رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گفت: اقبال لاهوری، با اندیشه «خودی» روح بیداری و خودباوری را در جامعه اسلامی زنده کرد و شعر او «شیپور بیداری و مشعل آگاهی» بود.

باشگاه خبرنگاران جوان؛ الهام قبادی - غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، امروز در کنفرانس بین‌المللی و جشنواره هنری اقبال که با رویکرد «هنر، اندیشه و همگرایی ایران و پاکستان» در حوزه هنری انقلاب اسلامی برگزار شد، با اشاره به جایگاه فکری و ادبی علامه اقبال لاهوری گفت: اقبال با طرح اندیشه «خودی» کوشید مسلمانان را با هویت و حقیقت وجودی خویش آشنا کند و روح بیداری و خودباوری را در جامعه اسلامی زنده نگه دارد.

وی ضمن خیرمقدم به مهمانان و نمایندگان کشور‌های خارجی، به‌ویژه سفیر پاکستان، از تلاش‌های صورت‌گرفته برای گسترش روابط فرهنگی و سیاسی دو کشور قدردانی کرد و اظهار داشت: در ماه‌های اخیر و با حضور سفیر پاکستان در ایران، تحرک تازه‌ای در مناسبات سیاسی و فرهنگی دو کشور شکل گرفته است.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین از حوزه هنری و برگزارکنندگان این رویداد برای پاسداشت یاد و اندیشه اقبال لاهوری تشکر کرد و یادآور شد: بیش از یک دهه پیش نیز مراسمی برای بزرگداشت اقبال در حوزه هنری برگزار شده بود.

حدادعادل با اشاره به علاقه دیرین خود به شعر اقبال تصریح کرد: از دوران دبیرستان با شعر اقبال آشنا و شیفته او بوده‌ام و این علاقه با گذشت زمان فزونی یافته است؛ تا آنجا که اگر فرصت داشتم، زبان اردو را تنها برای فهم شعر او در زبان اصلی فرا می‌گرفتم.اقبال از عرفان و سنت‌های ادبی تأثیر پذیرفته بود، اما خود را در چارچوب سبک هندی محدود نکرد؛ در سبک هندی تخیل و مضمون‌پردازی‌های تازه و تمثیل‌های دور از ذهن جایگاه ویژه‌ای داشت، اما اقبال آتشی درونی داشت که محرک اصلی شعرش بود و سروده‌هایش بیان راز دل و اندیشه‌اش به شمار می‌رفت.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی یکی از خدمات مهم اقبال را احیای زبان فارسی در شبه‌قاره هند دانست و خاطرنشان کرد: پس از سلطه استعمار انگلیس بر هند، زبان فارسی به‌تدریج جایگاه خود را از دست داد و انگلیسی جایگزین آن شد؛ اما اقبال با سرودن اشعار فارسی، به زبان و ادبیات فارسی در شبه‌قاره، به‌ویژه در سرزمینی که امروز پاکستان نامیده می‌شود، جانی دوباره بخشید.

حدادعادل با تأکید بر اینکه اقبال شعر را ابزاری برای بیداری و آگاهی می‌دانست، اظهار داشت: برای شناخت درست اندیشه اقبال باید شرایط تاریخی شبه‌قاره هند در حدود ۱۵۰ سال پیش را در نظر گرفت؛ زمانی که انگلیسی‌ها یکی از بزرگ‌ترین و ارزشمندترین سرزمین‌های جهان را تحت سلطه خود داشتند و با وجود جمعیت گسترده منطقه، شمار اندکی از آنان بر میلیون‌ها نفر حکومت می‌کردند و منابع این سرزمین را غارت می‌نمودند.

وی با اشاره به پیوند سیاست استعماری انگلیس در ایران و هند گفت: اقدامات انگلیس در ایران را نمی‌توان بدون توجه به سلطه این کشور بر هند تحلیل کرد؛ چراکه انگلیسی‌ها می‌خواستند بر ایران نیز تسلط یابند تا از سلطه خود بر هند محافظت کنند.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: اقبال در چنین شرایطی به دنبال آن بود که مسلمانان شبه‌قاره را به حرکت و بیداری وادارد و جامعه اسلامی را احیا کند؛ او نخست به بیداری فرد توجه داشت و معتقد بود انسان باید پیش از حضور مؤثر در جامعه، حقیقت و جایگاه وجودی خود را بشناسد.

حدادعادل با اشاره به طرح فلسفه «خودی» در منظومه فکری اقبال گفت: اقبال این اندیشه را در کتاب «اسرار خودی» مطرح کرد و سپس با نگارش «رموز بی‌خودی» مرحله دیگری از تفکر خود را تبیین نمود.اقبال هم با معارف اسلامی آشنا بود و هم فرهنگ و فلسفه غرب را به‌خوبی می‌شناخت؛ او در زادگاه خود در شبه‌قاره با آموزه‌های اسلامی آشنا شد و در میان استادانش از علامه سیدحسن نام برده شده است.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با نقل خاطره‌ای از «فتح‌الله مجتبایی»، از پیشگامان هندشناسی و اقبال‌شناسی در ایران، درباره استاد اقبال گفت: بنا بر نقل دکتر مجتبایی، سیدحسن معلمی شیعه بود که اقبال را با محبت اهل‌بیت (ع) آشنا کرد؛ علاقه اقبال به حضرت فاطمه زهرا (س)، امام حسین (ع) و پیامبر اکرم (ص) از جلوه‌های همین آشنایی است.

وی افزود: اقبال پس از آشنایی با معارف اسلامی برای تحصیل فلسفه به اروپا رفت و به‌ویژه در آلمان با اندیشه‌های فیلسوفانی همچون نیچه و شوپنهاور و جریان‌های فکری فرانسه آشنا شد؛ اما با وجود تأثیرپذیری از این اندیشه‌ها، در نهایت دستگاه فکری مستقل خود را شکل داد.

حدادعادل با تشبیه اندیشه اقبال به بنایی بزرگ و استوار تصریح کرد: اقبال در کتاب «اسرار خودی» تلاش کرد پایه‌های فکری و هویتی مسلمانان را مستحکم کند و آنان را با مقام و جایگاه حقیقی انسان آشنا سازد.

وی با اشاره به تفاوت مفهوم خودی در اندیشه اقبال با برخی برداشت‌های رایج در ادبیات عرفانی اظهار داشت: در بخشی از ادبیات عرفانی، خودبینی و توجه به خود نکوهش شده است؛ اما اقبال به خودی معنایی مثبت می‌دهد؛ خودی در اندیشه او به معنای خود بودن و شناختن خویشتن و در تقابل با ازخودبیگانگی است.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با یادآوری آموزه سقراط مبنی بر «خود را بشناس» گفت: اقبال در مثنوی «اسرار خودی» می‌خواست ملتی را که از هویت و حقیقت خویش بیگانه شده بود، با خود آشنا و بیدار کند؛ او به مسلمانان یادآوری می‌کرد که انسان تنها از آب و گل تشکیل نشده، بلکه خلیفه خداوند در زمین و حامل روح الهی است.

حدادعادل با اشاره به اشعار اقبال درباره خودشناسی و خودباوری خاطرنشان کرد: اقبال انسان را به حفظ خودی، استواری شخصیت و یافتن نغمه و صدای حقیقی خویش دعوت می‌کند؛ پیام او این است که انسان باید توانایی‌های خود را بشناسد و به جای نفی و نادیده گرفتن خویش، به حقیقت وجودی خود توجه کند.

وی با اشاره به جایگاه انسان در منظومه فکری و عرفانی اقبال گفت: در شعر اقبال، انسان موجودی برخوردار از جایگاهی آسمانی و الهی است و او توانسته اندیشه‌های بلند فلسفی و عرفانی را در قالبی لطیف و هنرمندانه به زبان فارسی بیان کند.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه با خواندن ابیاتی از غزل اقبال با مطلع «نعره زد عشق که خونین‌جگری پیدا شد» اظهار داشت: آشنایان با قرآن، معارف اسلامی و عرفان می‌توانند عمق این اشعار را بهتر درک کنند؛ اقبال در این ابیات از تولد انسان و ظهور حقیقتی سخن می‌گوید که فراتر از جهان مادی است و انسان را از محدودیت‌های طبیعت به سوی مرتبه‌ای بالاتر و ملکوتی فرامی‌خواند.

حدادعادل در پایان با تبیین ارتباط دو مفهوم «خودی» و «بی‌خودی» در اندیشه اقبال گفت: اقبال پس از تبیین خودی، در کتاب «رموز بی‌خودی» به مرحله دیگری از تفکر خود می‌رسد؛ در این مرحله، انسان باید خود را همچون قطره‌ای در دریای امت ببیند و در کنار دیگر انسان‌هایی قرار گیرد که به حقیقت وجودی خویش پی برده‌اند؛ بنابراین خودشناسی و خودباوری فردی، زمینه‌ساز حضور آگاهانه در جامعه و شکل‌گیری امت واحد اسلامی است.