از ژلهای فلهای و مواد تقلبی تا جراحی در زیرزمین توسط غیرپزشکها؛ اینها بخشی از پشت پرده بازاری است که هر روز بزرگتر هم میشود.
بازار جراحی و خدمات زیبایی در ایران فقط بازار پزشکان، کلینیکهای مجهز و متقاضیانی نیست که میخواهند بینی، لب، صورت یا اندام خود را تغییر دهند. در حاشیه این بازار بزرگ، شبکهای از تبلیغات فریبنده، مراکز غیرمجاز، افراد فاقد صلاحیت، محصولات تقلبی و واسطههایی شکل گرفته که از میل مردم به زیباتر شدن پول درمیآورند؛ گاهی بدون آنکه کوچکترین مسئولیتی در قبال عوارض احتمالی بپذیرند.
به گزارش سرویس اجتماعی تابناک، ماجرا از جایی جدی میشود که مقامهای قضایی و پزشکی نیز درباره ابعاد این بازار هشدار میدهند. در آبان ۱۴۰۴، رئیس کل دادگستری استان تهران اعلام کرد گزارشهایی از انجام جراحی زیبایی توسط افراد فاقد صلاحیت در «زیرزمینها و مکانهای غیربهداشتی» دریافت شده است؛ حتی در برخی موارد، به گفته او، از نام پزشکان خارجی برای جلب اعتماد مشتریان سوءاستفاده شده است.
ژلهایی که فلهای وارد میشوند
یکی از عجیبترین نمونههای تخلف، ماجرای «ژل فلهای» است. در اسفند ۱۴۰۲، دبیر انجمن صنفی کلینیکهای تخصصی پوست و مو در تهران نسبت به ورود ژلهای غیرمجاز در حجم بالا و تزریق آنها به مردم هشدار داد. به گفته او، این مواد در حجمهای بالا وارد و سپس در سرنگهای کوچکتر برای مصرف مشتریان عرضه میشوند.
عبارت «ژل فلهای» شاید در نگاه اول بیشتر شبیه اصطلاحی برای یک کالای معمولی باشد تا مادهای که قرار است داخل بدن انسان تزریق شود. اما تفاوت همینجاست: مصرفکننده باید بداند مادهای که وارد صورتش میشود چیست، چه منشأیی دارد، چگونه نگهداری شده و آیا اصلاً مجاز است یا نه.
در بازار غیررسمی، این زنجیره شفافیت ممکن است از بین برود؛ محصولی که در کارخانه با بستهبندی، شماره سری ساخت و شرایط مشخص تولید شده، در نهایت ممکن است به مادهای بینامونشان برای مصرفکننده تبدیل شود.
قاچاق، تقلب و محصولاتی که هویتشان معلوم نیست
یکی دیگر از نقاط آسیبپذیر بازار زیبایی، زنجیره تأمین محصولات است؛ از فیلر و بوتاکس گرفته تا برخی تجهیزات و مواد مصرفی.
هرچه تقاضا بیشتر و نظارت دشوارتر باشد، انگیزه برای ورود کالاهای غیرمجاز و تقلبی هم بیشتر میشود. مشکل اصلی برای بیمار فقط «اصل یا فیک بودن» یک محصول نیست؛ بلکه در صورت تقلبی یا غیرمجاز بودن، ممکن است ترکیب ماده، شرایط نگهداری، تاریخ مصرف و حتی استریل بودن آن مشخص نباشد.
به همین دلیل، بازار زیرزمینی زیبایی میتواند همزمان دو قربانی داشته باشد: بیماری که هزینه محصول را میپردازد و بدنی که ماده ناشناخته دریافت میکند.
وقتی پزشک فقط روی کاغذ حضور دارد
تخلف همیشه به مواد تقلبی محدود نمیشود. گاهی مشکل، کسی است که قرار است اقدام پزشکی را انجام دهد.
در آذر ۱۴۰۴، وزارت بهداشت از شناسایی و اعلام فهرست مراکز درمانی و زیبایی غیرمجاز خبر داد و گفت برخی از این مراکز بدون مجوز رسمی فعالیت کرده و در فضای مجازی نیز تبلیغات گسترده دارند.
از سوی دیگر، بازپرس دادسرای جرایم پزشکی تهران در آذر ۱۴۰۴ گفت بخش عمدهای از تبلیغکنندگان خدمات زیبایی فاقد پزشک هستند و در برخی موارد جراحیها توسط تکنسینها یا افراد فاقد صلاحیت انجام میشود.
یعنی ممکن است مشتری با تصور اینکه وارد یک «کلینیک زیبایی» شده، در واقع وارد مرکزی شود که ساختار پزشکی آن چیزی نیست که تبلیغات وعده داده است.
دلالها؛ حلقهای که بیمار را به اتاق عمل میرساند
بخش دیگری از این بازار، واسطهگری است؛ افرادی که خودشان پزشک نیستند اما مشتری پیدا میکنند، او را به پزشک یا مرکز معرفی میکنند و در ازای جذب بیمار یا هدایت او به یک مجموعه، منفعت مالی میبرند.
وجود واسطه در خودِ بازار خدمات لزوماً به معنای تخلف نیست، اما وقتی انتخاب پزشک بر اساس پورسانت انجام شود، یک خطر جدی ایجاد میشود: ممکن است معیار اصلی، «بهترین درمان برای بیمار» نباشد؛ بلکه «بیشترین درآمد برای واسطه» باشد.
در چنین شرایطی، بیمار دیگر مشتری یک پزشک نیست؛ مشتری یک شبکه فروش است.
اینستاگرام؛ ویترین بزرگ بازار
فضای مجازی، موتور محرک این بازار شده است. عکسهای قبل و بعد، تخفیفهای محدود، وعده «نتیجه تضمینی»، تصاویر افراد مشهور و تبلیغات اینفلوئنسری، تصمیمی پزشکی را شبیه خرید یک کالای مصرفی نشان میدهند.
معاون سازمان نظام پزشکی در آبان ۱۴۰۴ تاکید کرد حدود ۹۰ درصد تبلیغات جراحی زیبایی و پلاستیک در فضای مجازی واقعی نیستند. این اظهارنظر، اگرچه یک برآورد صنفی است و نباید آن را معادل یک آمار رسمی قطعی دانست، نشاندهنده نگرانی جدی درباره کیفیت و صحت تبلیغات این حوزه است.
در همین فضا، «قبل و بعد» میتواند از یک ابزار اطلاعرسانی به ابزار فروش تبدیل شود؛ بدون آنکه بیمار بداند عکسها مربوط به چه کسی، چه زمانی و تحت چه شرایطی گرفته شدهاند.
زیبایی در زیرزمین
شاید عجیبترین تصویر این بازار همان چیزی باشد که مقام قضایی تهران از آن سخن گفته است: جراحی در زیرزمین و مکانهای غیربهداشتی.
جراحی زیبایی، حتی اگر هدف آن فقط تغییر ظاهر باشد، همچنان اقدام پزشکی است. اتاق عمل، بیهوشی، استریل، تجهیزات احیا و امکان رسیدگی فوری به عوارض، موضوعاتی نیستند که بتوان آنها را با یک تخت، چند ابزار و یک صفحه اینستاگرامی جایگزین کرد.
پروندههای مراکز غیرمجاز نشان میدهند که خطر فقط «بد شدن نتیجه زیبایی» نیست؛ بلکه ممکن است عفونت، آسیب بافتی، عوارض ناشی از مواد تزریقی، مشکلات ناشی از جراحی و در موارد شدید، آسیبهای جبرانناپذیر رخ دهد.
بازار بزرگتر، وسوسه بزرگتر
رشد تقاضای زیبایی، فرصت اقتصادی بزرگی ساخته است؛ اما همین پول میتواند افراد بیشتری را به سمت بخشهای غیررسمی بازار بکشاند.
در یک سوی این بازار، جراح متخصص، بیمارستان مجهز و محصول دارای مجوز قرار دارد. در سوی دیگر، واسطه، تبلیغ فریبنده، محصول نامعلوم، مرکز بدون مجوز و فرد فاقد صلاحیت. شکل اصلی اینجاست که برای مشتری عادی، تشخیص این دو جهان همیشه آسان نیست. ممکن است هر دو در اینستاگرام صفحهای شیک داشته باشند؛ هر دو عکس «قبل و بعد» منتشر کنند و هر دو وعده یک چهره زیباتر بدهند. اما تفاوت واقعی در چیزی است که پشت دوربین دیده نمیشود: مجوز، تخصص، اصالت محصول، استاندارد مرکز و مسئولیتپذیری در برابر عوارض.
بازار زیبایی ایران الزاماً بازار خطرناکی نیست؛ اما بازار بزرگی است که بخش غیرمجاز آن میتواند بسیار خطرناک باشد. و شاید مهمترین هشدار برای مصرفکننده این باشد که قبل از پرسیدن «قیمت عمل چقدر است؟» بپرسد: چه کسی قرار است این کار را انجام دهد، با چه مادهای، در کجا، با چه مجوزی و اگر مشکلی پیش آمد، چه کسی پاسخگوست؟
زیبایی یک کالا نیست که اگر تقلبی بود بتوان آن را پس داد. وقتی محصول این بازار، بدن انسان است، هزینه یک انتخاب اشتباه میتواند بسیار بیشتر از پولی باشد که روی فاکتور نوشته شده است.