وحیدخراسانی در این ملاقات درباره وضعیت کشور پس از هشت سال دولتهای نهم و دهم گفت: «مردم باید شرایط را تحمل کنند و صبر کنیم تا خرابیهای هشت سال گذشته جبران شود.»
با درگذشت آیتالله العظمی حسین وحیدخراسانی، یکی از طولانیترین دورههای حضور یک مرجع تقلید در ساختار علمی حوزه علمیه قم به پایان رسید؛ چهرهای که نامش طی چند دهه با درس خارج فقه و اصول، مرجعیت و مناسبات مذهبی قم گره خورده بود. تشییع پیکر او در روز گذشته و پیام تسلیت رهبر انقلاب، بار دیگر نام این مرجع 106 ساله را در صدر اخبار حوزه قرار داد؛ اما پشت این بدرقه، کارنامهای قرار دارد که بررسی آن، روایتی فراتر از زندگی یک روحانی و نگاهی به چند دهه تحولات مرجعیت شیعه در ایران است.مردی که بخش عمدهای از عمر خود را در فضای آموزش و پژوهش حوزوی گذرانده بود، حالا از صحنهای که دههها در آن حضور داشت کنار رفته و نامش به پرونده تاریخ مرجعیت معاصر پیوسته است.
به گزارش اعتماد، آیت الله العظمی وحید خراسانی در 106 سالگی درگذشت؛ عمری که بخش مهمی از آن در سه جغرافیای مذهبی نیشابور، مشهد و نجف شکل گرفت و سرانجام با استقرار در قم به دورهای طولانی از تدریس و فعالیت حوزوی انجامید. خبر درگذشت او، علاوه بر دفتر و خانواده، حوزه علمیه قم را نیز درگیر پیامدهای خود کرد. مرکز مدیریت حوزه علمیه قم با اعلام تعطیلی درسهای سطوح عالی و خارج، از توقف برنامههای آموزشی حوزه در پی این واقعه خبر داد؛ تصمیمی که نشان میداد موضوع صرفا درگذشت یک چهره شناخته شده مذهبی نیست، بلکه فقدان یکی از مدرسان باسابقه در ساختار آموزشی حوزه نیز به شمار میرود. روز گذشته مراسم تشییع پیکر او در قم برگزار شد؛ آیینی که علما، طلاب، شاگردان و گروههایی از مردم در آن حضور داشتند. پیکر آیت الله وحید از مسجد فاطمیه در خیابان ۱۹ دی به سمت حرم حضرت فاطمه معصومه(س) تشییع شد و پس از ورود به حرم، برنامههای مربوط به طواف و اقامه نماز بر پیکر او انجام گرفت. بر اساس برنامه اعلام شده، ادامه مراسم تشییع و خاکسپاری نیز در مشهد و در جوار حرم امام رضا(ع) پیشبینی شده است؛ شهری که بخشی از سالهای آغازین تحصیلات حوزوی او در آن سپری شده بود.
در میان واکنشهای رسمی به درگذشت این مرجع تقلید، پیام آیتالله سیدمجتبی خامنهای، رهبر انقلاب، نیز قابل توجه بود. ایشان در پیام تسلیت خود، وحیدخراسانی را «یکی از ارکان اصلی تعلیم فقه و اصول در حوزه علمیه» توصیف کردند و به دو مجلس درس روزانه او در دهههای اخیر اشاره داشتند. در این پیام همچنین به حضور شمار قابل توجهی از مدرسان و فضلای حوزه قم و دیگر حوزههای کشور در درسهای او اشاره شده بود. این پیام، در کنار تعطیلی دروس حوزه و برگزاری مراسم تشییع، نشان میداد که درگذشت آیت الله وحیدخراسانی در سطح نهادهای رسمی و حوزوی نیز به عنوان رویدادی مهم دنبال شده است. اما اهمیت این بدرقه را نباید فقط در شمار حاضران یا پیامهای تسلیت جستوجو کرد. درگذشت یک مرجع تقلید، پرسشهایی فراتر از مراسم تشییع ایجاد میکند؛ از جمله اینکه شبکه علمی شکلگرفته پیرامون او چه سرنوشتی پیدا میکند، شاگردانش چه جایگاهی در ادامه سنت آموزشی او خواهند داشت و دفتر مرجعیت او پس از این واقعه چگونه به فعالیتهای خود ادامه خواهد داد. این پرسشها بهویژه درباره شخصیتی که دههها در قم تدریس کرده و در شمار مراجع شناختهشده شیعه قرار گرفته بود، اهمیت بیشتری پیدا میکند. علاوه بر این خبر درگذشت آیت الله وحید خراسانی را باید آغاز بررسی کارنامهای دانست که تنها به زندگی شخصی او محدود نمیشود. او در دورهای طولانی در حوزه علمیه قم حضور داشت؛ دورهای که در آن مناسبات مرجعیت، آموزش فقه و اصول و ارتباط حوزه با جامعه دستخوش تحولات مختلفی شد. برای شناخت جایگاه او، باید از مراسم درگذشت عبور کرد و به سراغ بازخوانی تاریخی در حوزه و سیاست رفت که ردپای آیت الله وحید خراسانی در آن دیده میشود.
از نیشابور تا نجف؛ مسیری که به قم ختم شد
مسیر علمی آیت الله وحید خراسانی از نیشابور آغاز شد، اما برای رسیدن به جایگاهی که بعدها در حوزه علمیه قم پیدا کرد، باید سه مقطع متفاوت از تاریخ آموزش دینی شیعه را پشت سر میگذاشت؛ مشهد، نجف و قم. او اول فروردین ۱۳۰۰ در نیشابور متولد شد و تحصیلات علوم دینی را در مشهد آغاز کرد؛ شهری که در آن سالها، در کنار جایگاه مذهبی خود، یکی از مراکز مهم آموزش علوم حوزوی در ایران به شمار میرفت. آیتالله وحید خراسانی در دوره نخست تحصیلات خود، ادبیات عرب و مقدمات علوم دینی را فرا گرفت و سپس برای آموختن دروس سطح به محضر استادانی چون شیخ محمد نهاوندی رفت. در ادامه، با ورود به مباحث تخصصیتر فقه و اصول، در درس استادانی همچون میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی شرکت کرد. این دوره از تحصیلات او اهمیت داشت؛ چراکه آموزش فقه و اصول، برخلاف دروس مقدماتی، طلبه را وارد مرحله استدلال و بررسی مبانی احکام شرعی میکرد. او همچنین در مباحث فلسفی از استادانی چون میرزا ابوالقاسم الهی بهره برد.
مقصد بعدی او نجف بود؛ شهری که در آن زمان یکی از مهمترین کانونهای آموزش عالی فقه شیعه محسوب میشد. آیت الله وحید خراسانی در ۲۷ سالگی راهی نجف شد و در درس استادانی چون آیات عظام سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و بهویژه آیت الله سید ابوالقاسمخویی حضور پیدا کرد. حضور در حلقه درس آیت الله خویی، از نقاط مهم مسیر علمی او بود.
آیت الله خویی از مراجع و مدرسان صاحبنفوذ نجف به شمار میرفت و روش استدلالی او در فقه و اصول، بر نسلهای مختلفی از شاگردانش تأثیر گذاشت. وحیدخراسانی نیز سالها در این فضای آموزشی به تحصیل و تدریس پرداخت و از سال ۱۳۳۷ تدریس خارج فقه و اصول را در نجف آغاز کرد. بازگشت او به ایران در سال ۱۳۴۹، مسیر فعالیتهای علمیاش را وارد مرحله تازهای کرد. او ابتدا به مشهد رفت و حدود یک سال در این شهر به تدریس پرداخت، اما در پاییز همان سال به قم منتقل شد و فعالیت علمی خود را در حوزه این شهر ادامه داد. از آن پس، قم به محل اصلی تدریس و زندگی او تبدیل شد؛ شهری که تا پایان عمر، نزدیک به نیم قرن از فعالیتهای علمیاش را در آن سپری کرد. انتخاب قم، نقطه اتصال تجربه آموزشی او در مشهد و نجف با ساختار علمی یکی از مهمترین حوزههای شیعه در ایران بود؛ مسیری که بعدها زمینه حضور طولانیمدت او در جایگاه یکی از مدرسان و مراجع شناختهشده این حوزه را فراهم کرد.
میراث فقهی آیتالله
برای شناخت جایگاه علمی آیت الله وحید خراسانی، باید از یک پرسش بنیادیتر آغاز کرد: اهمیت یک فقیه در حوزه علمیه فقط به تعداد مقلدان، شمار کتابها یا سالهای تدریس او وابسته است یا باید دید در شیوه استنباط احکام دینی چه نقشی داشته است؟ درباره آیت الله وحید خراسانی، بخش مهمی از پاسخ را باید در دانش اصول فقه جستوجو کرد؛ دانشی که ابزار اصلی فقیه برای استخراج احکام شرعی از قرآن، سنت و دیگر منابع معتبر است. به بیان دیگر، فقه به پرسش از حکم شرعی میپردازد، اما اصول فقه درباره قواعد و روشهایی بحث میکند که فقیه با استفاده از آنها به آن حکم میرسد. از همین منظر، جایگاه آیت الله وحید خراسانی در میان مدرسان معاصر حوزه قم، بیش از هر چیز با تسلط او بر مباحث اصولی و شیوه مواجههاش با آرای فقهای پیشین قابل بررسی است.
یکی از نکات قابل توجه درباره روش علمی او، پیوندش با سنت اصولی نجف و بهویژه مباحث محقق اصفهانی است. آیتالله علیاکبر رشاد، رییس شورای حوزههای علمیه استان تهران، در واکنش به درگذشت آیت الله وحید خراسانی، به همین ویژگی اشاره کرد و گفت او در دانش اصول، مکتب محقق اصفهانی را بسط و توسعه داده بود و در جلسات درس، آرای این فقیه را با تفصیل بررسی میکرد. رشاد همچنین میان دو شیوه تدریس در درس خارج تمایز گذاشت: یکی نقل و توضیح دیدگاههای گذشتگان و دیگری مواجهه پژوهشی با آنها، بررسی استدلالها، نقد مبانی و تلاش برای رسیدن به نتیجه علمی. از توضیحات او درباره جلسات
آیت الله وحید خراسانی چنین برمیآید که روش دوم در تدریس این مرجع جایگاه مهمی داشت.
این ویژگی را میتوان در طولانی بودن دوره تدریس اصول او نیز دنبال کرد. به گفته رشاد، دوره درس اصول آیت الله وحید خراسانی حدود ۱۸ سال به طول انجامید. اهمیت این عدد صرفا در استمرار یک کلاس درس نیست؛ اصول فقه از پیچیدهترین حوزههای مطالعاتی در آموزش عالی حوزوی است و بررسی دقیق مباحث آن، مستلزم ورود به اختلافنظرهای مبنایی میان فقیهان و اصولیان است. در چنین فضایی، استاد صرفا انتقالدهنده اطلاعات نیست، بلکه باید قدرت تحلیل و استدلال را در شاگردان پرورش دهد. از سوی دیگر، آیت الله وحید خراسانی را نمیتوان صرفا ادامهدهنده بیتغییر روش استادان نجف دانست. گزارشهای منتشرشده از مباحث علمی و تقریرات درس او نشان میدهد که در کنار بهرهگیری از مبانی آیتالله سید ابوالقاسم خویی، در برخی مسائل رجالی، اصولی و فقهی نیز دیدگاههای متفاوتی داشته است. این تفاوتها اهمیت دارند؛ زیرا در سنت اجتهادی شیعه، شاگردی یک فقیه لزوما به معنای پذیرش تمام مبانی او نیست و استقلال در استدلال، بخشی از فرآیند رسیدن به مرتبه اجتهاد محسوب میشود. آثار مکتوب
آیت الله وحید خراسانی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابیاند. حاشیه بر عروهالوثقی، مکاسب محرمه و کفایهالاصول، تنها فهرستی از تألیفات او نیستند؛ این آثار نشان میدهند که بخش مهمی از فعالیت علمیاش معطوف به متونی بوده که در آنها مسائل بنیادین فقه و اصول شیعه مورد بحث قرار میگیرد.
چگونه آیت الله العظمی وحید خراسانی در شمار مراجع قرار گرفت؟
مرجعیت در حوزه شیعه صرفا ادامه طبیعی تدریس یا برخورداری از عنوان استادی نیست؛ میان جایگاه یک مدرس درس خارج و قرار گرفتن در موقعیت مرجع تقلید، تفاوتی نهادی و فقهی وجود دارد. یک فقیه برای قرار گرفتن در جایگاه مرجعیت باید واجد شرایط اجتهاد و صلاحیتهای مقرر در فقه شیعه باشد و در عمل نیز امکان مراجعه مقلدان به او فراهم شود. مسیر
آیت الله وحید خراسانی به مرجعیت نیز در همین چارچوب قابل بررسی است؛ مسیری که سالها تدریس و حضور در محافل علمی قم، زمینه مهم آن را فراهم کرد. یکی از مقاطع تعیینکننده در این مسیر، سال ۱۳۷۳ و درگذشت آیتالله محمدعلی اراکی بود. با درگذشت او، موضوع معرفی مراجع تقلید بار دیگر در حوزه قم مطرح شد. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در بیانیهای به تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۷۳، نام هفت فقیه را به عنوان افرادی که واجد شرایط مرجعیت هستند و تقلید از آنان جایز است، اعلام کرد. آیت الله وحید خراسانی یکی از این هفت نفر بود؛ در کنار چهرههایی چون محمد فاضل لنکرانی، محمدتقی بهجت، جواد تبریزی، موسی شبیری زنجانی و ناصر مکارم شیرازی. البته معرفی جامعه مدرسین را نباید با انتصاب رسمی یا انتخاب انحصاری مرجع تقلید یکسان دانست. در سنت فقهی شیعه، تشخیص صلاحیت مرجعیت و مراجعه مقلدان به فقیه واجد شرایط، سازوکار خاص خود را دارد و اعلام نظر جامعه مدرسین یکی از عوامل اثرگذار در شناختهشدن مراجع در فضای عمومی حوزه و جامعه محسوب میشود. بنابراین، قرار گرفتن نام آیت الله وحید خراسانی در این فهرست مساله مرجعیت او را نهایی نکرد اما بخشی از مسیر بود. پس از آن، فعالیتهای مرتبط با مرجعیت او در قالب انتشار رساله عملیه، پاسخگویی به استفتائات و اداره دفتر ادامه پیدا کرد. به این ترتیب، جایگاه او از یک مدرس باسابقه حوزه به مرجعی تبدیل شد که مقلدان و مراجعهکنندگان در مسائل شرعی به دفترش رجوع میکردند. حالا دیگر نام آیتالله وحیدخراسانی در ساختار مرجعیت معاصر شیعه تثبیت شده بود.
سیاست در زندگی آیت الله العظمی وحید؛ از اعتراض به پهلوی تا نقد عملکرد دولتها
آیت الله وحید خراسانی بدون شک در تقسیمبندیهای جدید حوزوی در گروه روحانیون سنتی بود اما این به معنای سکوت در برابر تحولات سیاسی نبود. مرور مواضع ثبتشده او نشان میدهد که در مقاطع مختلف، از عملکرد دولتها، وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور، نحوه برخورد با زندانیان و حتی سیاستهای فرهنگی و مذهبی مسوولان انتقاد کرده است. ریشه این وجه از زندگی او را باید در سالهای پیش از انقلاب جستوجو کرد؛ زمانی که در جریان اعتراضهای حوزوی به حکومت پهلوی نیز حضور داشت.در دی ماه ۱۳۵۶، پس از انتشار مقاله روزنامه اطلاعات علیه امام خمینی(ره)، آیت الله وحید خراسانی در جمع طلاب معترض سخنرانی کرد. این اعتراضها در نهایت به واقعه ۱۹ دی قم و برخورد نیروهای حکومت پهلوی با معترضان انجامید. بر اساس روایتهای منتشرشده از اسناد مبارزاتی او، مخالفت با برخی سیاستهای حکومت پهلوی و اعتراض به آنچه مغایر با مبانی اسلامی میدانست، پیش از این واقعه نیز در مواضعش دیده میشد.اما پس از انقلاب، یکی از وجوه قابل بررسی در مواضع سیاسی او، نحوه مواجهه با دولتهای مستقر بود. در دوره اصلاحات، انتقادهایی از عملکرد دولت سیدمحمد خاتمی به او نسبت داده شده است. یکی از اسناد قابل توجه در این زمینه، خاطرات روزانه اکبر هاشمیرفسنجانی در پنجم آذر ۱۳۷۹ است. هاشمی در یادداشت آن روز، با اشاره به گزارشهای محرمانه، نوشته است که آیت الله وحید خراسانی در جلسات خود از عملکرد دولت خاتمی انتقاد میکرد؛ انتقادهایی با محور تضعیف امور دینی و اخلاقی، بیتوجهی به مشکلات معیشتی مردم و امنیت کشور، عمل نکردن به وعدهها و همچنین سیاستهای مربوط به مناطق سنینشین. این سند از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد انتقادهای منتسب به آیت الله وحید خراسانی در دوره اصلاحات صرفا به یک موضوع مذهبی محدود نبوده و مسائل اقتصادی، امنیتی و مدیریتی را نیز در بر میگرفته است. در عین حال، رابطه او با دولت خاتمی را نمیتوان صرفا در قالب انتقاد تعریف کرد. یکی از روایتهای قابل توجه درباره ارتباط این دو، به موضوع تعطیلی روز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) بازمیگردد. محمدعلی ابطحی، رییس دفتر خاتمی در دوران ریاستجمهوری، در روایتی از دیدار رییسجمهور وقت با آیتالله وحید خراسانی گفته است که این مرجع تقلید در آن ملاقات، از سالها پیگیری برای تعطیلی این مناسبت سخن گفته و از خاتمی خواسته بود این موضوع را به نتیجه برساند. به روایت ابطحی، خاتمی پس از این دیدار وعده پیگیری داد و در نهایت تعطیلی این روز در دولت او به تصویب رسید. در دوره محمود احمدینژاد نیز مواضع وحید خراسانی درباره عملکرد دولت، صریحتر و قابل ردیابیتر در رسانهها بازتاب پیدا کرد. یکی از روشنترین نمونهها به اردیبهشت ۱۳۹۳ بازمیگردد؛ زمانی که محمود واعظی، وزیر ارتباطات دولت حسن روحانی، با او دیدار کرد. وحیدخراسانی در این ملاقات درباره وضعیت کشور پس از هشت سال دولتهای نهم و دهم گفت: «مردم باید شرایط را تحمل کنند و صبر کنیم تا خرابیهای هشت سال گذشته جبران شود.» این جمله در گزارشهای منتشر شده از دیدار او با واعظی بازتاب یافت و به عنوان انتقادی از کارنامه دولت پیشین مورد توجه قرار گرفت. در ۳۰ بهمن ۱۳۹۳، در دیدار محمد نهاوندیان، رییس دفتر رییسجمهور، با آیتالله وحید خراسانی، او درباره رییس دولت یازدهم گفت: «نیت دکتر روحانی برای خدمت به مردم ایران خیر است.» این اظهار نظر در حالی مطرح شد که دولت روحانی در حال پیگیری برنامههای اقتصادی و دیپلماتیک خود بود. در اول فروردین ۱۳۹۴ نیزآیت الله وحید خراسانی در تماس تلفنی با رییسجمهور، ضمن تسلیت درگذشت مادر او، برای سلامتی روحانی و موفقیت دولت در خدمترسانی به مردم دعا کرد. دو سال بعد، در شهریور ۱۳۹۶، در دیدار محمود واعظی، رییس دفتر رییسجمهور، بار دیگر بر این موضع تأکید کرد و گفت: «بنده همواره برای موفقیت رییسجمهور و دولت دعا کرده و دعا خواهم کرد».
اما شاید یکی از مهمترین بخشهای کارنامه سیاسی وحید خراسانی، مواضع او در ارتباط با وضعیت زندانیان سیاسی پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ باشد. نقل شده است که وحید خراسانی پس از اعتراضات انتخاباتی آن سال با شماری از خانوادههای زندانیان سیاسی دیدار کرد. همچنین در دیماه ۱۳۸۹، در جریان بحثها درباره اعتبار اعترافات زندانیان، از او نقل شد که اعتراف و اقرار فردی که در زندان به سر میبرد، اعتبار ندارد و قاضی نمیتواند صرفا بر مبنای چنین اعترافی حکم صادر کند.
در سال ۱۳۹۰ نیز اظهاراتی از او درباره نسبت حکومت و دین منتشر شد. در یکی از این نقلقولها، وحید خراسانی تأکید کرده بود که حفظ نظام زمانی اهمیت دارد که نظام در خدمت حفظ دین و منطبق با مبانی اسلامی باشد. در عبارتی که از او نقل شده، آمده است: «نظام باید وسیلهای باشد برای حفظ دین و نه من.»
این مرجع تقلید، که پدر همسر صادق لاریجانی رییس وقت قوه قضاییه نیز بود، در آن سالها بعضا مطالبی را در ارتباط با مسائل روز بیان کرد که بازتابهای خبری گستردهای داشت. در اواسط ۱۳۸۹ خبری منتشر شد که حکایت داشت قرار است در سریال تلویزیونی «مختارنامه» چهره «قمر بنیهاشم» به نمایش درآید. در واکنش به این خبر، حسین وحید خراسانی در ۱۲ آذر ۱۳۸۹ گفت: «شنیدهام که میخواهند قمر بنیهاشم را به نقش هنرپیشهها در آورند... خدا نکند چنین غلطی بکنند، آن وقت هر چه پیش آید و هر چه ما بگوییم، معذوریم».
او مسوولان صدا و سیما را تهدید کرد که «اگر چنین غلطی بکنند بدانند که تاسوعای امسال، غیر از تاسوعاهای هر سال است. در اثر این صحبت غلط، باید جوانهای غیرتمند فانی در قمر بنیهاشم، روز تاسوعای امسال، محشری برپا کنند». حضور نیافتن آیتالله خراسانی در پای صندوق رای نیز از مواردی است که این روزها در مرور زندگی وی در فضای مجازی مورد توجه است. البته در سالهای گذشته نیز بارها این مساله تکرار میشد. این داستان آنچنان برجسته بود که در سال ۱۳۹۳ معاون سیاسی وقت استاندار قم گفته بود: «ایشان در طول هفته دیدارهای زیادی را با وزرا و... دارند ولی هیچگاه نمیخواهند از این دیدارها هیچ خبر و فیلمی انعکاس داده شود... خبری نشدن این قضیه (حضور در پای صندوق رای) به آن معنی نیست که ایشان با رای دادن و اینگونه موارد مشکل دارند».
درگذشت آیتالله وحید خراسانی، پایان یک دوره طولانی از حضور یک مرجع در متن تحولات حوزه علمیه قم است؛ دورهای که در آن، درس و بحث فقهی از سیاست و جامعه جدا نماند، هرچند او همواره کوشید فاصله خود را با رقابتهای روزمره سیاسی حفظ کند. مرور مواضعش نشان میدهد که نمیتوان برای او یک شناسنامه سیاسی ساده و یکدست نوشت. مواضع فقهی و سیاسی آیتالله وحید خراسانی پیوندهایی با دیدگاههای آیتالله علی سیستانی و آیتالله موسی شبیریزنجانی که ۳۰ شهریورماه امسال فوت کرد، دارد. شاید همین فراز و فرودهاست که بررسی زندگی او را از یک زندگینامه معمولی فراتر میبرد: روایت مرجعی که درک جایگاهش در حوزه و فهم میراث او، به سنجش همزمان اندیشه فقهی، مرجعیت و نسبتش با قدرت نیاز دارد.
