کاوه بیات درباره استفاده ناصرالدین پروین از مطبوعات برای بازخوانی تحولات تاریخی ایران گفت: او در این بررسی فقط به شناسایی و تقویم روزنامه‌های فارسی‌زبان اکتفا نکرده است. از این روزنامه‌ها هم برای ارائه انبوهی از اطلاعات جدید درباره روزنامه و روزنامه‌نگاری در ایران معاصر استفاده کرده و هم برای پرداختن به جنبه‌های سیاسی و فرهنگی آن دوره‌ها.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مجموعه پنج‌جلدی «تاریخ روزنامه‌نگاری در قلمرو زبان فارسی»، نوشته ناصرالدین پروین، با حضور نویسنده و جمعی از پژوهشگران تاریخ در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران رونمایی شد. در این نشست، سخنرانان درباره جایگاه روزنامه‌ها در شناخت تاریخ معاصر و گستره پژوهش پروین درباره نشریات فارسی‌زبان در ایران و دیگر کشورها سخن گفتند.
در این نشست، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران؛ ناصرالدین پروین، نویسنده مجموعه؛ کاوه بیات، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران؛ و علی‌محمد طرفداری، پژوهشگر تاریخ و عضو هیئت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سخنرانی کردند. همچنین پیام مکتوب گوئل کهن، پژوهشگر و نویسنده ایرانی، قرائت شد. دبیری این برنامه را احسان‌الله شکراللهی بر عهده داشت.
مجموعه پنج‌جلدی «تاریخ روزنامه‌نگاری در قلمرو زبان فارسی» نوشته ناصرالدین پروین را نشر نی منتشر کرده است. این اثر با بررسی زمینه‌های پیدایش روزنامه‌نگاری فارسی آغاز می‌شود و در جلد پنجم به وضعیت مطبوعات در سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ می‌پردازد. شیوه‌های انتشار و توزیع نشریات و پیوند مطبوعات با تحولات سیاسی و اجتماعی نیز از موضوعات این پژوهش است.
پیشینه روزنامه‌نگاری و نوشته‌های منتشرشده در بیرون از ایران
احسان‌الله شکراللهی، دبیر نشست، در آیین رونمایی از مجموعه پنج‌جلدی «تاریخ روزنامه‌نگاری در قلمرو زبان فارسی» گفت: «این اثر یکی از درخشان‌ترین پژوهش‌های معاصر در تاریخ روزنامه‌نگاری است. به دکتر ناصرالدین پروین برای این دستاورد و به نشر نی برای پشتیبانی از انتشار آن تبریک می‌گویم.»
او در مرور کارنامه علمی پروین، به تأثیر موضوع پایان‌نامه او بر پژوهش‌های بعدی‌اش اشاره کرد و افزود: «پروین پیشینه روزنامه‌نگاری و نوشته‌های منتشرشده در بیرون از ایران را دستمایه نخستین پژوهش خود قرار داد. همین موضوع مسیر پژوهش‌های بعدی او را روشن کرد.»
شکراللهی درباره شیوه گردآوری منابع این پژوهش گفت: «پروین برای دستیابی به اصل روزنامه‌ها و مدارک مرتبط، به نقاط مختلف ایران و کشورهای گوناگون سفر کرد و به‌جز یک مورد کمک هزار فرانک سوئیسی، هزینه سفرها را شخصاً پرداخت کرد.»
دانشنامه روزنامه‌ها و مجله‌های چاپ ایران در دست انتشار است
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در آیین رونمایی از این مجموعه، از آماده‌سازی اثر مرجع دیگری از ناصرالدین پروین خبر داد و گفت: «این کار با قوت پیش می‌رود. اثری جامع و مفصل است که می‌توان آن را دانشنامه تاریخ مطبوعات ایران خواند. تا آنجا که اطلاع دارم، کارهای چاپ آن آماده شده و احتمالاً در ماه‌های پیش رو منتشر خواهد شد.»
امیرخانی با یادآوری سال‌های فعالیتش در ساختمان قدیم کتابخانه ملی، به نقش آرشیو مطبوعات در پژوهش‌های دهه ۱۳۷۰ اشاره کرد و گفت: «بخش عمده‌ای از مراجعان ساختمان قدیم برای استفاده از آرشیو مطبوعات می‌آمدند. آن زمان که دسترسی برخط فراهم نبود، پژوهشگران به مراکزی مراجعه می‌کردند که آرشیوهای غنی داشتند. در همان سال‌ها، کارهای مهمی در زمینه انتشار اسناد و بازچاپ مطبوعات آغاز شد.»
او با اشاره به نخستین دیدارش با پروین در ساختمان قدیم کتابخانه ملی، از استمرار پژوهش‌های او در تاریخ مطبوعات گفت: «دکتر پروین سال‌های زیادی از عمرش را صرف کار روی مطبوعات کرده است. در همان مدت کوتاهی هم که به ایران می‌آید، مرتب به کتابخانه ملی سر می‌زند و از آرشیو مطبوعات استفاده می‌کند.»
مطبوعات بخشی از خلأ منابع تاریخ معاصر را پر می‌کنند
بیات در آیین رونمایی از مجموعه «تاریخ روزنامه‌نگاری در قلمرو زبان فارسی»، این اثر را حاصل پنجاه سال تلاش ناصرالدین پروین دانست. او با اشاره به شمار اندک خاطرات، مکاتبات و اسناد به‌جامانده از تاریخ معاصر گفت: «روزنامه‌ها یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ معاصر ما را تشکیل می‌دهند. روزنامه‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که در دوره‌های نسبتاً کوتاه آزادی سیاسی منتشر شده‌اند، می‌توانند در پر کردن این خلأ تاریخی مؤثر باشند.»
او درباره استفاده پروین از مطبوعات برای بازخوانی تحولات تاریخی افزود: «دکتر پروین در این بررسی فقط به شناسایی و تقویم روزنامه‌های فارسی‌زبان اکتفا نکرده‌اند. از این روزنامه‌ها هم برای ارائه انبوهی از اطلاعات جدید درباره روزنامه و روزنامه‌نگاری در ایران معاصر استفاده کرده‌اند و هم برای پرداختن به جنبه‌های سیاسی و فرهنگی آن دوره‌ها.»
بیات با مرور دامنه جغرافیایی مجموعه پنج‌جلدی، از پیدایش روزنامه‌نگاری فارسی در هند تا انتشار نشریات فارسی در ایران، عثمانی، قفقاز، افغانستان و تاجیکستان سخن گفت. او در توضیح موضوع جلد دوم افزود: «بخش اصلی این جلد با روزنامه‌نگاری در ایران پیش از مشروطه آغاز می‌شود. در آن دوره سیزده‌ساله، روزنامه و روزنامه‌نگاری به‌سرعت از وجه رسمی و حکومتی پیشین فاصله گرفت و به وسیله‌ای برای مبارزه با جهل و استبداد تبدیل شد.»
او گردآوری اطلاعات درباره دست‌اندرکاران نشریات، چاپ و توزیع، اقتصاد مطبوعات و سانسور را از جنبه‌های پژوهش پروین برشمرد و درباره شیوه تدوین مجموعه گفت: «مراجعه به یکی از این مجلدات و آشنایی با سرفصل‌ها و عنوان‌های فرعی آن کافی است تا خواننده بداند در مجلدات دیگر با چه ترتیبی روبه‌روست و داده‌های مورد نظرش را باید در کدام بخش جست‌وجو کند.»
بیات با اشاره به وقفه‌ای که پس از انتشار نخستین چاپ دو جلد اول پیش آمد، از پذیرش مسئولیت انتشار مجموعه از سوی نشر نی یاد کرد و درباره نقش نهادها در پیشبرد پژوهش‌های بلندمدت پرسید: «چرا در ایران صورت گرفتن چنین کارهایی هنوز به یک سعی و همت فردی منوط و محدود است؟»
او در ارزیابی چاپ حاضر، به غلط‌های چاپی و نبود نمایه جامع نام‌ها در بیشتر جلدها اشاره کرد و درباره امکان اصلاح این موارد گفت: «اینکه همین پنج جلد هم منتشر شد، جای شکر دارد. باید امیدوار بود که با روشن‌تر شدن اهمیت علمی آن، کار به چاپ‌های بعدی و اصلاحات احتمالی برسد.»
پیشنهاد گردآوری مجموعه دیجیتال مطبوعات ایران
در ادامه، پیام مکتوب گوئل کهن، پژوهشگر و نویسنده ایرانی، قرائت شد. کهن در این پیام، پژوهش چنددهه‌ای ناصرالدین پروین را گامی در تحول تاریخ‌نگاری مطبوعات ایران دانست و نوشت: «ارزش اصلی این تلاش را باید در پیوند دادن داده‌های تاریخی با زمینه‌های اجتماعی و سیاسی انتشار نشریات جست‌وجو کرد. از این منظر، کوشش پروین گامی در جهت عبور از تاریخ‌نگاری گزارش‌محور و توصیفی به سوی تاریخ‌نگاری تحلیلی، مستند و زمینه‌مند مطبوعات ایران است.»
کهن با یادآوری پیشگامی صدر هاشمی و ادوارد براون در تدوین تاریخ مطبوعات ایران، به غلبه روایت و گزارش در آثار بعدی این حوزه اشاره کرد و افزود: «پویایی و تحرکی که در عرصه روزنامه‌نگاری کشور دیده می‌شود، در تاریخ‌نگاری مطبوعات بازتاب چندانی نداشته است. حتی در آثاری که یافته‌های تازه‌ای از گنجینه پراکنده مطبوعات کشور به دست داده‌اند، اغلب وجه گزارشگری و روایت‌پردازی بر تحلیل و تبیین غلبه داشته است.»
او درباره ضرورت مطالعه مطبوعات در بستر تاریخی هر دوره گفت: «تاریخ مطبوعات در متن تحولات اجتماعی و سیاسی و در پیوند با مناسبات قدرت و تحولات فرهنگی معنا می‌یابد. مطبوعات آیینه تحولات فکری و اجتماعی جامعه‌اند و در شکل‌گیری و جهت‌دهی به این تحولات نیز نقش دارند.»
کهن ادامه این کار را نیازمند همکاری نهادهای پژوهشی و پژوهشگران دانست و گردآوری منابع پراکنده را مقدمه تدوین دانشنامه تاریخ مطبوعات ایران خواند. او افزود: «گام نخست، فراهم آوردن مجموعه‌ای جامع و دیجیتال از مطبوعات ایران با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ها و آرشیوهای داخل و خارج از کشور است. این کار دسترسی پژوهشگران به منابع دست‌اول و امکان تطبیق و بازخوانی انتقادی اسناد مطبوعاتی را فراهم می‌کند و با رسالت ملی و پژوهشی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران همخوان است.»
ایده تدوین کتاب در دوران دانشجویی پروین شکل گرفت
در بخش دیگری از این برنامه، علی‌محمد طرفداری، پژوهشگر تاریخ و عضو هیئت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، درباره شکل‌گیری ایده تدوین این اثر گفت: «ایشان از زمان دانشجویی در فکر تدوین چنین اثری افتاده‌اند. جای خالی‌اش از آن زمان در حوزه تاریخ‌نگاری زبان فارسی و تاریخ‌نگاری مطبوعات ایران به چشم می‌خورد.»
طرفداری با اشاره به پیشنهاد خود برای سپردن اثر به انتشارات سازمان افزود: «کتاب وارد مجموعه انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی شد. دو سه سالی هم برایش وقت و هزینه و نیروی سازمان صرف شد، ولی با تغییر مدیریت و در اثر نگاه گزینشی، کتاب از نوبت چاپ در مجموعه انتشارات سازمان ما خارج شد.» او یادآور شد که تلاش مدیران بعدی برای بازگرداندن اثر به برنامه انتشار نتیجه نداد و مجموعه سرانجام به همت نشر نی منتشر شد.
او در ارزیابی شیوه تاریخ‌نگاری پروین، به تحلیل زمینه تاریخی شکل‌گیری نشریات و نقش دست‌اندرکاران آن‌ها اشاره کرد و گفت: «این ویژگی از جهاتی واقعاً ممتاز است، هرچند بیش از هر اثر دیگری باب نقد را باز می‌کند. شاید در مورد یک صفحه از مطالب جدلی این کتاب بشود چند ساعت بحث کرد.»
طرفداری تسلط بر تاریخ معاصر و شناخت حرفه‌ای مطبوعات را لازمه تدوین چنین اثری دانست. او پروین را «یکی از دانشمندان تاریخ معاصر ایران» خواند و درباره تخصص دیگر او گفت: «ایشان دانش‌آموخته رشته روزنامه‌نگاری هستند و با فضا و چندوچون روزنامه و مطبوعات به‌خوبی آشنایند. مؤلفه‌های علمی و فنی و روشمند این حوزه را به‌خوبی می‌شناسند.»
او علاقه پروین به زبان فارسی را از انگیزه‌های نویسنده برای بررسی نشریات فارسی‌زبان در داخل و خارج از ایران دانست. به گفته طرفداری، «آقای دکتر پروین با این اثر گنجینه‌ای فراهم آوردند که فرصتی را در اختیار محققان آتی قرار می‌دهد تا بتوانند نسبت و جایگاه زبان فارسی را در حوزه مطبوعات فارسی‌زبان در سراسر ایران و جهان دنبال کنند.»
طرفداری در پایان، به کاربرد این مجموعه در پژوهش درباره چهره‌های تاریخ معاصر پرداخت و با اشاره به فعالیت مطبوعاتی ملک‌الشعرای بهار گفت: «کسی که بخواهد در مورد زندگی ملک‌الشعرای بهار کار پژوهشی انجام دهد، ناگزیر از رجوع به این اثر خواهد بود.» او توضیح داد که پژوهشگران می‌توانند وجه روزنامه‌نگاری بهار و دیگر چهره‌های تاریخ معاصر را در این مجموعه دنبال کنند.
چگونگی تدوین «تاریخ روزنامه‌نگاری در قلمرو زبان فارسی»
در بخش پایانی این رونمایی، ناصرالدین پروین، نویسنده مجموعه «تاریخ روزنامه‌نگاری در قلمرو زبان فارسی»، تاریخ روزنامه‌نگاری را حوزه‌ای میان‌رشته‌ای دانست و گفت: «وقتی روزنامه‌ای را در دست می‌گیرید، می‌توان از نثر، شیوه چاپ و فروش آن تا تاریخ پیدایش و توقف انتشارش، مسائل حقوقی و سانسور سخن گفت. خوشحالم که این کتاب از دریچه مطبوعات، بخشی از تاریخ دویست سال اخیر ما را روایت می‌کند.»
پروین درباره دامنه پژوهش و انتشار دانشنامه‌ای بر پایه یافته‌های آن توضیح داد: «شیوه کارم این بود که درباره هر نشریه‌ای که در جهان به فارسی منتشر شده یا فارسی یکی از زبان‌های آن بوده، مطلبی بنویسم. حاصل این کار درباره نشریات چاپ ایران، در قالب دانشنامه روزنامه‌ها و مجله‌های چاپ ایران، از سوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتشر می‌شود. جلد دیگری هم به نشریات چاپ خارج از ایران اختصاص خواهد یافت.»
او با اشاره به جایگاه رسانه‌های دیداری و شنیداری در تاریخ روزنامه‌نگاری گفت: «روزنامه‌نگاری رادیو و تلویزیون را هم دربرمی‌گیرد و امروز اگر کسی بخواهد تاریخ آن را بنویسد، باید به اینترنت هم بپردازد. در جلدهای چهارم و پنجم به روزنامه‌نگاری رادیویی در داخل و خارج از ایران پرداخته‌ام و اگر توان ادامه کار را داشته باشم، در جلد ششم به تلویزیون هم خواهم پرداخت.»
پروین درباره تأثیر کشف نسخه‌های تازه بر پژوهش‌های آینده افزود: «شماره نخست بعضی روزنامه‌ها را با وجود جست‌وجو پیدا نکردیم. اگر روزی یکی از این شماره‌ها پیدا شود، می‌تواند شناخت ما را از سرگذشت آن روزنامه تغییر دهد. هر صفحه این کتاب ده‌ها داده دارد و پژوهشگران آینده ممکن است خطاهایی را پیدا کنند که از من یا از منابعی که به آن‌ها مراجعه کرده‌ام، به کتاب راه یافته است.»
گفتنی است حاضران در بخش پرسش و پاسخ این نشست، پرسش‌های خود را مطرح کرده و به گفت‌وگو با نویسنده اثر و دیگر پژوهشگران پرداختند.