورت ساماندهی هدفمند، موجب ماندگاری چند ساعته یا حتی چند روزه می شود که این امر به تقویت صنعت هتل داری، رونق بازار در خرید سوغات و هدایا و حتی رونق حمل و نقل هوایی منجر خواهد شد.
حسن پور اضافه کرد: آثار تاریخی فاخر مانند قلعه فلک الافلاک در صورت مرمت و اجرای بسته های گردشگری، می توانند اشتغالزایی خوبی به دنبال داشته باشند چراکه وقتی سایت های گردشگری ایجاد شود نیاز به نیروی انسانی برای انجام امور در این سایت ها مطرح می شود.
تخریب یک خانه تاریخی، از بین رفتن هنر معماری
وی تاکید کرد: علاوه بر ارزش افزوده اقتصادی و اشتغال، ممکن است در یک خانه تاریخی عناصر معماری، تزیینات و آرایه‌هایی وجود داشته باشد که نمونه مشابه آن در هیچ بنای دیگری تکرار نشده باشد و با تخریب آن خانه، بخش مهمی از هنر، تزیینات و آرایه‌های معماری نیز برای همیشه از بین برود.
وی گفت: بنابراین نمی‌توان صرفا به دلیل اینکه یک خانه قدیمی است آن را مستحق تخریب دانست چراکه در بافت‌های تاریخی، وظیفه اصلی میراث فرهنگی حفظ کلیت بافت است.
حسن‌پور افزود: خانه‌های تاریخی در یک بافت به یکدیگر متصل هستند و اگر یک خانه تخریب شود، این اتفاق می‌تواند به تدریج به تخریب سایر بناها نیز منجر شود، چراکه این بناها مانند حلقه‌های یک زنجیره به هم پیوسته‌اند.
خانه‌های تاریخی، فال و تماشای اقتصاد و گردشگری
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان با اشاره به ضرورت تملک بناهای تاریخی گفت: متاسفانه ما در این زمینه خیلی دیر اقدام کرده‌ایم و بسیاری از استان‌ها در سال‌هایی که قیمت خانه‌ها و املاک پایین‌تر بود، تملک‌های گسترده‌ای انجام دادند اما در لرستان این فرصت به خوبی مورد استفاده قرار نگرفت.
حسن پور افزود: مرمت، احیا و تبدیل خانه های تاریخی به سایت های بوم گردی و گردشگری در نقاط مختلف کشور به یک روند موثر در رونق معیشت محلی و اشتغال تبدیل شده است تا جایی که گردشگران را به روستاهای دورافتاده، کشانده و منطقه را از انزوا خارج کرده است.
حسن‌پور ادامه داد: در گذشته حتی در مورد برخی خانه‌های تاریخی مهم، میراث فرهنگی می‌توانست زودتر وارد عمل شود، اما این اتفاق نیفتاد و اکنون با افزایش قیمت املاک، تملک بناهای تاریخی هزینه بسیار بیشتری دارد.
وی بیان کرد: برای نمونه خانه جوادی خرم‌آباد سال گذشته با اعتباری حدود ۹ میلیارد تومان تملک و در اطراف قلعه فلک‌الافلاک نیز تعدادی از خانه‌ها و املاک قدیمی خریداری شد.
وی افزود: برخی از این املاک برای اجرای طرح‌های شهری از جمله جاده، پیاده‌رو، زیرگذر و روگذر مورد استفاده قرار گرفته‌اند، بنابراین اعتباری که برای تملک آنها هزینه می‌شود، در نهایت به توسعه شهر و زیرساخت‌های گردشگری کمک می‌کند و منفعت آن به مردم می‌رسد.
حسن پور با اشاره به خانه مغیث‌الاسلام بروجرد و دیگر خانه‌های تاریخی استان افزود: این بناها پس از احیا، صرفا به عنوان آثار تاریخی باقی نمانده اند بلکه در چرخه گردشگری قرار گرفته و زمینه حضور گردشگران، ایجاد کسب‌وکار و درآمدزایی برای ساکنان و جوامع محلی را فراهم کرده اند.
خطر آپارتمان سازی در بافت های تاریخی
حسن‌پور درباره پروژه‌هایی که نیازمند توجه و تامین اعتبار هستند، گفت: یکی از مهم‌ترین اولویت‌های ما بافت‌های تاریخی خرم‌آباد و بروجرد است که متاسفانه در معرض خطر و آسیب قرار دارند و باید برای حفاظت از آنها اقدامات جدی انجام شود.
وی افزود: وقتی یک خانه تاریخی در بافت قدیمی مورد تملک یا حفاظت قرار نمی‌گیرد، افرادی که به دنبال منافع شخصی و ارزش اقتصادی زمین هستند، برای خرید و تخریب آن وارد می‌شوند و گاهی به مالک پیشنهاد می‌کنند بنا را تخریب و به جای آن ساختمان جدید احداث کند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان ادامه داد: این افراد خانه‌های تاریخی را با قیمت پایین خریداری و سپس تخریب می‌کنند، در حالی که تخریب یک بنای تاریخی فقط از بین رفتن یک ساختمان نیست بلکه بخشی از تاریخ معماری یک سرزمین را از بین می‌برد.
حسن‌پور با اشاره به روند تملک خانه‌های تاریخی در لرستان گفت: استان‌های مختلف کشور در سال‌های گذشته با توجه به پایین‌تر بودن قیمت املاک، شمار قابل توجهی از خانه‌های تاریخی را تملک کردند اما لرستان در این زمینه دیرتر اقدام کرد و فرصت‌هایی را از دست داد.
نمونه‌ای از تخریب و رها شدن یک منطقه
حسن‌پور با اشاره به وضعیت خیابان ۱۷ شهریور خرم‌آباد گفت: در این محدوده بخش زیادی از کوه تراشیده و پله‌هایی ایجاد شده است، اما این طرح حدود ۲ سال به همین شکل رها شده و مردم ۲ نوروز پی در پی با این چهره نامناسب مواجه هستند.
وی افزود: باید پرسید آیا این وضعیت بهتر از فضای تجاری سنتی و هویت‌داری بود که پیش از اجرای طرح در این محدوده وجود داشت و در آن مشاغلی مانند آهنگری فعالیت می‌کردند؟
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان بیان کرد: همان فضای سنتی بازار و حتی فعالیت یک آهنگر با ابزار و وسایل قدیمی، بخشی از حافظه تاریخی و هویت بازار این شهر بود، اما اکنون این فضا از بین رفته و بخشی از حافظه بازار تاریخی خرم‌آباد نیز حذف شده است.
حسن پور همچنین با اشاره به وضعیت بافت تاریخی خرم‌آباد اظهار کرد: یک نمونه عینی این موضوع را می‌توان در بافت تاریخی خرم‌آباد مشاهده کرد که حدود ۱۰ سال پیش شهرداری برای ایجاد یک رینگ شهری، بخش قابل توجهی از بافت محدوده درب دلاکان و پشت بازار را تخریب کرد.
وی با اشاره به تخریب برخی آقار تاریخی و تبدیل آن به محلی برای افراد بی خانمان و یا انباشت زباله ادامه داد: در نتیجه این اقدام، بین بخش‌های مختلف بافت تاریخی یک فضای گسسته ایجاد شد و اکنون نیز در ابتدا و انتهای برخی خانه‌های تاریخی، فضاهایی رها شده وجود دارد.
حسن‌پور گفت: اگر این طرح از ابتدا با مطالعه و هماهنگی میراث فرهنگی انجام می‌شد، می‌توانستیم مسیر اجرای آن را به گونه‌ای هدایت کنیم که ضمن ایجاد رینگ شهری، خانه‌های تاریخی نیز آسیب کمتری ببینند.
وی تاکید کرد: اجرای طرح‌های شهری بدون مطالعه و بدون هماهنگی با میراث فرهنگی می‌تواند به بافت تاریخی آسیب جدی وارد کند و در نهایت هزینه‌های بیشتری برای جبران این آسیب‌ها ایجاد شود.
حفاظت از میراث تاریخی، مسوولیت همه دستگاه‌هاست
حسن‌پور تاکید کرد: هدف اصلی ما حفظ بناها و بافت‌های تاریخی است، اما میراث فرهنگی به تنهایی توانایی حفاظت از همه این آثار را ندارد و برای تحقق این هدف به همکاری همه دستگاه‌ها نیاز داریم.
وی افزود: اگر یک بنای تاریخی در اختیار یک دستگاه دولتی قرار دارد، همان دستگاه نیز موظف به حفاظت از آن است و مسوولیت نگهداری بناهای تاریخی نباید فقط متوجه میراث فرهنگی باشد.
وی ادامه داد: برای نمونه، اگر یک دستگاه دولتی در یک بنای قدیمی مستقر است، باید نسبت به حفظ و حراست از ارزش تاریخی آن بنا نیز مسوولیت داشته باشد چراکه نمی‌توان انتظار داشت میراث فرهنگی به تنهایی از تمام بناها و بافت‌های تاریخی استان حفاظت کند.
مردم،مالک میراث تاریخی
حسن‌پور بر ضرورت افزایش تعلق خاطر مردم به آثار تاریخی و فرهنگی تاکید کرد و گفت: مردم باید نسبت به بناهای تاریخی و آثار فرهنگی احساس تعلق داشته باشند و بدانند این آثار فقط متعلق به نسل امروز نیستند.
وی افزود: ما نباید درباره این بناها صرفا بر اساس نیازهای امروز تصمیم بگیریم، بلکه وظیفه ما در عین رونق صنعت گردشگری، حفظ آنها برای نسل‌های آینده است.
حسن‌پور اظهار کرد: اگر اثری در فهرست آثار ملی یا جهانی ثبت می‌شود، یکی از مهم‌ترین اصول در این فرآیند، حفاظت از آن است و این موضوع باید در میان مردم نیز نهادینه شود.
وی تاکید کرد: مردم باید بدانند بناهای تاریخی نه فقط متعلق به میراث فرهنگی، بلکه متعلق به همه هستند و از این آثار به عنوان جاذبه‌های تاریخی و گردشگری استفاده می‌شود تا از ظرفیت‌های فرهنگی و اقتصادی آنها بهره مند شویم.