دست رد چین به درخواست ترامپ
پکن در قبال جنگ ایران محتاطانه حرکت می‌کند و با وجود تلاش برای میانجیگری در منطقه، انگیزه‌ای برای وادار کردن تهران به پذیرش شروط واشنگتن ندارد.
به گزارش دیروزبان به نقل از فارین پالیسی، در ۴۸ ساعت پس از حملات حوثی‌ها به فرودگاه بین‌المللی ریاض، رسانه‌های اصلی چین عمدتا بر پیشنهاد ایران برای میانجیگری میان دو طرف درگیر تمرکز کردند. این پیشنهاد را عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در تماس تلفنی با همتای سعودی خود مطرح کرد؛ ساعاتی پس از آنکه حملات موشکی حوثی‌ها ۱۳ کشته و ده‌ها زخمی برجای گذاشت.
بازتاب گسترده پیشنهاد عراقچی در رسانه‌های چین، پس از گزارش‌هایی در ماه سپتامبر منتشر شد که نشان می‌داد پکن به‌صورت خصوصی از تهران خواسته است برای میانجیگری میان عربستان و حوثی‌ها تلاش کند. این رویکرد همچنین نشان می‌دهد چرا چین علاقه چندانی ندارد ایران را برای پایان دادن به جنگ بر اساس شروط واشنگتن تحت فشار قرار دهد.
چین از افزایش مسئولیت‌پذیری کشورهای خاورمیانه در تأمین امنیت منطقه حمایت می‌کند. کاهش نقش آمریکا در این منطقه نیز از مدت‌ها پیش یکی از اهداف مشترک پکن و تهران بوده است.
برای نمونه، پژوهشگران چینی در مطالعه‌ای در سال ۱۹۸۱ توصیه کرده بودند پکن با تقویت فعالانه موقعیت ایران در خلیج فارس، دسترسی آمریکا به منابع نفتی منطقه را دشوار کند و هم‌زمان منافع نفتی چین را حفظ کند. در جریان جنگ ایران و عراق نیز مقام‌های ارشد چین بارها خواستار خروج نیروهای آمریکایی از خلیج فارس شدند و پس از مداخله واشنگتن در جریان حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰، به این اقدام اعتراض کردند.
چین در سال‌های اخیر لحن خود را درباره خروج آمریکا از منطقه ملایم‌تر کرده، اما همچنان بر این باور است که کشورها و مناطق مختلف باید در جهان چندقطبی، مسئولیت امنیت خود را بر عهده بگیرند. ابتکار امنیت جهانی چین، مهم‌ترین نمود عملی این رویکرد است.
البته منافع اقتصادی گسترده چین در خاورمیانه باعث شده است این کشور در سال‌های اخیر تا حدی به تضمین‌های امنیتی آمریکا وابسته باشد. رابطه پکن با تهران نیز همواره پیچیده بوده و چین معمولا با احتیاط و فاصله مشخصی با ایران تعامل کرده است. بعید به نظر می‌رسد پکن برای دفاع از ایران وارد جنگ شود.
محاسبات اشتباه ترامپ درباره چین
شاید دولت ترامپ تاکنون منافع چین را به‌درستی درک نکرده باشد. دونالد ترامپ در ماه مارس از پکن خواست برای حفاظت از مسیرهای تجاری دریایی، کشتی‌هایی به خلیج فارس اعزام کند؛ اما چین به این درخواست پاسخ مثبت نداد.
این در حالی است که چین در جنگ ایران و عراق نیز تنها عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل بود که برای حفاظت از خطوط کشتیرانی در خلیج فارس کشتی اعزام نکرد. حتی زمانی که پکن با قطعنامه ۵۵۲ شورای امنیت، خواستار توقف حملات ایران به کشتی‌های تجاری کشورهای بی‌طرف شده بود، باز هم تلاش می‌کرد تهران را از خود نرنجاند.
در واقع، اهداف بلندمدت چین و ملاحظات کوتاه‌مدت این کشور می‌توانند هم‌زمان دنبال شوند. پکن از یک سو خواهان شکل‌گیری نظم امنیتی منطقه‌ای مستقل از آمریکا است و از سوی دیگر، فعلا مزایای زیرساخت امنیتی واشنگتن را نادیده نمی‌گیرد.
چرا چین حاضر نیست ایران را تحت فشار بگذارد؟
رابطه با ایران بارها برای چین در تعامل با آمریکا سودمند بوده است. پس از تحریم تسلیحاتی پکن به‌دلیل سرکوب اعتراضات میدان تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹، چین برای نخستین بار همکاری‌های هسته‌ای خود با ایران را علنی کرد. اما در سال ۱۹۹۷ و هم‌زمان با بهبود روابط پکن و واشنگتن، چین پذیرفت همکاری هسته‌ای با ایران را متوقف کند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهد میزان فشار چین بر ایران تا حد زیادی به توانایی آمریکا برای اعمال فشار بر پکن بستگی داشته است. با این حال، در شرایط کنونی واشنگتن نه اهرم فشار کافی و نه تمایل جدی برای تحت فشار قرار دادن چین در موضوع ایران دارد.
بنابراین، پکن انگیزه واقعی برای وادار کردن تهران به پذیرش شروط آمریکا ندارد. رسانه‌های چینی نیز پس از فروکش کردن بازتاب پیشنهاد میانجیگری عراقچی، بار دیگر بر موقعیت برتر ایران در مذاکرات با واشنگتن تأکید کردند.
اقتصاد چین در برابر بحران نفتی
چین در برابر کاهش واردات نفت نیز مقاومت قابل توجهی نشان داده است. این کشور بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ حدود ۲۲۵ میدان جدید نفت و گاز داخلی توسعه داده است. همچنین وابستگی چین به نفت در مقایسه با بسیاری از کشورها کمتر است؛ نفت حدود ۱۸ درصد از مصرف انرژی اولیه چین را تشکیل می‌دهد، در حالی که این سهم در آمریکا به ۳۸ درصد می‌رسد.
زغال‌سنگ همچنان حدود ۵۱ درصد مصرف انرژی چین را تأمین می‌کند و بیش از ۹۰ درصد زغال‌سنگ مصرفی این کشور در داخل تولید می‌شود. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر نیز به افزایش تاب‌آوری چین کمک کرده است.
البته بحران نفتی می‌تواند از طریق افزایش قیمت‌ها بر اقتصاد چین تأثیر بگذارد، اما این کشور پیش از آغاز جنگ ایران با مشکل کاهش قیمت‌ها و فشارهای تورمی منفی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. بنابراین افزایش نسبی قیمت‌ها ممکن است تا حدودی از فشارهای ضدتورمی بکاهد.
در مجموع، اولویت دیپلماتیک چین میانجیگری میان ایران و کشورهای عربی خلیج فارس است. پکن امیدوار است این روند هم به تقویت نظم امنیتی منطقه‌ای مستقل از آمریکا کمک کند و هم تصویر چین را نزد کشورهای عربی بهبود ببخشد؛ کشورهایی که از حمایت غیرمستقیم پکن از توان نظامی ایران ناراضی هستند.
با این حال، چین به‌خوبی می‌داند که بهبود روابط با کشورهای عربی به‌سرعت اتفاق نخواهد افتاد و حتی فروش تسلیحات چینی به این کشورها نیز در کوتاه‌مدت تضمین‌شده نیست.
ترامپ نباید روی کمک شی جین‌پینگ حساب کند. در آستانه دیدارهای ماه نوامبر با رئیس‌جمهور چین، او باید منافع بلندمدت پکن در خاورمیانه را در نظر بگیرد. واقعیت این است که شی جین‌پینگ قرار نیست برای خارج کردن ترامپ از باتلاق جنگ ایران به کمک او بیاید.