تصور کنید در منطقهای زندگی میکنید که سیلابهای فصلی بخشی از واقعیت همیشگی آن هستند؛ جایی که ساختوساز نهتنها باید پاسخگوی نیازهای روزمره باشد، بلکه لازم است با آبوهوا، خاک و طبیعت اطراف هم کنار بیاید. حالا ساختمانی را تصور کنید که برای حل این مسئله، بهجای تکیه بر تجهیزات پیچیده و فناوریهای پرهزینه، سراغ آجرهای محلی، حیاطهای روباز، بامهای سبز و حوضچههای جمعآوری آب باران رفته است.
همین رویکرد متفاوت، مرکز دوستی (Friendship Centre) در بنگلادش را به برنده نخستین دوره جایزه بینالمللی آمباز–موما تبدیل کرده است؛ جایزهای که از سوی موزه هنر مدرن نیویورک (MoMA) به معماری آشتیدهنده طبیعت و محیط ساختهشده اختصاص دارد.
این پروژه را دفتر معماری کاشف چودری/اوربانا (Kashef Chowdhury/URBANA) طراحی کرده است. مرکز دوستی در منطقه گایباندا، در دلتای رودخانه جامونا و در محدودهای روستایی و مستعد سیلاب قرار دارد. مجموعه در سال ۲۰۱۱ تکمیل شده و از ابتدا با توجه به شرایط اقلیمی و نیازهای اجتماعی منطقه شکل گرفته است. نکته جالب اینجاست که طرح آن از شهر باستانی ماهاستانگار، یکی از محوطههای تاریخی مهم بنگلادش با پیشینهای بیش از دو هزار سال، الهام میگیرد؛ بنابراین معماری بنا فقط پاسخی به اقلیم نیست، بلکه پیوندی با حافظه تاریخی و سنتهای ساختوساز منطقه هم دارد.
بخش عمده ساختمان با آجرهای رسی محلی ساخته شده؛ مصالحی آشنا که با مهارت و شیوههای بومی اجرا شدهاند. برای محافظت از مجموعه در برابر سیلاب، خاکریز متراکمی پیرامون آن شکل گرفته و ساختمان نیز روی تراز طبیعی زمین قرار گرفته است. در داخل مجموعه، حیاطهای روباز، بامهای سبز و حوضچههای بههمپیوسته جمعآوری آب باران، به تهویه طبیعی و تعدیل دمای فضاها کمک میکنند؛ راهکارهایی که نیاز به اتکای دائمی به سیستمهای مکانیکی سرمایش را کاهش میدهند.
مرکز دوستی فقط یک ساختمان زیبا یا یک نمونه معماری پایدار نیست؛ این مجموعه فضایی برای آموزش و فعالیت اجتماعی جامعه محلی است. کلاسهای آموزشی، دفاتر اداری، کتابخانه، خوابگاه، غذاخوری و فضاهای مراقبه در دو بلوک اصلی سازماندهی شدهاند تا نیازهای مختلف کاربران را پاسخ دهند.
این پروژه از میان نزدیک به ۱۴۰ طرح بینالمللی انتخاب شده است. جایزه آمباز–موما در مجموع ۲۰۰ هزار دلار ارزش دارد: ۱۰۰ هزار دلار به دفتر معماری برنده میرسد و ۱۰۰ هزار دلار دیگر برای احیای جنگلهای گرانچاکو در آرژانتین، به نام سازمان مردمنهاد فرندشیپ، کارفرمای پروژه، اختصاص مییابد. مراسم رسمی اهدای جایزه نیز قرار است ۱۲ دسامبر ۲۰۲۶ در نیویورک برگزار شود.
مرکز دوستی یادآوری میکند که معماری پایدار همیشه به فناوریهای پیچیده و مصالح گرانقیمت وابسته نیست؛ گاهی شناخت درست از اقلیم، استفاده هوشمندانه از مصالح بومی و احترام به طبیعت میتواند نتیجهای درخشانتر به همراه داشته باشد.
