تحلیل‌گر مسائل سیاسی، انسجام اجتماعی حول محور ولایت و برخورداری از معرفت عمیق دینی را پشتوانه اصلی استقامت در دوران غیبت دانست.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ مریم رضایی - کامران باقری لنکرانی در نشست جهاد تبیین در سخنانی به مناسبت ایام میلاد حضرت زینب کبری (س)، با اشاره به نقش نگرش قرآنی در تحلیل شرایط بحرانی، اظهار کرد: در تحلیل بحران‌ها معمولاً تمرکز اصلی بر قدرت دشمن، ابزار‌های فشار، محاسبات امنیتی و هزینه‌های اقتصادی قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که درک عمیق جامعه از شرایط بحران نیز اهمیت اساسی دارد.
او افزود: مسئله فقط میزان تهدید‌های موجود نیست، بلکه باید بررسی کرد که جامعه چگونه این تهدید‌ها را درک و تفسیر می‌کند. یک واقعه ممکن است برای گروهی عامل اضطراب و عقب‌نشینی باشد و برای گروهی دیگر، نشانه صدق وعده الهی و زمینه‌ای برای افزایش ایمان و استقامت تلقی شود.
آسیب‌های درون‌زا؛ از اختلال در تشخیص تا تغییر اولویت‌ها
باقری لنکرانی با بیان اینکه دشواری‌های بیرونی واقعی را نباید انکار کرد، گفت: آسیب‌های درون‌زا می‌توانند نظام فهم، اولویت‌گذاری و اراده اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهند و موجب شوند فشار‌های بیرونی یا به فرصتی برای تقویت جامعه تبدیل شوند یا زمینه‌ساز اضطراب، فرسایش و عقب‌نشینی باشند.
او با اشاره به اینکه آسیب‌های درون‌زا معمولاً به ضعف مدیریتی، فساد اداری و ناکارآمدی اجرایی محدود می‌شوند، تصریح کرد: در سطحی عمیق‌تر، این آسیب‌ها به اختلال در دستگاه ادراک و اراده جمعی بازمی‌گردند.
این استاد دانشگاه چهار مورد را در این زمینه برشمرد و گفت: نخست، اختلال در تشخیص و ناتوانی در تمایز میان دشواری طبیعی مسیر حق و نشانه بن‌بست؛ دوم، اختلال در اولویت‌گذاری و قرار دادن آسایش در برابر انجام تکلیف؛ سوم، تغییر زبان و روایت نخبگان به‌گونه‌ای که مفاهیمی مانند ایمان و تکلیف جای خود را به محاسبات صرفاً مدیریتی و امنیتی بدهند؛ و چهارم، اختلال در نگاه به آینده و نادیده گرفتن وعده‌های الهی در تحلیل شرایط.
او تأکید کرد: ممکن است جامعه‌ای از نظر منابع مادی، ظرفیت انسانی و توان دفاعی در وضعیت مناسبی قرار داشته باشد، اما اگر در زبان و فهم نخبگان آن، هزینه‌ها به محور اصلی تبدیل و وظیفه به حاشیه رانده شود، به‌تدریج دچار فرسایش خواهد شد.
تفسیر قرآنی بحران؛ سختی‌ها لزوماً نشانه اشتباه بودن مسیر نیستند
باقری لنکرانی با اشاره به آیه ۲۱۴ سوره بقره، «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ...» اظهار کرد: این آیه یادآوری می‌کند که دستیابی به فرجام مطلوب، بدون عبور از آزمون‌های دشوار امکان‌پذیر نیست و سنت الهی بر آزمودن انسان‌ها و تمایز میان مدعیان و صادقان استوار است.
او با اشاره به دیدگاه‌های تفسیری علامه طباطبایی و مفسران قرآن کریم افزود: زلزله و اضطرابی که در این آیه توصیف شده، صرفاً به معنای یک رخداد بیرونی نیست، بلکه می‌تواند بیانگر فشار شدید روانی و اجتماعی باشد؛ وضعیتی که در آن حتی پیامبر و مؤمنان می‌پرسند یاری خدا چه زمانی فرا می‌رسد.
وی ادامه داد: این پرسش را نباید به معنای انکار وعده الهی یا تردید در آن دانست؛ بلکه نشان‌دهنده رسیدن فشار‌ها به اوج است. پاسخ آیه نیز روشن است: «أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِیبٌ»؛ آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی خاطرنشان کرد: نزدیک بودن نصرت الهی الزاماً به معنای فاصله زمانی کوتاه نیست، بلکه بر حتمی بودن تحقق وعده الهی دلالت دارد. بنابراین، سختی‌های بزرگ لزوماً نشانه خطای مسیر نیستند و گاهی بخشی از سنت الهی برای تربیت جامعه مؤمن به شمار می‌روند.
او افزود: نخستین وظیفه جامعه دینی در شرایط فشار، حفظ نسبت معنوی خود با واقعیت است؛ به این معنا که فشار‌ها نباید به‌طور خودکار به روایتی از شکست و بن‌بست تبدیل شوند.
هشدار قرآن درباره تبدیل آسیب‌پذیری به بهانه عقب‌نشینی
باقری لنکرانی در ادامه با اشاره به آیه ۱۳ سوره احزاب، درباره کسانی که در شرایط دشوار بهانه‌هایی برای ترک مسئولیت مطرح می‌کردند، گفت: این آیه یکی از نمونه‌های مهم قرآنی برای شناخت سازوکار‌های روانی و اجتماعی عقب‌نشینی است.
او توضیح داد: در این آیه، گروهی با طرح این ادعا که خانه‌هایشان در معرض آسیب قرار دارد، تلاش می‌کنند برای ترک میدان توجیهی فراهم کنند؛ درحالی‌که قرآن، این ادعا را دستاویزی برای فرار از مسئولیت معرفی می‌کند.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی افزود: این آیه یک منطق ماندگار را آشکار می‌سازد؛ اینکه در زمان نیاز به استقامت، بزرگ‌نمایی آسیب‌پذیری‌ها می‌تواند به تضعیف اراده مقاومت و توجیه عقب‌نشینی منجر شود.
باقری لنکرانی با تأکید بر ضرورت پرهیز از تطبیق شتاب‌زده آیات قرآن بر اشخاص و جریان‌های سیاسی تصریح کرد: باید به الگو‌های ادراکی و رفتاری توجه کنیم. مسئله این است که آیا بیان مشکلات و محدودیت‌ها به اصلاح امور و تقویت آمادگی منجر می‌شود یا به بهانه‌ای برای تعلیق مستمر تکلیف و عادی‌سازی عقب‌نشینی تبدیل می‌شود.
افزایش ایمان در دل فشار؛ پیام آیه ۲۲ سوره احزاب
او با اشاره به آیه ۲۲ سوره احزاب، «وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ...» اظهار کرد: مؤمنان در مواجهه با فشار و محاصره، حوادث را خارج از چارچوب وعده‌های الهی تفسیر نکردند، بلکه آن را بخشی از همان مسیری دانستند که پیش‌تر درباره آن آگاهی یافته بودند.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی ادامه داد: در منطق عادی، افزایش تهدید ممکن است به کاهش اطمینان بینجامد؛ اما در منطق ایمان، هنگامی که واقعیت خارجی در چارچوب سنت الهی فهم شود، فشار‌ها لزوماً موجب تزلزل نمی‌شوند، بلکه می‌توانند زمینه افزایش ایمان و تسلیم در برابر خداوند را فراهم کنند.
این استاد دانشگاه با مقایسه آیات سوره بقره و سوره احزاب گفت: آیه سوره بقره لحظه اوج فشار و پرسش از زمان نصرت را به تصویر می‌کشد و آیه سوره احزاب، چگونگی تفسیر ایمانی همان فشار را نشان می‌دهد.
او تأکید کرد: قرآن از مؤمن نمی‌خواهد رنج و دشواری را انکار کند، بلکه از او می‌خواهد رنج را بی‌معنا نبیند. در این نگاه، ابتلا، آشکار شدن صفوف، تقویت ایمان و نصرت الهی اجزای مرتبط یک سنت واحد هستند.
بازخوانی تاریخی شکست‌ها نباید به عادی‌سازی تسلیم منجر شود
باقری لنکرانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برخی روایت‌های تاریخی درباره قرارداد ترکمانچای گفت: تاریخ باید با توجه به مجموعه عوامل سیاسی، نظامی و مدیریتی آن دوره بررسی شود و نباید روایت‌های ساده‌انگارانه جایگزین تحلیل دقیق تاریخی شوند.
وی افزود: در بررسی جنگ‌های ایران و روسیه و زمینه‌های انعقاد قرارداد ترکمانچای، باید عواملی مانند نقش قدرت‌های خارجی، تصمیم‌گیری‌های سیاسی و نظامی، ضعف‌های مدیریتی و شرایط مذاکرات را در کنار یکدیگر دید.
او تصریح کرد: اگر شکست‌ها و عقب‌نشینی‌های تاریخی بدون بررسی ریشه‌ها روایت شوند، ممکن است پذیرش تحمیلی شرایط به‌عنوان تنها راه عقلانی بقا معرفی شود؛ درحالی‌که چنین برداشتی می‌تواند مانع عبرت‌آموزی از تجربه‌های گذشته شود.
باقری لنکرانی تأکید کرد: هدف از بازخوانی تاریخ باید شناخت عوامل شکل‌گیری شکست‌ها و پرهیز از تکرار خطا‌ها باشد، نه تبدیل نتیجه تلخ یک واقعه به توجیهی برای کنار گذاشتن اصل استقامت.
دفاع از جبهه مقاومت از منظر امنیت ملی
او در ادامه با اشاره به دیدگاه‌هایی که حمایت از مردم فلسطین و جریان مقاومت را صرفاً هزینه‌ای برای کشور ارزیابی می‌کنند، اظهار کرد: حمایت از مردم فلسطین را می‌توان علاوه بر مبانی انسانی و اعتقادی، از منظر ملاحظات امنیتی و راهبردی نیز بررسی کرد.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی افزود: از این منظر، تحولات منطقه و وضعیت جبهه مقاومت با امنیت ایران نیز ارتباط دارد و نمی‌توان آثار تحولات پیرامونی را بر امنیت ملی کشور نادیده گرفت.
باقری لنکرانی با اشاره به تحولات سوریه گفت: تحولات این کشور نشان داد که تغییر شرایط در محیط پیرامونی می‌تواند بر وضعیت امنیتی مناطق نزدیک به مرز‌های ایران نیز تأثیر بگذارد.
او خاطرنشان کرد: بنابراین، تحلیل سیاست منطقه‌ای صرفاً بر مبنای هزینه‌های کوتاه‌مدت، بدون در نظر گرفتن پیامد‌های راهبردی آن، نمی‌تواند تصویر کاملی از ملاحظات امنیتی کشور ارائه دهد.
ضرورت هوشیاری در برابر تغییر تدریجی هنجار‌های اجتماعی
باقری لنکرانی با اشاره به آنچه تغییر تدریجی هنجار‌های فرهنگی و اجتماعی خواند، اظهار کرد: خطر‌ها تنها به عرصه سیاست رسمی محدود نمی‌شوند، بلکه تغییر آرام نگرش‌ها نسبت به ارزش‌ها و نماد‌های دینی نیز می‌تواند بر انسجام فرهنگی جامعه تأثیر بگذارد.
او افزود: سست شدن حساسیت اجتماعی نسبت به برخی هنجار‌های دینی، تمسخر نماد‌های مذهبی و عادی‌سازی رفتار‌هایی که پیش‌تر با ارزش‌های جامعه فاصله داشتند، موضوعاتی هستند که باید با دقت بررسی شوند.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی تأکید کرد: حفظ هویت فرهنگی و دینی جامعه نیازمند هوشیاری، آگاهی و اقدام سنجیده است و نباید اجازه داد تغییرات تدریجی هنجاری، پیوند‌های اعتقادی و اجتماعی را تضعیف کنند.
قدرت باید در خدمت حق باشد، نه اینکه به هدف نهایی تبدیل شود
این استاد دانشگاه با اشاره به برخی دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره جنگ، مذاکره و سیاست خارجی گفت: توجه به چندبعدی بودن قدرت، پرهیز از دوگانه‌سازی ساده میان پایان جنگ و مذاکره و تأکید بر انسجام اجتماعی و تاب‌آوری، از جمله نکاتی است که در تحلیل شرایط کشور اهمیت دارد.
او در عین حال هشدار داد: اگر محور اصلی سیاست‌گذاری صرفاً توجه به محدودیت‌ها و کاهش هزینه‌ها باشد و منطق مقاومت فقط به بازدارندگی تقلیل پیدا کند، بخشی از ابعاد اعتقادی و قرآنی این مفهوم نادیده گرفته خواهد شد.
باقری لنکرانی توضیح داد: در منطق صرفاً محاسباتی، سختی عمدتاً به‌عنوان هزینه ارزیابی می‌شود و افزایش قدرت به هدف اصلی تبدیل می‌شود؛ اما در منطق قرآنی، سختی می‌تواند بخشی از آزمون الهی باشد و قدرت نیز باید در خدمت اقامه حق قرار گیرد.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی افزود: این رویکرد به معنای نفی تدبیر، عقلانیت، محاسبات دقیق یا استفاده هوشمندانه از ابزار‌های قدرت نیست؛ بلکه تأکید بر این است که سیاست‌گذاران نباید در چارچوب محاسبات مادی محصور بمانند و جامعه را از معنای دینی و اخلاقی مقاومت تهی کنند.
او تصریح کرد: جامعه برای عبور از شرایط پیچیده، به رویکردی نیاز دارد که میان تکلیف و مصلحت، صبر و اقدام، قدرت و حق، و مقاومت و تدبیر ارتباطی متوازن برقرار کند.
محوریت رهبری و وحدت اجتماعی در عبور از بحران‌ها
باقری لنکرانی با تأکید بر اهمیت انسجام اجتماعی اظهار کرد: در شرایطی که جامعه با فشار‌های بیرونی، تنوع روایت‌های سیاسی و آنچه جنگ شناختی و تغییر تدریجی هنجار‌ها خوانده می‌شود مواجه است، وجود یک محور هدایتگر برای تنظیم نسبت میان تکلیف، مصلحت، قدرت و حق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
او افزود: در این چارچوب، محوریت رهبری صرفاً یک جایگاه حقوقی یا سیاسی نیست، بلکه از منظر گوینده، عاملی برای حفظ جهت‌گیری و انسجام جامعه و جلوگیری از گرفتار شدن آن در دوگانه‌های مخرب است.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی با اشاره به توصیه امام خمینی (ره) درباره پشتیبانی از ولایت فقیه گفت: جامعه باید از انفعال و عافیت‌طلبی، هیجان‌زدگی و تصمیم‌های بی‌محاسبه، و نیز اقدام‌های فاقد بصیرت پرهیز کند.
او تأکید کرد: وحدت کلمه حول محور رهبری، در این نگاه، صرفاً یک توصیه سیاسی نیست، بلکه با حفظ هویت، جهت‌گیری و انسجام اجتماعی ارتباط دارد.
معرفت دینی؛ پشتوانه استقامت در دوران غیبت
باقری لنکرانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به دعای «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ، فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی نَفْسَکَ لَمْ أَعْرِفْ رَسُولَکَ...» اظهار کرد: این دعا بر اهمیت معرفت خداوند، پیامبر و حجت الهی تأکید دارد و یادآور می‌شود که در دوران غیبت، جامعه بیش از هر چیز به شناخت و معرفت نیازمند است.
او افزود: استقامت اجتماعی تنها با شعار یا مدیریت رسمی پایدار نمی‌ماند، بلکه نیازمند حضور آگاهانه و مؤمنانه افرادی است که نسبت خود را با معارف توحیدی، نبوی و ولایی به‌درستی بشناسند.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی ادامه داد: جامعه‌ای که از معرفت دینی برخوردار باشد، در شرایط فتنه و بحران کمتر در میان دو قطب هیجان و انفعال سرگردان می‌ماند و می‌تواند به‌جای واکنش‌های صرفاً احساسی، به پایداری و کنش آگاهانه دست یابد.
ضرورت پیوند استقامت، تدبیر و اعتماد به نصرت الهی
باقری لنکرانی در جمع‌بندی سخنان خود، با تأکید بر اینکه سختی‌ها نباید به‌سرعت به معنای خطا بودن مسیر تعبیر شوند، گفت: جامعه باید دشواری‌ها را واقع‌بینانه بشناسد، اما اجازه ندهد مشکلات بهانه‌ای برای کنار گذاشتن مسئولیت‌ها شوند.
او افزود: همان‌گونه که ضعف‌ها و محدودیت‌های واقعی باید شناسایی شوند، تدبیر برای رفع آنها نیز ضروری است؛ با این تفاوت که جامعه مؤمن نباید نقش اراده الهی و امکان نصرت خداوند را در عرصه‌های مختلف، از جمله مسائل اقتصادی، نادیده بگیرد.
تحلیل‌گر مسائل سیاسی با اشاره به ضرورت مراقبت از هنجار‌های فرهنگی و اجتماعی و توجه به نقش مسئولان فرهنگی در این زمینه، تصریح کرد: استقامت باید با معرفت دینی و قلبی پیوند بخورد و این مؤلفه‌ها نباید جدا از یکدیگر دیده شوند.
باقری لنکرانی در پایان، با اشاره به سه محور قرآنی مطرح‌شده در سخنان خود، گفت: واقعیت ابتلا و شدت فشار، امکان انحراف در تفسیر فشار‌ها و تبدیل آن به منطق فرار از مسئولیت، و فهم ایمانی حوادث به‌عنوان بخشی از تحقق وعده الهی، سه ضلع یک منظومه واحد هستند.
او خاطرنشان کرد: وعده الهی نه به معنای پیروزی بدون هزینه است و نه صرفاً وعده تحمل سختی؛ بلکه بیانگر سنتی جامع است که در آن، ابتلا، آشکار شدن حقیقت صفوف، تقویت استقامت و زمینه‌سازی برای نصرت الهی در پیوند با یکدیگر قرار دارند.