مرحوم منصور انوری، نویسنده رمان "جاده جنگ" بلندترین اثر داستانی دفاع مقدس که با همین اثر برگزیده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی نیز شده بود، بیش از هر چیز دغدغه روایتِ عظمت ایران را داشت.
به گزارش خبرگزاری حوزه، درگذشت استاد منصور انوری، نویسنده پرکار و دغدغه‌مند جبهه انقلاب اسلامی آن هم پس از تحمل یک دوره طولانی بیماری، حقیقتاً در شمار اخبار تلخ این روزهاست و این تلخی وقتی بیشتر خودش را نشان می‌دهد که بدانیم متأسفانه این خبر آن طور که باید و شاید در کانون توجه بسیاری از رسانه‌ها قرار نگرفته است.
در این مجال کوتاه درباره شخصیت و نویسنده‌ای صحبت می‌کنیم که بخش مهمی از دوران عمرش را صرف نوشتن کرد و مهم‌تر هم این که سال‌ها برای ساختن روایتی داستانی از تاریخ معاصر ایران وقت گذاشت و مجموعه‌ای چندجلدی از خود به یادگار گذاشت که قطعاً مهم‌ترین آن، مجموعه "جاده جنگ" است.
بی شک نام "منصور انوری" برای بسیاری از علاقه‌مندان ادبیات، با همین مجموعه خواندنی گره خورده است؛ مجموعه‌ای که بخش مهمی از تاریخ معاصر کشورمان را در قالب داستان دنبال می‌کند. انوری برای نوشتن آن، همان طور که خودش نیز گفته، حدود یک دهه درگیر تحقیق و جمع‌آوری اطلاعات بوده است، سراغ اسناد و آرشیوها رفته، با آدم‌هایی که آن سال‌ها را دیده بودند صحبت نموده و تلاش کرده تا فضای تاریخی داستان را تا جای ممکن از دل منابع و روایت‌های واقعی بیرون بکشد.
این میزان از وقت‌گذاشتن برای خلق یک اثر، به‌خودی‌خود قابل‌توجه است، به ویژه در زمانه‌ای که خیلی چیزها قرار است سریع تولید و سریع مصرف شوند. نویسنده‌ای که چندین سال از عمرش را روی یک پروژه ادبی می‌گذارد در واقع بخشی از زندگی‌اش را پای آن اثر می‌گذارد.
ماجرای یک مجموعه پرزحمت اما ماندگار
"جاده جنگ" از شهریور ۱۳۲۰ و اشغال ایران شروع می‌شود و در ادامه به تحولات سیاسی و اجتماعی سال‌های بعد می‌رسد. خود انوری درباره این مجموعه تعبیر جالبی داشت؛ اینکه می‌خواهد به این سؤال پاسخ دهد که «چه بودیم و چه شدیم». شاید همین جمله برای توضیح کاری که او می‌خواست انجام دهد کافی باشد. او می‌خواست تاریخ را فقط در قالب چند تاریخ و اسم و اتفاق روایت نکند و آن را به زندگی آدم‌ها و تجربه زیسته آنها نزدیک کند.
شفاف و زلال در مسیر کشف حقیقت
محمد خسروی‌راد، نویسنده و پژوهشگر حوزه ادبیات ابراز داشت: ویژگی مهم و منحصربه‌فرد مرحوم انوری این بود که در حوزه کشف و پیدا کردن زلال بود، تا زلال و شفاف نباشی نمی‌توانی مانند یک سیم رسانا عمل کنی. اگر رسانا نباشد، این نور را به ما نمی‌رساند. مثلاً اگر به جای تکه مسی که قرار است الکتریسیته را منتقل کند، تکه‌ای پلاستیک بگذاریم که به آن نارسانا یا عایق می‌گوییم، نمی‌تواند الکتریسیته را بیاورد. نویسنده باید مرحله‌به‌مرحله به جایی برسد که جانش شیفته، زلال، آگاه و سرشار شود تا بتواند آن معنا را از بالا بگیرد و به ما نشان دهد.
وی اضافه کرد: استاد انوری هیچ‌وقت منتظر این نبود که در کوتاه‌مدت و در لحظه و در آنِ حاضر، کارش یا خودش دیده شود. کسی که می‌آید دوازده جلد رمان می‌نویسد، کسی که می‌خواهد تازه برای «عاشورا» شروع کند و باز هم به یک رمان دوازده‌جلدی فکر می‌کند، اگر دنبال دیده‌شدن در لحظه بود، طبیعتاً به سراغ داستان کوتاه می‌رفت تا زودتر دیده شود، زودتر در تلویزیون و مراکز مختلف مورد توجه قرار بگیرد.
تأثیرگذاری بلندمدت بر روی مخاطب
وی همچنین یادآور شد: ما بسیاری از هنرمندان بزرگ را داریم که به زلالی و شفافی رسیده‌اند، اما بعد دنبال این هستند که توقعی داشته باشند و آنها را در فلان مراسم، فلان جا و فلان موقعیت صدا کنند. مرحوم انوری دنبال این نبود و همین امر باعث می‌شود که اثر انسان درازمدت شود و تأثیر او بر کسانی که از او به عنوان یک رسانه‌ی رسانا استفاده کرده‌اند، فراتر از تأثیر لحظه‌ای یا آنی بعضی‌ها باشد.
مرحوم منصور انوری تا همین اواخر همچنان می‌نوشت. حتی وقتی بیماری داشت، کارش را متوقف نکرد و روی رمانی درباره عاشورا کار می‌کرد. این بخش از زندگی یک نویسنده شاید بیشتر از عناوین و جوایز، درباره خودش حرف بزند. اینکه آدم بعد از سال‌ها کار، وقتی دیگر شرایط مثل گذشته نیست، باز هم دست از نوشتن نمی‌کشد. ما معمولاً نویسنده‌ها را زمانی بیشتر به یاد می‌آوریم که از دنیا می‌روند. چند روز خبرها و یادداشت‌ها منتشر می‌شود، درباره آثارشان صحبت می‌کنیم، عکس‌هایشان بازنشر می‌شود و از جای خالی‌شان در ادبیات می‌گوییم. اما بعد چه؟ این سؤال درباره نویسنده‌ای مثل منصور انوری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. چون بخش مهمی از کار او به تاریخ و حافظه مربوط بود. نویسنده‌ای که تلاش کرده بخشی از گذشته این کشور را در قالب داستان ثبت کند، اگر کتاب‌هایش بعد از خودش خوانده نشوند، بخش مهمی از آن تلاش عملاً به حاشیه می‌رود.
کتاب‌هایی که حتماً باید خوانده شوند
مهدی بوشهریان، نویسنده و فعال فرهنگی از این زاویه به تجلیل از مرحوم انوری پرداخته و در یادداشتی نوشته است: "من سال‌هاست با کتاب و نشر سروکار دارم و از این زاویه، همیشه فکر می‌کنم انتشار یک کتاب پایان کار نیست؛ تازه شروع یک مسیر است. نویسنده کتاب را می‌نویسد، ناشر آن را منتشر می‌کند، اما اینکه یک اثر بماند یا فراموش شود، به عوامل دیگری هم بستگی دارد. کتاب باید خوانده شود، درباره‌اش حرف زده شود، نقد شود و حتی گاهی دوباره منتشر شود. نسل جدید باید فرصتی برای پیداکردن آن داشته باشد. شاید درباره منصور انوری هم بهتر باشد به‌جای اینکه فقط چند روز درباره درگذشتش بنویسیم، دوباره سراغ آثارش برویم. «جاده جنگ» را دوباره ببینیم، درباره‌اش حرف بزنیم و اجازه بدهیم خوانندگان امروز درباره آن قضاوت کنند. "
وی در این نوشتار همچنین افزوده است: انوری در زمره‌ی آن دسته از نویسندگانی نبود که بتوان زندگی ادبی‌اش را با چند عنوان کتاب و چند جایزه خلاصه کرد. برای شناخت او باید به سال‌هایی برگشت که صرف مطالعه، تحقیق، نوشتن و بازنویسی شد؛ سال‌هایی که در نهایت به شکل‌گیری انجامید. او از جمله نویسندگانی بود که نوشتن برایشان نه فعالیتی در کنار زندگی، بلکه بخش اصلی و تعیین‌کننده آن بود. بااین‌حال، سرنوشت او یادآور این واقعیت است که میان پرکاری و شهرت، میان ارزش یک پروژه ادبی و میزان دیده‌شدن صاحب آن، همیشه رابطه‌ای مستقیم وجود ندارد.
البته باید توجه داشت که انوری برای آثارش جوایزی از جمله جایزه کتاب سال، جایزه ادبی جلال آل‌احمد، جایزه کتاب فصل و قلم زرین دریافت کرده بود و لذا سخن از نادیده‌ماندن او به این معنا نیست که هیچ تقدیر رسمی یا هیچ توجهی به کارنامه‌اش وجود نداشته است؛ مسأله این است که این توجه‌ها تا چه اندازه توانسته‌اند او و آثارش را به حافظه عمومی و دایره گسترده‌تری از خوانندگان وارد کنند.