شان کانری نخستین جیمز باند نبود؛ بری نلسون، بازیگر فیلم «درخشش»، هشت سال پیش از او در نسخه تلویزیونی «کازینو رویال» این نقش را بازی کرد.

نقشی که با شان کانری به شهرت رسید و حالا قرار است رابرت پتینسون آن را برعهده بگیرد، در اصل برای اولین بار به بازیگری دیگری سپرده شده بود: بری نلسن، همان مدیر هتل فیلم «درخشش» (The Shining).

از زمانی که جرج لازنبی در سال ۱۹۶۹ و با فیلم «در خدمت سرویس مخفی ملکه» (On Her Majesty’s Secret Service) جای شان کانری را در نقش جیمز باند گرفت، طرفداران این مجموعه همواره بر سر این موضوع بحث کرده‌اند که کدام بازیگر بهترین مامور ۰۰۷ بوده است. به نظر می‌رسد با حضور رابرت پتینسون در تازه‌ترین نسخه جیمز باند به کارگردانی دنی ویلنوو، این بحث‌ها بار دیگر داغ شود. هرچند دنیل کریگ هم طرفداران پرشماری دارد، شان کانری همچنان انتخاب اول بسیاری از علاقه‌مندان به این شخصیت است. راجر مور نیز در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ با برداشت متفاوتی از این شخصیت، جایگاه ویژه‌ای در میان بازیگران جیمز باند پیدا کرد و همچنان از گزینه‌های محبوب طرفداران این مجموعه به شمار می‌رود. هرکدام از بازیگرانی که تاکنون این نقش را برعهده گرفته‌اند، ویژگی‌های خاص خودشان را داشته‌اند؛ اما کانری از یک امتیاز مهم برخوردار بود: او نخستین کسی بود که این شخصیت را به تصویر کشید. برای کسانی که در دوران اوج اولیه مجموعه با جیمز باند آشنا شدند، کانری اساسا همان جیمز باند است.

اما واقعیت این است شان کانری نخستین بازیگری نبود که نقش باند را بازی کرد. این افتخار به بری نلسن تعلق دارد؛ بازیگر قراردادی استودیو مترو گلدوین میر (MGM) که هشت سال پیش از آن که کانری با فیلم «دکتر نو» (Dr. No) این شخصیت را به شهرت جهانی برساند، در اقتباسی از «کازینو رویال» (Casino Royale) نقش جیمز باند را ایفا کرد. کانری شاید نخستین مامور ۰۰۷ بود که روی پرده سینما ظاهر شد، اما نلسن این شخصیت را به تلویزیون آورد. او در یکی از قسمت‌های مجموعه آنتولوژی «کلایمکس!» (Climax!) محصول شبکه CBS، مقابل پیتر لوره ظاهر شد؛ بازیگری که نقش لا شیفر را برعهده داشت. این شخصیت بعدها در نسخه کمدی و نامتعارف «کازینو رویال» محصول ۱۹۶۷ با بازی اورسن ولز و در اقتباس سال ۲۰۰۶ با بازی مدس میکلسن جان گرفت؛ همان فیلمی که دنیل کریگ را به مجموعه جیمز باند معرفی کرد.

نسخه تلویزیونی «کازینو رویال» محصول ۱۹۵۴ اثری جالب‌توجه و ارزشمند برای علاقه‌مندان تاریخ سینماست. این اقتباس از یک سو عناصری را در خود دارد که بعدها به ویژگی‌های ثابت فیلم‌های جیمز باند تبدیل شدند و از سوی دیگر، مسیرهایی را دنبال می‌کند که با آنچه بعدها از این مجموعه دیدیم، تفاوت‌های چشمگیری دارند. مهم‌ترین تفاوت به ابعاد و مقیاس اثر برمی‌گردد؛ محدودیتی که بیش از هر چیز از اقتضائات تولید تلویزیونی ناشی می‌شد. این قسمت یک‌ساعته از «کلایمکس!» تماما در فضاهای داخلی می‌گذرد و تمام اتفاقات آن در هتل و کازینویی رخ می‌دهد که نام اثر از آن گرفته شده است. در واقع، بیشتر از آن‌که با یک فیلم جیمز باند طرف باشیم، انگار به تماشای یک نمایش تئاتری درباره این شخصیت نشسته‌ایم؛ نمایشی که در آن باند و لا شیفر در سلسله‌ای از رویارویی‌های کلامی و در نهایت فیزیکی، در فضاهایی محدود مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند. با وجود این محدودیت‌ها، نتیجه به‌طرز غافلگیرکننده‌ای تماشایی از کار درآمده است.

شروعی عجیب برای مجموعه‌ای که بعدها به لوکیشن‌های متنوع در سراسر جهان و صحنه‌های اکشن پرهزینه و باشکوه شهرت پیدا کرد. البته نباید فراموش کرد که این نسخه از «کازینو رویال» اساسا بخشی رسمی از مجموعه جیمز باند به شکلی که امروز می‌شناسیم نبود. در حقیقت، از میان سه اقتباسی که تاکنون بر اساس نخستین رمان جیمز باند نوشته ایان فلمینگ ساخته شده‌‌اند، تنها نسخه سوم با بازی دنیل کریگ محصول شرکت ایون پروداکشنز (EON Productions) است؛ شرکتی که از زمان ساخت «دکتر نو» تا دوران حضور کریگ، کنترل حقوق سینمایی این شخصیت را در اختیار داشت و در نهایت این حقوق را به آمازون واگذار کرد.

ماجرای ساخت نسخه ۱۹۵۴ «کازینو رویال» از جایی آغاز شد که گرگوری راتوف، تهیه‌کننده فیلم، در ماه مه همان سال امتیاز اقتباس از رمان فلمینگ را خریداری کرد. در آن زمان، کتاب هنوز به موفقیت چندانی نرسیده بود و فلمینگ نیز به‌شدت به پول نیاز داشت. همین شرایط باعث شد یکی از بدترین قراردادهای تاریخ واگذاری حقوق آثار ادبی به سینما شکل بگیرد: فلمینگ پس از پخش قسمت تلویزیونی، تمام حقوق کتاب را در ازای تنها ۶ هزار دلار به راتوف فروخت. پیامد این تصمیم آن بود که «کازینو رویال» از توافقی که بعدها شرکت ایون برای به‌دست‌آوردن حقوق سینمایی شخصیت جیمز باند منعقد کرد، کنار ماند. در نتیجه، آلبرت براکلی و هری سالتزمن، تهیه‌کنندگان مجموعه فیلم‌های جیمز باند، نمی‌توانستند مانع تصمیم راتوف شوند و ناچار بودند با نارضایتی شاهد باشند که او در سال ۱۹۶۷ «کازینو رویال» را به یک کمدی تبدیل می‌کند و بازیگرانی مانند پیتر سلرز، دیوید نیون و وودی آلن را در قالب نسخه‌های مختلف جیمز باند به کار می‌گیرد.

شرکت ایون در نهایت با توافقی تازه توانست «کازینو رویال» را نیز زیر چتر خود بیاورد و از این رمان برای احیای مجموعه با حضور دنیل کریگ استفاده کند. اما اقتباس سال ۱۹۵۴، اثری به‌مراتب ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر بود که متناسب با امکانات و محدودیت‌های تولید تلویزیونی ساخته شد. مهم‌ترین شباهت میان قسمت تلویزیونی «کلایمکس!» و فیلمی که بعدها با بازی کریگ ساخته شد، به زمان قابل‌توجهی برمی‌گردد که هر دو اثر به صحنه‌های طولانی قمار اختصاص می‌دهند. همچنین در هر دو نسخه، صحنه شکنجه نقشی محوری دارد. البته با توجه به محدودیت‌های سانسور در آن دوران، شکنجه باند با بازی نلسن در وان حمام به‌مراتب ملایم‌تر از صحنه تکان‌دهنده شکنجه کریگ با ضربه به بیضه‌هاست؛ با این حال، همین میزان خشونت هم برای یک محصول تلویزیونی در دهه ۱۹۵۰ کم‌سابقه به نظر می‌رسد.

برخی ویژگی‌های شخصیتی باند در اجرای نلسن، از جمله ترکیب اعتمادبه‌نفس، جذابیت مردانه و بی‌اعتنایی سرد و حساب‌شده، بعدها با درجات مختلف در بازی بیشتر بازیگرانی که این نقش را برعهده گرفتند، دیده شد. با این حال، بزرگ‌ترین تفاوت نلسن با تمام باندهای بعدی، نکته‌ای ساده اما تعیین‌کننده است: او آمریکایی بود. براکلی و سالتزمن در مقاطع مختلف تاریخ این مجموعه به انتخاب یک بازیگر آمریکایی برای نقش باند فکر کرده بودند. حتی در مقطعی جیمز برولین را برای فیلم «اختاپوسی» (Octopussy) انتخاب کردند، اما بازگشت ناگهانی راجر مور به پروژه در آخرین لحظه، این تصمیم را منتفی کرد. با این همه، سازندگان مجموعه تا امروز هیچ‌گاه عملا از انتخاب بازیگری خارج از بریتانیا برای این نقش عبور نکرده‌اند.

تماشاگران امروزی احتمالا بری نلسن را بیش از هر چیز با نقش استوارت اولمن، مدیر خوش‌برخورد هتل در فیلم «درخشش» (The Shining) ساخته استنلی کوبریک، به یاد می‌آورند. اما نلسن در دهه ۱۹۵۰ بازیگری توانمند و قابل‌اعتماد در نقش‌های مکمل بود که گاهی نیز نقش اول را برعهده می‌گرفت. او پس از مدتی فعالیت در قالب بازیگر قراردادی استودیو، به تلویزیون روی آورد و سال‌های زیادی را در این رسانه سپری کرد. نلسن در جوانی در چند فیلم مهم استودیوی مترو گلدوین میر حضور داشت که از میان آن‌ها می‌توان به «سایه مرد لاغر» (Shadow of the Thin Man)، «باتان» (Bataan) و «مردی به نام جو» (A Guy Named Joe) اشاره کرد؛ فیلم آخری منبع اقتباس استیون اسپیلبرگ برای ساخت «همیشه» (Always) بود. او بعدها در فیلم «فرودگاه» (Airport) نیز ظاهر شد و در کنار فعالیت سینمایی و تلویزیونی، کارنامه موفقی در تئاتر برادوی داشت. نلسن برای بازی در نمایش «تظاهر» (The Act) به کارگردانی مارتین اسکورسیزی در سال ۱۹۷۷ و در مقابل لایزا مینلی، نامزد دریافت جایزه تونی شد.

درخشش

با این حال، در سال ۱۹۵۴ نلسن دوران پربار و پرکاری را در تلویزیون سپری می‌کرد. او هم به‌عنوان بازیگر ثابت در مجموعه‌هایی مانند «شکارچی» (The Hunter) و «شوهر محبوب من» (My Favorite Husband) حضور داشت و هم یکی از بازیگران مهمان پرکار تلویزیون به شمار می‌رفت. نلسن در نقش مامور آمریکایی سازمان اطلاعات با نام «جیمی» باند، چندان طیف گسترده‌ای از احساسات و ویژگی‌های شخصیتی را به نمایش نمی‌گذارد؛ اما این مسئله با برداشت کلی سازندگان از این شخصیت هم‌خوانی دارد. دست‌کم تا زمانی که دنیل کریگ تلاش کرد لایه‌های عاطفی و پیچیدگی‌های روانی بیشتری به نقش اضافه کند، جیمز باند قرار نبود شخصیتی چندان احساساتی و درون‌گرا باشد.

آمریکایی‌کردن شخصیت باند در نسخه «کازینو رویال» از مجموعه «کلایمکس!» به تغییرات دیگری هم منجر شد؛ تغییراتی که شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسند، اما باعث می‌شوند این اثر برای طرفداران فیلم‌های رسمی شرکت ایون کمی نامتعارف جلوه کند. برای مثال، فلیکس لایتر که در نسخه‌های بعدی شخصیتی آمریکایی با بازی جفری رایت است، در این اقتباس به کلارنس لایتر، شخصیتی بریتانیایی، تبدیل شده است. در این نسخه هنوز خبری از ابزارهای جاسوسی و گجت‌های پیشرفته‌ای نیست که بعدها به یکی از نشانه‌های جدایی‌ناپذیر فیلم‌های باند تبدیل شدند. با این حال، می‌توان نشانه‌هایی از آن جهان آشنا را در جزئیات کوچکی پیدا کرد؛ از جمله عصای یکی از شخصیت‌های شرور که درون آن اسلحه‌ای مخفی شده است. حتی تیتراژ آغازین خود مجموعه «کلایمکس!» نیز تصویری از لوله اسلحه‌ای را نشان می‌دهد که به سمت تماشاگر نشانه رفته است؛ تصویری که پیشاپیش یادآور گرافیک مشهور و نمادین تیتراژ فیلم‌های بعدی جیمز باند است.

نسخه ۱۹۵۴ «کازینو رویال» از جنبه دیگری هم اهمیت دارد و آن حضور جری گلدسمیت به‌عنوان آهنگساز است؛ موسیقی‌دانی که بعدها ساخت موسیقی صدها فیلم مهم را برعهده گرفت. از جمله آثار شاخص کارنامه او می‌توان به «سیاره میمون‌ها» (Planet of the Apes)، «محله چینی‌ها» (Chinatown) و «غریزه اصلی» (Basic Instinct) اشاره کرد. او همچنین آهنگساز بسیاری از فیلم‌های جو دانته بود. با این حال، شاید جذاب‌ترین نکته درباره «کازینو رویال» ۱۹۵۴، معمولی‌بودن آن باشد. با اثری سرگرم‌کننده، خوش‌ساخت و قابل‌قبول روبه‌رو هستیم که به‌خوبی نماینده دوران خود است؛ دوره‌ای که در آن برنامه‌های آنتولوژی تلویزیونی رونق فراوانی داشتند و هر هفته آثاری مشابه با همین ساختار و کیفیت به نمایش درمی‌آمدند.

اگر همه‌چیز مطابق میل ایان فلمینگ پیش می‌رفت، این اقتباس تنها آغاز حضور جیمز باند در تلویزیون می‌شد. فلمینگ حتی چند طرح داستانی برای قسمت‌های مختلف یک مجموعه تلویزیونی درباره این مامور مخفی نوشت، اما شبکه CBS در نهایت پروژه را لغو کرد. خوشبختانه او بخش عمده مطالبی را که برای این مجموعه آماده کرده بود، بازنویسی کرد و در قالب داستان‌های کوتاه در کتاب «فقط به خاطر چشمان تو» (For Your Eyes Only) که در سال ۱۹۶۰ منتشر شد، به کار گرفت. به این ترتیب، آنچه برای تلویزیون از دست رفت، نصیب سینما شد. تا سال ۱۹۶۲، جیمز باند دیگر به دنیای سینما تعلق داشت؛ و البته به شان کانری.

منبع: IndieWire