حوزه/حجت‌الاسلام دخانچی با تأکید بر ضرورت تدوین چارچوبی روشمند برای فقه تربیت خانوادگی، اظهار داشت: سامان‌دهی مبانی، نظریه‌ها و مسائل تربیتی در قالب یک ساختار معرفتی منسجم، زمینه پاسخ‌گویی دقیق‌تر به مسائل نوپدید این عرصه را فراهم می‌کند.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام سیدعلیرضا دخانچی، عضو حلقه اجتهادی فقه تربیت مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ع)، امروز شنبه ۲۳ آبان ماه در ششمین نشست از سلسله نشست‌های موضوع‌شناسی و حکم‌شناسی فقه و تربیت خانوادگی، بر ضرورت تدوین ساختار معرفتی منسجم برای فقه تربیت خانوادگی تأکید کرد و گفت: تبیین سطوح عمودی و ساحت‌های افقی این دانش، ضمن ایجاد چارچوبی روشن برای پژوهشگران، به شناسایی اولویت‌های علمی و جهت‌دهی به پژوهش‌های تخصصی در حوزه تربیت خانواده کمک می‌کند.
این نشست با موضوع الگوی ساختار معرفتی فقه تربیت خانواده؛ تحلیل سطوح عمودی و ساحت‌های افقی، به همت دبیرخانه همایش بین‌المللی فقه و تربیت خانوادگی وابسته به جامعه‌المصطفی‌العالمیه خراسان و با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران، در اتاق جلسات معاونت پژوهش نمایندگی جامعه‌المصطفی‌العالمیه خراسان برگزار شد.
ضرورت تدوین چارچوب معرفتی برای فقه تربیت خانوادگی
حجت الاسلام با اشاره به اهمیت ضرورت‌شناسی در فعالیت‌های علمی اظهار داشت: پیش از ورود به هر موضوع پژوهشی، باید مشخص شود که نپرداختن به آن چه خلأ و نقصی ایجاد می‌کند؛ زیرا تا ضرورت یک بحث روشن نشود، انگیزه و اولویت پرداختن به آن نیز به‌درستی شکل نمی‌گیرد.
وی افزود: گاهی پژوهشگران پس از سال‌ها فعالیت در یک حوزه علمی متوجه می‌شوند که به اولویت‌های سوم و چهارم پرداخته‌اند، در حالی که مسائل بنیادی‌تر و اولویت‌های نخست همچنان حل‌نشده باقی مانده است؛ ازاین‌رو، ضرورت‌شناسی و اولویت‌بندی در پژوهش اهمیت ویژه‌ای دارد.
عضو حلقه اجتهادی فقه تربیت مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ع) با بیان اینکه ساختارشناسی، زمینه شکل‌گیری روشمندی در یک دانش را فراهم می‌کند، تصریح کرد: تا زمانی که چارچوب و ساختار یک دانش مشخص نباشد، افراد از زوایای مختلف به موضوع ورود می‌کنند و هر پژوهشگر نیز ممکن است دیدگاه خود را مبنای بحث قرار دهد؛ بنابراین، بدون شکل‌گیری چارچوب علمی، نمی‌توان از یک نظام علمی منسجم و روشمند سخن گفت.
وی با تفکیک دانش عرفی از دانش رسمی بیان کرد: ممکن است فرد اطلاعات و گزاره‌های فراوانی درباره تربیت در اختیار داشته باشد، اما این معلومات پراکنده زمانی به دانش رسمی و علمی تبدیل می‌شوند که ارتباط میان مباحث مشخص و جایگاه هر مسئله در ساختار کلی دانش تبیین شود.
حجت الاسلام دخانچی ادامه داد: برای مثال، هنگامی که خانواده با مسئله‌ای مانند حجاب یا بحران بلوغ فرزند مواجه می‌شود، باید مشخص باشد که از چه منظر و بر اساس کدام مبانی و چارچوب علمی می‌توان به آن مسئله ورود کر؛ اینجاست که اهمیت ساختارشناسی و تنظیم چارچوب معرفتی فقه تربیت خانوادگی آشکار می‌شود.
وی با اشاره به ساختار پیشنهادی خود برای فقه تربیت خانوادگی گفت: در طراحی ساختار این دانش باید به دو نکته توجه کرد؛ نخست اینکه ساختار پیشنهادی با ماهیت و ظرفیت‌های فقه سازگار باشد و دوم اینکه امکان گفت‌وگو و تعامل با دانش‌های متناظر و علوم تربیتی را فراهم کند.
این پژوهشگر حوزوی افزود: در این زمینه، تقسیم دانش به سطوح عمودی و ساحت‌های افقی می‌تواند به‌عنوان الگویی قابل بررسی مطرح شود. در علوم تربیتی، مباحث از مبانی آغاز می‌شود و پس از عبور از نظریه‌ها، اصول، روش‌ها، مراحل، عوامل و موانع تربیتی، به مسائل جزئی و کاربردی می‌رسد.
وی با تأکید بر اینکه فقه تربیت خانوادگی نمی‌تواند بدون توجه به این لایه‌های معرفتی به تولید علم بپردازد، اظهار داشت: برای نمونه، تا زمانی که نظریه روشنی درباره بلوغ نداشته باشیم و مشخص نکنیم که بلوغ را باید عرفی تعریف کرد یا شرعی و چه برداشتی از حقیقت آن داریم، نمی‌توانیم در مسائل فقهی مرتبط با تربیت خانوادگی به نتایج منسجم و قابل اتکا برسیم.
حجت الاسلام دخانچی با اشاره به جایگاه اصول تربیتی در این ساختار بیان کرد: پژوهشگر نمی‌تواند درباره یک مسئله تربیتی اظهارنظر کند، اما نسبت به اصول و قواعد حاکم بر تربیت بی‌توجه باشد؛ اصولی مانند تدریج باید در بررسی مسائل تربیتی مورد توجه قرار گیرند و پژوهشگر لازم است نتایج مطالعات خود را با این چارچوب‌های کلان ارزیابی کند.
وی افزود: پس از تبیین نظریه‌ها و اصول تربیتی، باید روش‌ها، مراحل، عوامل و موانع تربیت نیز مورد بررسی قرار گیرند تا ساختار معرفتی فقه تربیت خانوادگی از مباحث کلان تا مسائل جزئی و کاربردی امتداد پیدا کند.
ضرورت تبیین جایگاه اولیای تربیت در خانواده
عضو حلقه اجتهادی فقه تربیت با اشاره به اهمیت شناسایی متولیان تربیت در خانواده گفت: یکی از مسائل مهم در تربیت خانوادگی، تعیین اولیای تربیت و مشخص‌کردن مسئولیت افراد مختلف در این عرصه است؛ زیرا باید روشن شود که پدر، مادر، خواهر، برادر و دیگر اعضای خانواده چه جایگاه و مسئولیتی در فرایند تربیت دارند.
وی ادامه داد: برای مثال، باید مشخص شود که آیا برادر در برابر خواهر یا برادر خود مسئولیت تربیتی دارد یا ارتباط او صرفاً به وظایفی مانند امر به معروف و نهی از منکر محدود می‌شود؛ همچنین جایگاه مادر و دیگر اعضای خانواده در مسئولیت‌های تربیتی باید از منظر فقهی بررسی شود.
حجت الاسلام دخانچی با تأکید بر اینکه این موضوع در پژوهش‌های فقه تربیت خانوادگی اهمیت بنیادی دارد، خاطرنشان کرد: تا زمانی که متولیان تربیت و حدود مسئولیت هر یک مشخص نشود، نمی‌توان ابعاد مختلف مسئولیت‌های تربیتی در خانواده را به‌درستی شناسایی و دسته‌بندی کرد.
وی در تبیین ساختار افقی فقه تربیت خانوادگی، تقسیم‌بندی بر اساس ساحت‌های تربیتی و روابط انسانی را از الگوهای قابل بررسی دانست و گفت: در این زمینه، دیدگاه‌های اندیشمندانی همچون آیت‌الله مصباح یزدی، آیت‌الله اعرافی و آقای زارعان ظرفیت مطالعاتی قابل توجهی دارند و پژوهشگران باید به‌ویژه دیدگاه‌های انتقادی و تولیدات علمی آنان را بررسی کنند.
این پژوهشگر حوزوی افزود: تقسیم‌بندی بر اساس ساحت‌های تربیتی، روابط انسان با خدا، خود، خانواده و دیگران نیز می‌تواند در لایه‌های مختلف پژوهش مورد استفاده قرار گیرد؛ اما به نظر می‌رسد برای تقسیم اولیه مسائل فقه تربیت خانوادگی، محور قرار دادن افراد و مسئولیت‌های اعضای خانواده ظرفیت بیشتری دارد.
حجت الاسلام دخانچی با تشریح الگوی پیشنهادی خود اظهار داشت: پیشنهاد می‌شود احکام و مسئولیت‌های اولیا و فرزندان به‌عنوان محور اصلی تقسیم‌بندی در فقه تربیت خانوادگی قرار گیرد؛ به این معنا که ابتدا افراد و اعضای خانواده شناسایی شوند و سپس احکام، حقوق، مسئولیت‌ها و احکام وضعی مرتبط با هر یک مورد بررسی قرار گیرد.
وی افزود: در این الگو، می‌توان مسائل مربوط به پدر، مادر و فرزندان را به‌صورت جداگانه بررسی کرد و در مراحل بعد، این تقسیم‌بندی را با ساحت‌های تربیتی، روابط انسانی و تقسیم‌بندی‌های سنی تلفیق کرد.
عضو حلقه اجتهادی فقه تربیت ادامه داد: برای مثال، می‌توان مسائل تربیتی را بر اساس فرزندان و جایگاه هر یک در خانواده بررسی کرد و سپس موضوعاتی مانند تربیت اعتقادی، اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی را در ارتباط با آنان مورد مطالعه قرار داد؛ همچنین تقسیم‌بندی بر اساس مراحل سنی و دوره‌های مختلف رشد نیز می‌تواند به تعیین موضوعات پژوهشی و تفکیک مسائل کمک کند.
وی با اشاره به امکان بررسی نقش نهادهای بیرونی در تربیت خانواده بیان کرد: اگرچه در این الگو، ابتدا ساختار درونی خانواده شامل پدر، مادر و فرزندان مورد توجه قرار می‌گیرد، اما نهادهای بیرونی مانند حکومت و دیگر مجموعه‌های اثرگذار نیز می‌توانند در مراحل بعدی و از منظر ارتباط با نهاد خانواده بررسی شوند.
بلوغ؛ نمونه‌ای از کاربرد الگوی معرفتی فقه تربیت خانوادگی
حجت الاسلام دخانچی در ادامه، مسئله بلوغ را نمونه‌ای از موضوعاتی دانست که می‌توان با استفاده از الگوی پیشنهادی، ابعاد مختلف آن را بررسی کرد و گفت: برای پژوهش درباره بلوغ، ابتدا باید نظریه و تعریف مشخصی از این مفهوم ارائه شود و دیدگاه پژوهشگر درباره بلوغ عرفی، شرعی، جسمی، اجتماعی و عاطفی روشن باشد.
وی با اشاره به اختلاف دیدگاه‌ها درباره ارتباط بلوغ و ازدواج اظهار داشت: برخی بلوغ اجتماعی را از مؤلفه‌های اصلی آمادگی برای ازدواج می‌دانند و بر اساس آن، سن مشخصی را برای ازدواج مطرح می‌کنند؛ در مقابل، دیدگاه‌هایی نیز وجود دارد که بر قابلیت ازدواج از زمان شکل‌گیری نیازهای جسمی تأکید دارند. این اختلاف دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که پیش از ورود به احکام و مسائل جزئی، باید مبانی نظری بلوغ به‌درستی تبیین شود.
این پژوهشگر حوزوی افزود: در مرحله بعد، اصول تربیتی مرتبط با بلوغ، از جمله اصل تدریج، روش‌های تربیتی متناسب با مراحل رشد، عوامل و موانع مؤثر بر بلوغ و شرایط اجتماعی و فرهنگی خانواده باید مورد بررسی قرار گیرد.
وی تصریح کرد: نمی‌توان بدون توجه به تحولات زندگی امروز و موانعی که شرایط اجتماعی و فرهنگی ایجاد کرده است، صرفاً بر اساس الگوهای گذشته درباره مسائل تربیتی اظهارنظر کرد؛ بلکه لازم است شرایط واقعی خانواده و عوامل مؤثر بر تربیت نیز در تحلیل فقهی مورد توجه قرار گیرند.
حجت الاسلام دخانچی با تأکید بر ضرورت بازخوانی منابع دینی در موضوعات تربیتی خاطرنشان کرد: پژوهشگر باید آیات قرآن و روایات مرتبط با موضوع مورد مطالعه را با نگاه مسئله‌محور دوباره بررسی کند؛ زیرا گاهی توجه به یک مسئله از زاویه‌ای جدید، زمینه دستیابی به نکات و برداشت‌هایی را فراهم می‌کند که در مطالعات پیشین مورد توجه قرار نگرفته‌اند.
مسئولیت تربیتی اعضای خانواده نیازمند بررسی فقهی است
حجت الاسلام دخانچی در پاسخ به مباحث مطرح‌شده درباره مسئولیت تربیتی اعضای خانواده، با اشاره به آیه ۶ سوره تحریم، اظهار داشت: در بررسی مسئولیت‌های تربیتی باید به گستره مفاهیم قرآنی و دلالت آیات توجه کرد؛ از جمله آیه شریفه یا أیها الذین آمنوا قوا أنفسکم وأهلیکم ناراً که بر مسئولیت انسان در قبال خود و خانواده تأکید دارد و بررسی فقهی دامنه این مسئولیت و مصادیق آن، نیازمند دقت و پژوهش بیشتر است.
وی با اشاره به ضرورت تبیین مفهوم تربیت افزود: تعریف تربیت و تعیین گستره آن از مباحث مهم و همچنان نیازمند بررسی در مطالعات تربیتی است. اگر تربیت را در معنایی گسترده و ناظر به شکوفایی و رشد استعدادهای انسان در ابعاد مختلف در نظر بگیریم، عوامل متعددی از جمله اعضای خانواده، محیط زندگی، رسانه، نهادهای اجتماعی و حاکمیت می‌توانند در فرایند تربیت اثرگذار باشند.
عضو حلقه اجتهادی فقه تربیت تأکید کرد: بررسی فقهی مسئولیت این عوامل و تعیین حدود نقش هر یک، از موضوعات مهمی است که می‌تواند زمینه توسعه پژوهش‌های فقه تربیت خانوادگی را فراهم کند.
وی با اشاره به ظرفیت علمی همایش بین‌المللی فقه و تربیت خانوادگی گفت: این همایش فرصت مناسبی برای ایجاد دغدغه علمی و توجه پژوهشگران به مسائل بنیادین تربیت خانوادگی فراهم کرده است.
حجت الاسلام دخانچی یاد آورشد:پژوهشگران باید موضوعاتی را برای تحقیق انتخاب کنند که علاوه بر برخورداری از ارزش علمی، به حل مسائل واقعی جامعه و خانواده کمک کند و بتواند خلأهای موجود در دانش فقه تربیت را برطرف سازد.