در دهه‌های اخیر نام کریستوفر نولان با سینما عجین شده است. کارگردانی که خود به اسطورۀ نسل جدیدی از عاشقان هنر هفتم تبدیل شده، در سیزدهمین فیلم خود به سراغ کتاب مشهور اساطیری اودیسه هومر رفته است. فیلمی که موفقیت‌های پی‌درپی‌اش در گیشه و نزد مخاطبان حسابی سر و صدا کرده است. مهم‌ترین فیلمساز حال
در دهه‌های اخیر نام کریستوفر نولان با سینما عجین شده است. کارگردانی که خود به اسطورۀ نسل جدیدی از عاشقان هنر هفتم تبدیل شده، در سیزدهمین فیلم خود به سراغ کتاب مشهور اساطیری اودیسه هومر رفته است. فیلمی که موفقیت‌های پی‌درپی‌اش در گیشه و نزد مخاطبان حسابی سر و صدا کرده است.
مهم‌ترین فیلمساز حال حاضر جهان، هیچ‌گاه در رشتۀ سینما تحصیل نکرد. نولان در دانشگاه کالج لندن ادبیات انگلیسی خواند و هرگز آموزش‌های سینمایی ندید. اما علاقه به فیلمسازی که از کودکی در او وجود داشت، در دوران دانشجویی تداوم یافت تا اینکه در ۲۶ سالگی با بودجۀ ناچیز ۶ هزار دلاری، یکی از ارزان‌ترین فیلم‌های مهم سینما را بسازد و در ادامه با ساخت آثار درخشان و شاهکارهایی همچون «یادگاری»، «پرستیژ»، «شوالیۀ تاریکی»، «تلقین»، «میان‌ستاره‌ای» و «اوپنهایمر» برگ جدیدی از تاریخ سینما را رقم زد.
فارغ از اینکه تا چه اندازه طرفدار سینمای کریستوفر نولان باشیم، با نگاهی به کارنامۀ پربار و متنوعش، می‌توانیم او را مهم‌ترین فیلمساز حال حاضر جهان بنامیم.
نولان بی‌تردید یکی از باهوش‌ترین انسان‌های حال حاضر جهان است. کارنامۀ او به خوبی بیانگر این است که نولان در عین ساخت آثاری با بالاترین کیفیت سینمایی، فرمول‌های گیشه را هم به خوبی بلد است و به راحتی می‌تواند دل مخاطبانش را به دست بیاورد. کریستوفر نولان یکی از استثنایی‌ترین رکوردها را در اختیار دارد. از دوازده فیلم سینمایی حرفه‌ای او، یازده فیلم به سودآوری تجاری دست پیدا کردند و تنها استثنایش هم فیلم Tenet است که در شرایط پاندمی ویروس کرونا و نیمه‌تعطیلی سالن‌های سینما اکران شد. او همچنین بالاترین میانگین امتیاز در سایت مردمی IMDb را در میان تمامی کارگردان‌های تاریخ سینما داراست و با داشتن ۹ فیلم از ۱۳ فیلمش در میان لیست ۲۵۰ فیلم برتر این سایت، محبوب‌ترین فیلمساز تاریخ سینما از دید کاربران مهم‌ترین سایت مردمی سینمایی جهان محسوب می‌شود.
بنابراین تمامی تصمیماتی که نولان می‌گیرد باید از دو منظر ارزیابی شود؛ نخست عشق و علاقه و شناخت بالایی است که این فیلمساز برجستۀ انگلیسی از هنر هفتم دارد و دوم آگاهی بسیار بالایش از سلیقۀ مخاطب و راه‌های بازاریابی موفق است. نولان همواره سعی داشته فیلم‌هایش را با استفاده از دوربین‌های قدیمی IMAX ضبط کند. همان‌طور که می‌دانید پیش از روی کار آمدن دوربین‌های دیجیتال، به مدت یک قرن فیلم‌ها به صورت آنالوگ و روی نگاتیو ضبط می‌شدند. دوربین‌های آی مکسی که کریستوفر نولان شیفتۀ آن است، در حقیقت جدیدترین نسل دوربین‌های آنالوگ و نگاتیوی محسوب می‌شوند. تا همین ۲ یا ۳ سال پیش، نولان تنها برخی از سکانس‌های ویژۀ فیلم‌هایش را با دوربین‌های آی مکس ضبط می‌کرد، اما با ترفندها، نوآوری‌ها و حتی اختراعات قابل توجه تیم سازندۀ «اودیسه»، برای اولین بار در تاریخ سینما، یک فیلم سینمایی بلند به طور کامل بر روی دوربین‌های آی مکس (آی مکس ۷۰ میلیمتری) ضبط شد! اتفاقی بی‌سابقه که قطعا هم در جذب مخاطبان به سالن‌های سینما نقش داشته و هم یک بازیگوشی و اقدام تحسین‌برانگیز از سوی یکی از بزرگترین فیلمسازان سینما محسوب می‌شود تا باری دیگر سینما و سالن‌های سینما را مملو از تماشاگر و شور و حال کند.
پیش از اینکه نوع روایت نولان از کتاب اودیسه را مورد نقد و بررسی قرار دهیم، نگاهی بسیار مختصر به داستان اودیسه می‌اندازم. گفته شده که ۲۸۰۰ سال پیش، فردی به نام هومر، دست به نگارش کتاب‌هایی به نام «ایلیاد» و «اودیسه» می‌زند که به داستان‌های اساطیری یونان باستان بازمی‌گردد. در این دنیای کهن، باور به خدایان یونان باستان در اوج خود قرار داشت. خدایانی از جمله پوزئیدون (خدای دریا)، آتنا (خدای خرد)، زئوس (خدای خدایان)، آیلوس (خدای باد) و … که ردپایشان در اثر پیش رو هم قابل بررسی است.
در کتاب «ایلیاد» آمده است که پاریس (شاهزادۀ تروآ) با هِلِن (زیباترین زن جهان) که همسر منلائوس، فرمانروای اسپارت، بوده به شهر تروآ فرار می‌کنند. (دقیقاً مشخص نیست که هلن با میل خود به آنجا آمده یا پاریس او را ربوده است. آگاممنون، فرماندۀ کل سپاه یونان و برادر منلائوس، با استناد به قوانین موجود در یونان باستان، به دلیل هتک حرمتی که شاهزادۀ تروآ نسبت به این ازدواج کرده است لشکرکشی سنگینی به سوی تروآ انجام می‌دهد. تروآ که از پیش به شهری بسیار مقاوم شهرت داشته است در مقابل لشکر آگاممنون ایستادگی میکند به طوری که در طی ۱۰ سال جنگ، سپاه یونان در نفوذ به شهر تروآ ناتوان است. در چنین وضعیتی، فرمانده‌ای بسیار باهوش و باذکاوت به نام اودیسئوس، حقه‌ای سوار میکند که به افسانۀ اسب تروآ شهرت دارد. او پیشنهاد می‌دهد بسیاری از سپاهیان به سواحل اطراف بروند تا میدان خالی شود. خود اودیسئوس و برخی از لشکریان هم در داخل سازهای به نام اسب تروآ مخفی می‌شوند تا به عنوان هدیۀ خدایان به تروآیی‌ها به مناسبت پیروزی در جنگ، وارد معابد شهر شوند.
نقشۀ اودیسئوس می‌گیرد و تروآیی‌ها بدون اینکه از حضور لشکریان یونانی‌ها در داخل این سازه آگاه باشند، این هدیه را می‌پذیرند و به میان میادین شهر می‌برند. نیمه شب و زمانی که تروآیی‌ها در خواب به سر می‌برند، لشکریان یونان بی‌سر‌وصدا از داخل اسب تروآ بیرون می‌آیند و از داخل شروع به کشتار مردم تروآ می‌کنند. در ادامه دروازۀ شهر را باز کرده تا لشکر اصلی آگاممنون به آنها ملحق شوند. نتیجۀ این اتفاق، قتل عام تروآیی‌ها و سقوط شهر بود.
پس از پیروزی در جنگ، بازپس‌گیری هلن و برداشتن غنائم فراوان از شهرِ به آتش کشیده شدۀ تروآ، یونانیان به سمت خانه‌های خود حرکت می‌کنند. اما این بازگشت به ظاهر ساده، برای اودیسئوس و یارانش به سفری جهنمی تبدیل می‌شود که در طی آن با اتفاقات گوناگونی روبه‌رو می‌شوند و در نهایت همۀ افراد به جز اودیسئوس جان خود را از دست می‌دهند. اودیسئوس هم ده سال در این سفر پرماجرا گیر میکند تا اینکه سرانجام به خانۀ خود در ایتاکا باز می‌گردد. خانه‌ای که در آن، همسرش پنه لوپه و پسر جوانش تلماخوس به مدت بیست سال چشم انتظار اودیسئوس بوده‌اند.
با وجود اینکه کتاب اودیسه یکی از مهم‌ترین متون ادبی غرب محسوب می‌شود، اما تعداد اقتباس‌ها از روی این کتاب در دنیای سینما بسیار محدود بوده است. اصلی‌ترین علت این اتفاق این است که داستان اودیسه، به عنوان داستانی اساطیری-حماسی مملو از جنگ‌های وسیع، موجودات عجیب و غریب و خدایان گوناگونی است که به تصویر کشیدن هر یک در عالم سینما با دشواری‌های فراوانی همراه است. تا پیش از «اودیسه» نولان، مشهورترین اقتباس از روی کتاب‌های هومر، به فیلم Troy محصول سال ۲۰۰۴ میلادی محسوب می‌شد. اثری درخشان و تماشایی که پترسون در آن برداشتی متفاوت و زمینی ارائه کرده بود که البته چندان به متن کتاب وفادار نبود. اما اثر جدید نولان، جزو اقتباس‌هایی وفادارانه‌ای محسوب می‌شود که در عین شخصی‌سازی و داشتن برخی تفاوت‌ها، کماکان سیر داستانی، شخصیت‌ها و حتی بسیاری از رویدادها و جزئیات کاملا برگرفته از کتاب «اودیسه» می‌باشد.
نولان همچون تمامی فیلم‌های پیشینش، در این فیلم هم با مقولۀ زمان سر و کار دارد. «زمان» در این فیلم از دو منظر متن و زیرمتن قابل بررسی است.
نولان تصمیم گرفته برای پیش‌برد داستان خود -همچون بسیاری از فیلم‌های پیشینش- از روایتی غیر خطی بهره بگیرد. خط داستانی اصلی فیلم ۲۰ سال پس از ترک خانه توسط اودیسئوس و ۱۰ سال پس از پایان جنگ تروآ رقم می‌خورد. زمانی که اودیسئوس در جزیره‌ای دورافتاده با کالیپسو (الهه‌ای با نقش‌آفرینی شارلیز ثرون) زندگی میکند و آرام آرام در حال به یاد آوردن گذشتۀ خود و اتفاقاتی است که او را بدان‌جا کشانده است.
کالیپسو که به اودیسئوس دل باخته است، دربارۀ گذشته از او سوال نمی‌پرسد تا بتواند همواره او را در کنار خود داشته باشد. اودیسئوس که پس از سفری پرماجرا از درون متلاشی شده است، با خوردن گل نیلوفر سعی در فراموشی اشتباهات گذشتۀ خود دارد. اما بالاخره روزی فرا می‌رسد که اودیسئوس سعی در به خاطر آوردن گذشته و بازگویی آن برای کالیپسو دارد. در حین این بازگویی، صحنه‌های مربوط به سفر پرماجرای اودیسئوس برای بازگشت به خانه (پس از پیروزی در جنگ تروآ) به صورت فلش‌بکی همراه با نریشن (خود اودیسئوس) به نمایش درمی‌آیند تا مخاطب به تماشای این صحنه‌ها بنشیند.
در همین خط زمانی، صدها کیلومتر دورتر، خانۀ اودیسئوس به محلی برای سوء استفادۀ یک سری از مردان ایتاکا تبدیل شده است. یکی از مهم‌ترین ارکان فیلم، قانونی منتسب به قانون زئوس است که به میهمان‌نوازی اشاره دارد. قانونی که می‌گوید با دیگران همانگونه رفتار کن که دوست داری با خودت انجام شود. از آن‌جایی که اودیسئوس بیست سال است که خانه‌اش را ترک کرده، مردان بسیاری سال‌هاست به آنجا آمده‌اند تا با سوء استفاده از قانون زئوس، مهمان خانۀ او شوند و برای کسب تاج و تخت، با ملکۀ ایتاکا (همسر اودیسئوس، پنه لوپه) ازدواج کنند. اما پنه لوپه که دیوانه‌وار عاشق اودیسئوس است، حتی با گذشت ۲۰ سال امیدوار به بازگشت اوست و درخواست تمامی آنها را رد میکند. در چنین وضعیتی پسرش، تلماخوس (با نقش‌آفرینی تام هالند) در جست‌و‌جوی پدر خود است تا بتواند هر چه زودتر به این وضعیت نابه‌سامان پایان دهد. در همین خط زمانی، گذشتۀ کاراکترهایی همچون اودیسئوس، پنه لوپه و دیگر اهالی ایتاکا در قالب فلش‌بک به بیننده نمایش داده می‌شود.
استادِ بازی با زمان این بار هم توانسته با بهره‌گیری از روایتی غیرخطی، داستان را به شیوه‌ای جذاب‌تر برای بیننده روایت کند تا مخاطب درگیر اتفاقات باقی بماند. اما این نوع روایت، بیش از اینکه تصمیمی فرمیک باشد، تصمیمی مخاطب‌پسند است تا ریتم اثر را حفظ کند. این در حالی است که نولان در اثر پیشین خود، «اوپنهایمر»، توانسته بود بازی با زمان را به فرم اثر بدل سازد و در نهایت با سکانس پایانی گفت‌وگوی میان انیشتین و اوپنهایمر از این روایت غیرخطی به بهترین شکل بهره گیرد. اما روایت غیرخطی در «اودیسه» توجیه خاصی به جز حفظ ریتم اثر ندارد. در حقیقت نولان برای جلب تماشاگران بیشتر، محافظه‌کار عمل کرده و این یکی از کلیدی‌ترین بحث‌هایی است که در ادامه به آن بازخواهیم گشت.
از سویی دیگر مفهوم زمان در «اودیسه» به بزرگترین حسرت و دست‌نیافتنی‌ترین عنصر جهان برای بشریت تبدیل می‌شود. زمان هیچ‌گاه قابل بازگشت نیست و اودیسئوس در طی این سفر آن را به خوبی درک میکند. او در سفری تاریخی، در نهایت پس از بیست سال بر تمامی موانع روبه‌روی خود غلبه میکند اما در نهایت هنگامی که به خانه باز می‌گردد دیگر هیچ چیز سر جایش نیست چرا که انسان بر هر چیز هم که غالب شود، همواره مغلوب زمان خواهد بود.
«اودیسه» با بهره‌گیری از بالاترین استانداردهای ممکن و نوآوری‌هایی متعدد به یک شاهکاری بصری تمام عیار تبدیل شده است.
بر کسی پوشیده نیست که «اودیسه» از منظر بصری، شاهکاری چشم‌نواز است. نولان در این فیلم نشان می‌دهد انتخاب دوربین IMAX تنها یک حقۀ تجاری برای جلب مخاطب نبوده و به‌ویژه اکستریم لانگ‌شات‌هایی که از دریا و مناظر گوناگون دیده می‌شود با وضوحی مثال زدنی نمایش داده شده‌اند و چنین موردی را تماشاگران خارج از کشور که فیلم را روی پردۀ آی‌مکس و خصوصا آی‌مکس ۷۰ میلیمتری تماشا کرده‌اند بهتر درک می‌کنند.
کاری که نولان و مدیر فیلمبرداری، هویته ون هویتما، در اینجا با نور انجام می‌دهند خارق‌العاده است! در این فیلم غالبا از نورهای طبیعی و نورهای داخل صحنه به جای نورپردازی سینمایی معمول استفاده شده است. سکانس خارجی روز و شب با استفاده از نور خورشید و ماه، جلوه‌ای تماشایی پیدا کرده‌اند و نتیجۀ آن به تصویری منجر شده که از دل طبیعت بیرون می‌آید.
در سکانس‌های داخلی هم با یک دستاورد بزرگ سینمایی روبه‌رو هستیم که فراموش‌نشدنیست! تیم فیلمبرداری به جای استفاده از نورهای مصنوعی و رایج، از نوری مشابه شمع و شعلۀ آتش بهره برده است. اگر دقت کنید منبع نور تمامی سکانس‌های داخلی در کاخ اودیسئوس در ایتاکا، نور شمع و شعلۀ آتش است. اما به لحاظ تولیدی، استفاده از این منابع نور در این حجم برای چنین فیلمی با چنین دوربین‌های عظیمی کاری نشدنیست. بنابراین نولان و ون هویتما دست به ابتکاری جدید زدند و از نوری تحت عنوان «پیراهدرون» بهره گرفتند. در حقیقت پیراهدرون نوعی دستگاه ساختگی جدید است که نوری مشابه شمع و شعله‌های آتش تولید میکند که سبب منحصر به فرد شدن سینماتوگرافی «اودیسه» شده و به بهترین شکل فضاسازی باستانی را انجام می‌دهد.
مشخص است که نولان، ون هویتما و تیم طراحی صحنه دقت زیادی به کار برده‌اند تا بیننده تصاویری شگفت‌انگیز و به یادماندنی ببیند که تا جای ممکن به تاریخ وفادار باشد. یکی از جذاب‌ترین دکورهای تهیه‌شدۀ فیلم، دیوارۀ اتاق پنه‌لوپه است که ظاهرا با الهام از شوجی ژاپنی‌ها ساخته شده است. کارکرد این دکور فراتر از رویکردی زیبایی‌شناسانه بوده و به عمق کاراکتر پنه‌لوپه می‌افزاید. این صفحه به پنه‌لوپه اجازه می‌دهد تا رفتار خواستگارانش را بدون اینکه خودش دیده شود زیر نظر قرار دهد. همین دکور، پنه‌لوپه را به عنوان زنی در یونان باستان، در پس‌زمینه‌ای مرموز قرار داده که با یک دیواره از هیاهوی بیرون، جدا شده و در انزوا به سر می‌برد.
گریم و چهره‌پردازی هم در موفقیت بصری «اودیسه» نقش قابل توجهی داشته است. از آن‌جایی که داستان فیلم، بازه‌ای بیش از بیست سال را در بر می‌گیرد، تیم گریم موفق شده این تغییرات سن را روی صورت بازیگران بنشاند.
با اینکه کریستوفر نولان شاهکار‌های متعددی در ژانر علمی-تخیلی خلق کرده است، اما او همواره به استفادۀ حداقلی از CGI شهرت دارد. بی‌تردید در کنار موارد فوق، یکی از دستاوردهای بصری فیلم جلوه‌های ویژۀ بصری آن محسوب می‌شود. از آن‌جایی که اودیسۀ هومر در زمرۀ آثار فانتزی محسوب می‌شود، جلوه‌های ویژۀ بصری به مثابۀ یکی از ارکان اصلی فیلم تصور می‌شد. اما نولان در این فیلم سعی داشته در عین وفاداری به متن اصلی، داستانی زمینی‌تر و باورپذیرتر ارائه کند و در همین راستا، از نمایش یک سری از فانتزی‌های هومر می‌گذرد. با این وجود، چندین سکانس فانتزی و مهم در فیلم وجود دارند که جلوه‌های ویژۀ بصری بی‌نظیری دارند.
یکی از ماندگارترین سکانس‌های فیلم، سکانس ورود اودیسئوس و همراهانش به درون غار و مواجهه با سایکلاپس محسوب می‌شود. اگرچه حضور غولی تک چشم در فیلمی از کریستوفر نولان ممکن است برای برخی طرفداران او، سخت باشد اما نولان به قدری آن سکانس را ماهرانه کارگردانی کرده که پذیرفتن آن کار چندان سختی نیست. نکتۀ قابل تحسین در عملکرد تیم جلوه‌های ویژۀ بصری یکدستی تصویر ارائه شده با فضای کلی فیلم است. به قدری جلوه‌های ویژۀ این سکانس و صحنه‌های مشابه (تبدیل شدن یاران اودیسئوس به خوک نزد سیرس) طبیعی کار شده که گویا چنین موجوداتی حقیقتا وجود دارند!
اما می‌توان به تصمیم نولان در بحث طراحی لباس نقد وارد کرد. در حقیقت وسواس نولان بر روی جذابیت بصری سبب شده تا بیننده با تصویری شدیدا زیبا روبه‌رو باشد که این زیبایی، گاهی به ضرر باورپذیر شدن فیلم عمل میکند. می‌دانیم که داستان «اودیسه» به حدود سه هزار سال پیش بازمی‌گردد و به نوعی با داستانی تاریخی روبه‌رو هستیم. اگرچه فیلم در نورپردازی و طراحی صحنه، موفق به بازنمایی یک دوران تاریخی شده است، اما تلاش بیش از حد نولان برای زیبایی بیش از حد تصویر و جلب مخاطبان به سالن‌های سینما، در جاهایی اثری عکس دارد. یکی از مهم‌ترینِ آنها به طراحی لباس فیلم باز می‌گردد.
با اینکه به طور کلی سعی شده با طراحی لباسی برگرفته از عصر برنز روبه‌رو باشیم اما کاملا مشخص است که این لباس‌ها از دل سه هزار سال پیش بیرون نیامده‌اند. برای مثال لباس آگاممنون با اینکه به لحاظ زیبایی‌شناسی و خلق کاراکتری متفاوت و پرابهت، بسیار تماشاییست اما به هیچ وجه اثری از دوران باستان در این لباس دیده نمی‌شود. این تصمیم نولان فقط به طراحی لباس بازنمی‌گردد و در زبان و گویش کاراکترهای فیلمش هم نمودی عینی دارد.
نولان برخلاف بسیاری از فیلم‌های تاریخی تصمیم گرفته تا کاراکترهایش به زبانی امروزی صحبت کنند و در این بین برای جلب مخاطب بیشتر، حتی از به کار بردن عبارات امروزی هم هیچ ابایی ندارد. اگرچه بهره گرفتن از زبان امروزی برای فیلمی تاریخی، به خودی خود نقطه ضعفی برای اثر محسوب نمی‌شود، اما در کنار هم قرارگرفتن مجموعه‌ای از عوامل سبب شده تا بیننده «اودیسه» را نه به عنوان اثری از دوران یونان باستان بلکه به عنوان فیلمی از دورانی نامشخص در دنیایی موازی تصور کند.
نولان در «اودیسه»، بیش از همیشه به سمت گیشه و جلب بیشتر مخاطب عام چرخیده و گاهی چنین تصمیماتی به کیفیت نهایی اثر آسیب زده است.
هنگامی که نگاهی به اسامی حاضر در فیلم بیندازیم، به این موضوع پی خواهیم برد که نولان با انتخاب ستارگان روز سینما در جذب هر چه بیشتر مخاطبان به سوی گیشه کاملا موفق بوده و پرفروش‌ترین فیلم با درجۀ سنی بزرگسال تاریخ سینما تبدیل شده و رکوردهای متعددی را شکسته است. البته نولان همواره در بازی گرفتن از ستارگان سینما موفق بوده و هر ستاره‌ای که در فیلمی از نولان حضور داشته یکی از بهترین بازی‌های خود را به نمایش گذاشته است.
در اینجا هم بی‌تردید ستارۀ درخشان فیلم کسی نیست جز مت دیمون. با اینکه مت دیمون در نقشی سخت ظاهر شده، اما به بهترین شکل ممکن از پس نقش محوری اودیسئوس برآمده است. دیمون در لحظاتی که باید، توانسته تصویری از یک فرماندۀ قاطع ارائه کند و در لحظاتی تصویری از یک مرد فروپاشیده. به باور من، دیمون با این فیلم بهترین نقش‌آفرینی کارنامۀ خود را به جا گذاشته است.
اما نقش‌آفرینی‌های درخشان فیلم تنها محدود به او نیست. ان هثوی در نقش پنه‌لوپه پس از سال‌ها نقش‌آفرینی درخشانی را ارائه کرده و رابرت پتینسون که امسال با فیلم The Drama و Playtime خوش درخشیده توانسته یک بازی خوب از خود در نقش آنتاگونیست داستان، آنتینوس، ارائه دهد. همچنین یکی از درخشان‌ترین ستاره‌های فیلم بی‌شک جان لگویزمائو در نقش ائومائوس، پیر خردمند کوری است که نقطۀ اوجی در کارنامۀ بازیگری این چهره محسوب می‌شود. بازی سایر بازیگران هم در کیفیتی قابل قبول قرار دارد و انتخاب شارلیز ثرون در نقش کالیپسو هم یکی از دقیق‌ترین کستینگ‌های فیلم محسوب می‌شود. در این بین تام هالند هم از پس نقش تلماخوس برآمده است و می‌توان نقطۀ اوج بازی او را در لحظۀ پی بردن به هویت گدا (اودیسئوس) دانست.
در ماه‌های اخیر انتقادات فراوانی به نولان برای انتخاب لوپیتا نیونگو در نقش هلن، زیباترین زن جهان، وارد شده بود. اگرچه چنین تصمیمی از سوی نولان، در امتداد دیالوگ‌های فمینیستی سیرس و دیالوگ‌های پنه لوپه در دفاع از حقوق زنان، نمایشگر فرستادن پالس از سوی او برای کسب جوایز محسوب می‌شود، اما ابدا در فیلم نقش چندانی ندارد که قرار باشد چنین سخت با آن برخورد شود؛ اگرچه تصمیمی بسیار غیرمنطقی و غیرقابل دفاع محسوب می‌شود.
لودویگ گورانسون در موسیقی متن «اودیسه» جادو کرده است.
فیلم «اودیسه» همان‌طور که از منظر بصری، خارق‌العاده و قابل ستایش است، از منظر شنیداری هم بی‌نظیر است. صدابرداری و صداگذاری فیلم در بالاترین سطح انجام شده و این را می‌توان به خوبی در سکانس‌های سفر اودیسئوس و یارانش در دریا و همچنین صداگذاری شخصیت سایکلاپس جُست.
اما همچون «میان‌ستاره‌ای»، «شوالیۀ تاریکی» و «اوپنهایمر» یکی از بزرگترین نقاط قوت فیلم، موسیقی متن اثر است. لودویگ گورانسون در «اوپنهایمر» نشان داد دیگر جای خالی هانس زیمر در فیلم‌های نولان حس نخواهد شد و حالا با «اودیسه» نشان می‌دهد که آهنگسازی منحصر به فرد محسوب می‌شود.
نولان از گورانسون خواسته بود تا از موسیقی ارکسترال، استفاده نکند چرا که در آن زمان ارکستر به معنای امروزی‌اش موجود نبوده است. چنین تصمیمی از سوی نولان نه تنها سبب تمایز «اودیسه» به لحاظ موسیقی متن از دیگر آثار باستانی شد بلکه راه را برای جادوی گورانسون باز گذاشت. گورانسون در این فیلم ابتکارات متعددی زده است. یکی از مهم‌ترین ابتکارات او، بازسازی و بهره‌گیری از سازهای باستانی و منسوخ شدۀ «لیر» و «اولوس» است که به امضای موسیقی متن اثر تبدیل شده و در شاه‌سکانس فیلم (سکانس گفت‌وگوی اودیسئوس و پنه لوپه و نمایش صحنه‌های جنایت یونانی‌ها در تروآ) جادو میکند.
فیلم اما در پرداخت این سفر درونی مشکلاتی هم دارد. نولان جزو آن دسته از فیلمسازانیست که فیلم‌هایی اکشن و با ضرباهنگ بالا می‌سازد. کات‌های سریع و نماهای کوتاه جزو سبک این کارگردان برجسته محسوب می‌شوند و بنابراین تدوین در فیلم‌های او بسیار سخت و در عین حال کلیدی است. تدوین این فیلم برعهدۀ جنیفر لیم است که در «اوپنهایمر» غوغا کرده بود. نولان در اینجا هم با استفاده از روایتی غیرخطی و تکنیک setup & payoff، تصاویر فراوانی را در جای جای فیلم به مخاطب نشان داده و حتی برخی را تکرار میکند.
اگرچه به هیچ وجه نمی‌توان دشواری بسیار بالای کار تدوینگر با ۶۰۰ کیلومتر نگاتیو آی‌مکس را نادیده گرفت اما ضعف‌های زیادی هم در این بین موجود است که در کنار یک سری از ضعف‌های فیلمنامه سبب شده تا این سفر درونی در برخی لحظات لنگ بزند و مخاطب را به عمق مضمون موردنظر نرساند. کات‌های سریع و عدم مکث روی لحظات کلیدی در جای جای فیلم نه تنها فرصت تعمیق در تصویر را از بیننده گرفته بلکه از تاثیرگذاری اتفاقاتی که قرار است از آنها نتیجه‌ای قابل تأمل گرفته شود می‌کاهد.
فیلمنامۀ کریستوفر نولان، در بحث شخصیت‌پردازی و عمق احساسی کاستی‌های قابل توجهی دارد. نولان سعی دارد در طی سه ساعت فیلم، بیننده را با درگیری‌های ذهنی اودیسئوس و عذاب وجدانش همراه کند اما در عین حال خیلی سریع از بسیاری اتفاقات تاثیرگذار می‌گذرد و فرصت تأمل به بیننده نمی‌دهد. با وجود اینکه بخشی از این مشکل، به پای تدوینگر است اما خود نولان چه در مقام کارگردان و چه در مقام نویسنده مقصر است. مرگ همراهان اودیسئوس قرار است تأثیری قابل توجه بر اودیسئوس بگذارند اما هیچ یک شخصیت‌پردازی درستی ندارند. به نظر می‌رسد نبود برادر نولان، جاناتان نولان، در مقام نویسنده به فیلم آسیب قابل توجهی زده است. اگر موسیقی متن لودویگ گورانسون و کارگردانی قدرتمند نولان در چهل دقیقۀ پایانی نبود، شاید حتی فیلم در رساندن پیام خود در پایان فیلم با مشکل مواجه می‌شد چرا که احساسات مخاطب در این سفر چندان درگیر نشده است.
یک چهره، یک ناوگان، یک جنگ، یک مرد، یک ایده، یک حیله…
ردپای نولان به عنوان یک فیلمساز مؤلف، در جای جای جدیدترین فیلمش هم پیداست. یکی از مهم‌ترین آنها تم و مضمونی است که کم و بیش در برخی آثار پیشینش و به خصوص «اوپنهایمر» دیده می‌شد. اودیسئوس که با پیاده‌سازی حقۀ اسب تروآ موفق به ورود به شهر شد، در ابتدا بابت زیرکی‌اش خشنود بود. اما پس از تماشای جنایت‌هایی که یونانی‌ها در تروآ کردند، اودیسئوس رفته رفته نسبت به این پیروزی مشکوک شد و در طی این سفر ۱۰ ساله در نهایت از حقه‌اش به عنوان بدترین تصمیم بشریت یاد کرد.
نولان آواز «یک چهره، یک ناوگان، یک جنگ، یک مرد، یک ایده، یک حیله …» را سه بار نمایش می‌دهد. «اودیسه» با این آواز آغاز و با همین هم پایان می‌یابد. با این که آوازها از روی حقۀ اسب تروآی اودیسئوس سروده شده‌اند و طبیعتا گذشته دست نخورده و بدون تغییر باقی مانده است، اما نمود آن در زمان حال متفاوت است. در حقیقت تمامی این سرودها در کلمات و خود رویداد یکسان است اما تفاوت در نوع نگاه و برداشتی است که از آن می‌شود. در ابتدا آواز با غرور خاصی سر داده می‌شود و همگان به اودیسئوس به عنوان یک قهرمان بی‌بدیل نگاه می‌کنند. اودیسئوس فردی است که باعث پیروزی یونانی‌ها بر تروآ شده است. خود اودیسئوس از این اتفاق سرمست است. اما رویدادهای فیلم، به اودیسئوس و مخاطب می‌فهمانند که حقۀ اودیسه نه یک تصمیم درست که تصمیمی منجر به نابودی تمدن است.
شاه‌سکانس فیلم همان جاییست که اودیسئوس پس از ۲۰ سال به خانه بازگشته و به مکالمه با پنه‌لوپه می‌پردازد. او در طی این مکالمه، از نگاه کنونی خودش از آن تصمیم و آن اتفاقات پرده برمی‌دارد و از آن به عنوان یک شکار و نه یک جنگ یاد میکند. ما در طول فیلم می‌بینیم که اودیسئوس پیش از شکار، زه خود را می‌کشد تا شکار خود فرصت فرار کردن داشته باشد. او می‌گوید این کار منصفانه‌ست و علاقه به مبارزۀ شرافتمندانه دارد. وقتی به او گفته می‌شود که شکار با جنگیدن متفاوت است، او اعلام میکند که شکار همان جنگیدن با استتار است. اودیسئوسِ پایان فیلم درس خود را گرفته و می‌داند که تصمیمی گرفته که ریشۀ تمدن را خواهد سوزاند چرا که او برای رسیدن به هدفش از خطوط قرمز تمدن و بشریت عبور کرد.
ما به تمام چیزهایی که بین آدم‌ها مقدس بود بی‌حرمتی کردیم و جنگ را به شکار تبدیل کردیم. اودیسئوس با سوزاندن دیوارهای تروآ کل دنیا را سوزاند!
«اودیسه» اثری جاه‌طلبانه و در عین حال محافظه‌کارانه از مهم‌ترین فیلمساز حال حاضر جهان است. نولان در امتداد ویژگی‌های سبکی خود، با روایتی غیرخطی و ضرباهنگی بالا اثری تماشایی ساخته که به لحاظ بصری چشم‌نواز است. موسیقی متن جادویی گورانسون در تکمیل صداگذاری دقیق و فیلمبرداری قدرتمند هویته ون هویتما سبب شده تا با اثری تراز اول روبه‌رو باشیم. همچنین دیالوگ‌ها و نقش‌آفرینی‌های فیلم و به ویژه مت دیمون در نقش اودیسئوس درخشان و قابل ستایش است. با این حال، افت ریتم در میانهٔ فیلم، پرداخت سطحی برخی رویدادها و برخی انتخاب‌های آشکارا محافظه‌کارانه که به نظر می‌رسد تابع ملاحظات گیشه و جوایز بوده‌اند، باعث می‌شوند تا «اودیسه» به تمام پتانسیل خود نرسد.
نمرۀ نویسنده به فیلم: ۸ از ۱۰