تأمین دارو برای کشوری با نزدیک به ۹۰ میلیون جمعیت، به پروازهای موردی و سفر مقامات سیاسی گره خورده است. پس از توقف مسیرهای عادی انتقال محموله‌های دارویی از هند، حتی هواپیمای اختصاصی رئیس‌جمهور و هیئت پارلمانی ایران برای بازگرداندن دارو و مواد اولیه به کار گرفته شدند؛ محموله‌هایی که پاسخگوی نیاز صنعت داروسازی کشور نیستند. هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران درباره کمبود دارو هشدار داده است.
رویداد۲۴ | منیره چگینی- در سال‌های گذشته، هند در چارچوب سازوکار تسویه مطالبات نفتی ایران، پذیرفته بود بخشی از بدهی خود را به جای پرداخت نقدی، صرف تأمین کالاهای اساسی کشور از جمله دارو، تجهیزات پزشکی و مواد غذایی کند؛ سازوکاری که قرار بود راهی برای بازگشت بخشی از مطالبات نفتی ایران در شرایط تحریم باشد. با این حال، حالا در شرایطی که صنعت داروسازی ایران برای تأمین مواد اولیه به واردات از هند وابستگی دارد، گزارش‌ها از اختلال شدید در انتقال محموله‌های دارویی و امتناع هند از ارسال این محموله ها حکایت دارد.
به گفته فعالان صنعت دارو، معطل ماندن محموله های مواد اولیه دارویی وارداتی از هند، تولید برخی اقلام ضروری دارویی در داخل کشور را مختل کرده است. ادامه این روند می تواند کشور را وارد یک بحران سلامت کند.
ماجرای توقف واردات دارو از هند چیست؟
مسیر انتقال دارو و مواد اولیه از هند در ماه‌های گذشته بار‌ها دستخوش تغییرات شده است. هند یکی از مسیرهای مهم تأمین دارو و مواد اولیه دارویی ایران است؛ مسیری که در ماه‌های گذشته، هم‌زمان با جنگ، محدودیت‌های حمل‌ونقل و فشار تحریم‌های آمریکا، از پروازهای مستقیم به مسیرهای دریایی و سپس انتقال‌های موردی با هواپیما‌های دولتی رسیده است. اکنون در حالی که مقام‌های وزارت بهداشت از دشواری تأمین مواد اولیه از هند سخن می‌گویند، گزارش‌ها از تلاش برای انتقال محموله‌های دارویی با پروازهای اختصاصی و استفاده از ظرفیت سفر‌های رسمی حکایت دارد؛ راهکار‌هایی که هرچند بخشی از نیاز را پوشش می‌دهند، نمی‌توانند جایگزین یک مسیر پایدار برای تأمین داروی کشور شوند.
تا پیش از آغاز جنگ، ماهان‌ایر دو پرواز هفتگی به دهلی‌نو و ایران‌ایر نیز هفته‌ای یک پرواز به مسیر بمبئی انجام می‌داد. این پروازها صرفا جنبه مسافری داشت و با آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴ و محدودیت‌های گسترده در حریم هوایی منطقه، پروازهای برنامه‌ای دو شرکت متوقف شد و حتی با وجود پایان جنگ نیز این پروازها برقرار نشد.
اما توقف پروازهای مسافری به معنای قطع کامل انتقال دارو نبود. در ماه‌های ابتدایی پس از آتش بس، برای انتقال محموله‌های دارویی، پروازهای اختصاصی ماهان با مجوز موردی انجام شد. گزارش اکتبر روزنامه «دِ وایر» هند نیز می‌گوید دهلی نو در ماه‌های نخست، تقریباً هر دو هفته یک‌بار به پروازهای ویژه ماهان برای انتقال دارو اجازه می‌داد؛ پرواز‌هایی که با پروازهای عادی و برنامه‌ای تفاوت داشتند.
نخستین نشانه جدی از دشواری این مسیر در ۳۰ مارس ۲۰۲۶، برابر با ۱۰ فروردین ۱۴۰۵، آشکار شد. زمانی که هواپیمای ماهانی که قرار بود از مشهد به دهلی برود و محموله دارویی را به ایران منتقل کند، در حمله آمریکا و اسرائیل به فرودگاه مشهد آسیب دید. روزنامه «ایندین اکسپرس» چهارم آوریل گزارش داد حدود ۴۰ تن داروی خریداری‌شده از سوی سفارت ایران در دهلی‌نو در انتظار انتقال به کشور مانده است.
این محموله با کمک‌های مالی جمع‌آوری‌شده از سوی مردم هند خریداری شده بود و آسیب دیدن هواپیمای اختصاص‌یافته برای انتقال آن، برنامه جابه‌جایی محموله را مختل کرد. با این حال، انتقال دارو در آن مقطع به‌طور کامل متوقف نشده بود.
سفیر ایران در هند ۱۴ آوریل اعلام کرد که از آغاز جنگ ۴۵ هزار کیلوگرم دارو در دو محموله به ایران ارسال شده و محموله دیگری به وزن حدود ۲۰ تن نیز قرار است با پرواز ماهان از دهلی به مشهد منتقل شود. هند نیز یک محموله پنج‌تنی دارو و تجهیزات پزشکی را از مسیر جمعیت هلال‌احمر ایران ارسال کرده بود.
بنابراین، در ماه‌های نخست جنگ، پروازهای عادی متوقف شده بود، اما پروازهای اختصاصی دارویی با مجوز‌های موردی ادامه داشت. نقطه تغییر بعدی، محدود شدن همین مجوز‌های اختصاصی بود.
توقف انتقال دریایی
در کنار مسیر هوایی، مسیر دریایی نیز برای تأمین دارو و مواد اولیه از هند اهمیت داشت. با محدود شدن تردد در تنگه هرمز، عبور کشتی‌های هندی به یکی از موضوعات مهم مذاکرات تهران و دهلی‌نو تبدیل شد. رویترز ۱۶ مارس ۲۰۲۶ گزارش داد ایران در مذاکرات با هند، در ازای عبور امن کشتی‌های هندی از تنگه هرمز، درخواست تأمین برخی دارو‌ها و تجهیزات پزشکی را مطرح کرده است.
در آن مقطع، هند اعلام کرد چیزی در برابر عبور کشتی‌ها مبادله نمی‌شود. با این حال، در روایت‌هایی که از سوی منابع ایرانی درباره مذاکرات دو کشور مطرح شده، موضوع عبور کشتی‌های هندی و دریافت دارو و برخی اقلام در مقابل تسهیل عبور شناور‌ها مطرح بوده است. بر اساس اطلاعاتی که به رویداد۲۴ رسیده، در دوره‌ای از جنگ، انتقال محموله‌های دریایی از هند ادامه داشته و ایران در مقابل، برای عبور کشتی‌های هندی از تنگه هرمز مجوز صادر می‌کرده است.
این موضوع در هفته‌های بعد به بحث دریافت عوارض از کشتی‌ها نیز گره خورد. خبری که سفیر ایران در هند ۱۳ آوریل آن را تکذیب کرد و گفت کشتی‌های هندی که از تنگه عبور کرده‌اند، عوارضی به ایران نپرداخته‌اند. دولت هند نیز پیش‌تر گفته بود درباره دریافت عوارض از کشتی‌های این کشور گفت‌وگویی با ایران انجام نشده است.
امیر حیات‌مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در گفت‌و‌گو با رسانه‌ها اعلام کرد کشتی‌های هند، چین، عراق و قطر از محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز مستثنا شده‌اند و هدف از این اقدام، از جمله تسهیل واردات دارو از هند است.
در ماه های بعد محمدرضا ظفرقندی وزیر بهداشت اذعان کرد که هند در طول جنگ حتی یک کشتی حامل مواد اولیه دارویی به ایران نفرستاده و انتقال این مواد را به عبور تعدادی از کشتی‌های هندی از تنگه هرمز مشروط کرده بود. به گفته او، انتقال مواد اولیه از طریق کشتی می‌تواند در حجم چند هزار تن انجام شود، در حالی که ظرفیت حمل هوایی محدود است و معمولاً به حدود ۲۰ تا ۴۰ تن می‌رسد.
مسیر دریایی با محاصره آمریکا عملا از دستور کار خارج شد.
روایت وزارت بهداشت؛ از نبود مسیر دریایی تا پروازهای محدود
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ در نشست خبری یازدهمین نمایشگاه بین‌المللی دارو و صنایع وابسته اعلام کرد که هنوز مسیر مستقیمی برای حمل دریایی دارو و مواد اولیه دارویی از هند به ایران باز نشده است. او در عین حال گفت در چند روز پیش از آن، چند پرواز محدود مجوز پرواز مستقیم از هند به ایران گرفته‌اند و ابراز امیدواری کرد مجوز‌های بیشتری صادر شود.
طاهر عبدالحی، مدیرعامل ایران‌ایر، ۲۷ مهر اعلام کرد این شرکت برای انتقال دارو از هند و سنگاپور با مشکل دریافت مجوز پرواز روبه‌روست. او گفت ایران‌ایر حتی پیشنهاد کرده بود دارو‌های خریداری‌شده از هند را با پرواز مسافری از مسیر بمبئی منتقل کند، اما مجوز لازم صادر نشده است.
پیرصالحی رئیس سازمان غذا و دارو یک بار دیگر در ۱۱ آبان نیز در توضیح وضعیت تأمین دارو گفت: مسیرهای واردات دارو و مواد اولیه از کشور‌های مختلف تا حد زیادی هموار شده، اما هند همچنان تنها مسیری است که واردات برخی دارو‌های تحت کنترل از آن با مشکل روبه‌روست. او همچنین از افزایش زمان و هزینه حمل دارو خبر داد.
روزنامه «دِ وایر» هند در گزارش اول آبان خود به نقل از یک منبع هندی آگاه از مذاکرات نوشت: نگرانی از تحریم‌های آمریکا یکی از دلایل اصلی خودداری هند از صدور مجوز برای پروازهای مستقیم باری یا مسافری ایران است. این رسانه همچنین گزارش داد هند پیشنهاد کرده بود از هواپیمای غیرایرانی برای انتقال دارو به ارمنستان یا جمهوری آذربایجان و سپس حمل زمینی محموله‌ها به ایران استفاده شود.
سفر پزشکیان؛ ۱۰ تن دارو در هواپیمای اختصاصی
با محدود شدن همه مسیرهای واردات دارو از هند، تنها راه باقیمانده، چند پرواز سیاسی محدود بود. اولین پرواز روز ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ انجام شد. هیات عالی رتبه ایرانی که در راس آن مسعود پزشکیان رئیس جمهور قرار داشت، برای شرکت در اجلاس بریکس به هند سفر کرد. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، پس از این سفر رسما اعلام کرد رئیس‌جمهور شخصاً موضوع تأمین دارو و مواد اولیه را پیگیری کرده و بخشی از کالا‌ها و مواد اولیه موجود در هند با یک یا دو پرواز وارد کشور شده است.
پس از آن، انوشیروان محسنی‌بندپی، معاون وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، از انتقال ۱۰ تن مواد اولیه دارویی با هواپیمای اختصاصی رئیس‌جمهور سخن گفت.
کرمانپور هم این خبر را تأیید کرد و گفت محموله‌ای که از هند وارد شده، ترکیبی از دارو و مواد اولیه دارویی بوده و مراحل آزمایش و بررسی آن انجام شده است. او گفت این محموله کمتر از نیاز یک ماه مصرف دارویی کشور را پوشش می‌دهد و نمی‌توان انتظار داشت ورود آن تأثیر قابل‌توجهی بر بازار دارو داشته باشد.
شنیده های رویداد۲۴ حاکی از آن است که حجم محموله به اندازه‌ای بوده که بخشی از فضای داخل هواپیما، از جمله صندلی‌های مسافران، به حمل دارو اختصاص یافته است.
پس از سفر رئیس‌جمهور، هیأت پارلمانی ایران که قرار بود در راس آن قالیباف باشد اما در دقیقه نود، حضور قالیباف ملغی شد، برای شرکت در دوازدهمین مجمع پارلمانی بریکس در روز‌های ۲۶ و ۲۷ اکتبر به دهلی‌نو رفت. پرواز هیات پیشران پارلمانی نیز با باری از محموله های دارویی به کشور برگشت.
آیا با یک یا دو هواپیما می‌توان نیاز دارویی کشور را تأمین کرد؟
خبر بد این که پاسخ منفی است. هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران، در گفت‌و‌گو با رویداد۲۴ به وابستگی بخش قابل‌توجهی از تأمین مواد اولیه دارویی ایران به هند اشاره کرده و می گوید: پیش از جنگ، بخش عمده‌ای از مواد اولیه مورد نیاز صنعت داروسازی از این کشور تأمین می‌شد؛ اما از آغاز جنگ ۴۰روزه، همکاری هند در ارسال محموله‌های دریایی مواد اولیه دارویی متوقف شد.
به گفته احمدی، اختلال در واردات مواد اولیه، به‌ویژه از هند، تولید برخی دارو‌های ضروری، از جمله دارو‌های مورد استفاده بیماران اعصاب و روان را با مشکل مواجه کرده است. او محدودیت‌های حمل‌ونقل هوایی، افزایش زمان انتقال محموله‌ها و بالا رفتن هزینه مسیرهای جایگزین را از عوامل تشدیدکننده این وضعیت می‌داند.
احمدی تأکید کرده است که نمی‌توان از یک سو بر ضرورت دسترسی بیماران به دارو تأکید کرد و از سوی دیگر، مسیر انتقال مواد اولیه مورد نیاز تولید دارو را با موانع ناشی از تحریم و محدودیت‌های سیاسی بلاتکلیف گذاشت. او با استناد به ماده ۲۳ کنوانسیون چهارم ژنو، بر ضرورت تسهیل عبور دارو و اقلام پزشکی مورد نیاز غیرنظامیان در شرایط جنگی تأکید کرده و معتقد است تحریم‌ها نباید بهانه‌ای برای بی‌اثر شدن تعهدات بشردوستانه کشور‌ها باشد.
سخنگوی انجمن داروسازان ایران همچنین خواستار ورود جدی مجلس و شورای عالی امنیت ملی به این موضوع شده و تأکید کرده است که دولت باید درباره موانع انتقال دارو و مواد اولیه از هند پاسخ روشنی ارائه دهد و برای رفع آنها اقدام کند. از نگاه او، پیگیری مطالبات مالی ایران از هند و روشن شدن تعهدات دو کشور در زمینه تأمین اقلام دارویی نیز باید در دستور کار دستگاه دیپلماسی قرار گیرد.
این اظهارات نشان می‌دهد مسئله تأمین دارو از هند تنها به واردات چند محموله داروی آماده مربوط نیست. بخش مهمی از نگرانی فعالان دارویی، اختلال در تأمین مواد اولیه‌ای است که تولید دارو در داخل کشور به آن وابسته است. به همین دلیل، تأخیر در بازگشایی مسیرهای انتقال می‌تواند از مرحله واردات فراتر برود و به تولید داخلی و دسترسی بیماران به دارو‌های ضروری آسیب بزند.
مجموع این تحولات نشان می‌دهد که مسیر تأمین دارو از هند در ماه‌های گذشته از یک مسیر عادی و برنامه‌ریزی‌شده به مجموعه‌ای از انتقال‌های موردی و وابسته به مجوز‌های پروازی، مذاکرات سیاسی و سفر‌های رسمی تبدیل شده است. حتی محموله ۱۰ تنی مواد اولیه دارو هم به گفته مدیر روابط عمومی وزارت بهداشت تنها نیاز یک ماه مصرف دارویی کشور را تأمین می‌کند.
این در حالی است که مسئله فقط واردات داروی آماده نیست؛ بخش مهمی از نیاز صنعت داروسازی ایران به مواد اولیه وابسته است و توقف یا تأخیر در ورود این مواد می‌تواند زنجیره تولید داخل را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، محدودیت واردات از هند فقط یک مسئله تجاری یا حمل‌ونقلی نیست، بلکه مستقیماً با استمرار تولید دارو و دسترسی بیماران به اقلام مورد نیاز ارتباط دارد.
پرسش اصلی اکنون متوجه دولت، وزارت بهداشت، وزارت امور خارجه و سازمان غذا و داروست: برای تأمین مستمر دارو و مواد اولیه از هند چه برنامه‌ای تدوین شده است؟ اگر مسیر دریایی مستقیم باز نیست و پروازهای ایران نیز برای انتقال محموله با محدودیت مجوز مواجه‌اند، قرار است چه راهکار جایگزینی اجرا شود؟ آیا دولت می‌خواهد همچنان به سفر‌های رسمی، اجلاس‌های بین‌المللی و پروازهای موردی برای انتقال چند تن دارو اتکا کند؟
نمی‌توان برای تأمین داروی کشوری با جمعیت نزدیک به ۹۰ میلیون نفر، منتظر برگزاری هر اجلاس یا سفر مقام رسمی به هند ماند تا هواپیمایی اعزام شود و بخشی از دارو و مواد اولیه را به کشور بازگرداند. یک یا دو پرواز در چند ماه، حتی اگر حامل ۱۰ تن محموله باشد، جایگزین مسیر پایدار تأمین دارو نمی‌شود. دولت باید روشن کند که برای بازگشایی مسیرهای هوایی و دریایی، استفاده از شرکت‌های حمل‌ونقل غیرایرانی، انتقال زمینی از مسیر کشور‌های واسطه و تضمین پرداخت پول محموله‌ها چه برنامه عملیاتی دارد.
در شرایطی که مقام‌های وزارت بهداشت از کمبود برخی اقلام و دشواری واردات مواد اولیه سخن می‌گویند، پرسش از برنامه دولت دیگر یک مطالبه تشریفاتی نیست؛ مسئله این است که اگر محموله بعدی نیز با تأخیر مواجه شود، چه تضمینی وجود دارد که تولید دارو و دسترسی بیماران به دارو‌های ضروری دچار اختلال نشود؟