کشور‌های خلیج فارس در حال ارسال میلیون‌ها بشکه نفت از طریق هرمز هستند، اما این توانایی ایران برای وارد کردن ضربه به اقتصاد جهانی را تغییر نمی‌دهد.
به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، «نیو عرب» در مقاله‌ای به بررسی توان اعمال کنترل از سوی ایران بر تنگه هرمز پرداخته که در ادامه آمده است.
در حالی که ایران و آمریکا گام‌های محتاطانه‌ای برای رسیدن به توافقی جهت بازگشایی تنگه هرمز برمی‌دارند، ممکن است نشانه‌هایی وجود داشته باشد که بزرگ‌ترین منبع اهرم فشار تهران در حال فرسایش است.
ایران مدت‌هاست که توانایی فلج کردن این نقطه گلوگاهی استراتژیک را نسخه خود از بمب اتمی می‌داند؛ یک برگ برنده که اگر استفاده شود، می‌تواند بحران انرژی جهانی با ابعاد تاریخی ایجاد کند.
بلافاصله پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران دقیقاً همین کار را کرد و قاطعانه به سمت بستن تنگه حرکت کرد و یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان را در داخل منطقه به دام انداخت.
اما توانایی این کشور برای اعمال فشار بر اقتصاد جهانی در هفته‌های اخیر تهدید شده است، زیرا ارتش آمریکا محموله‌های مخفیانه نفت را از طریق تنگه تسهیل می‌کند و تولیدکنندگان عربی مسیر‌های صادراتی خود را بازآرایی می‌کنند.
اکنون نفت بیشتری نسبت به هر نقطه دیگری در طول هفت ماه جنگ از منطقه خارج می‌شود و این دست تهران را در تلاش برای مذاکره بر سر کنترل دائمی تنگه تضعیف می‌کند.
صادرات نفت عربی در حال بازگشت است
صادرات نفت خام خاورمیانه به استثنای ایران در سپتامبر به سطح قبل از جنگ بازگشت، با وجود اینکه ایران و متحدانش حملات به نفتکش‌ها در تنگه هرمز و زیرساخت‌های نفتی عربستان سعودی را تشدید کردند.
برآورد‌های پلتفرم ردیابی داده «کپلر» نشان می‌دهد که کشور‌های عربی در طول این ماه دست‌کم ۱۶.۵ میلیون بشکه نفت در روز از منطقه صادر کردند.
بخش زیادی از این افزایش ناشی از عربستان سعودی بود که در واکنش به حمله ماه گذشته به خط لوله دریای سرخ، صادرات خود از طریق تنگه را به شدت افزایش داد.
داده‌های کشتیرانی که بلومبرگ ردیابی کرده نشان می‌دهد محموله‌های هرمز این پادشاهی در سه هفته اول سپتامبر به بیش از سه میلیون بشکه در روز رسید که بیش از سه برابر میزان اوت است.
صادرات از طریق هرمز از ژوئن به آرامی افزایش یافته است؛ زمانی که پنتاگون تلاشی هماهنگ برای رساندن عرضه انرژی به بازار جهانی آغاز کرد. با پشتیبانی پوشش هوایی آمریکا، کشور‌های خلیج فارس میلیون‌ها بشکه نفت را با استفاده از ناوگان‌های سایه برای فرار از آتش ایران، از این پهنه باریک آبی قاچاق کرده‌اند.
تلاش آمریکا برای گشودن این آبراهه با اقدامات کشور‌های عربی برای یافتن راه‌های جدید خروج نفتشان از منطقه همزمان شده است. عربستان سعودی نفت خام خود را از طریق خط لوله شرق-غرب به دریای سرخ تغییر مسیر داده، در حالی که امارات متحده عربی به پایانه خود در فجیره در آن سوی تنگه متکی شده است. عراق میلیون‌ها بشکه نفت را با کامیون از صحرای سوریه به مدیترانه منتقل کرده است.
ریا ردی، معاون تیم ایران در پروژه تهدید‌های حیاتی مؤسسه امریکن اینترپرایز، گفت: «به نظر می‌رسد ایران اهرم فشار قابل توجهی بر تنگه هرمز را از دست داده است.»
او به نیو عرب گفت: «اگر کشتی‌های تجاری بتوانند با وجود تهدید‌های ایران همچنان با نرخ بالا از تنگه عبور کنند، ایران توانایی کمتری برای استفاده از تنگه جهت وادار کردن آمریکا و دیگر کشور‌ها به پذیرش خواسته‌هایش دارد.»
افزایش صادرات نفت عربی تنها راهی نیست که کنترل تهران از دست رفته است. محاصره آمریکا ورق را علیه ایران برگردانده و نفت آن را در منطقه به دام انداخته و این کشور را از میلیارد‌ها دلار درآمد حیاتی محروم کرده است.
ده‌ها کشتی آن توسط نیرو‌های آمریکایی هدف قرار گرفته‌اند؛ چیزی که دولت ترامپ آن را سیاست «نفتکش در برابر نفتکش» توصیف کرده و هدفش بازداشتن حملات سپاه به ترافیک دریایی است.
بحران انرژی ادامه دارد
با وجودی که پایانی برای جنگ در چشم نیست، میلیون‌ها بشکه نفتی که اکنون از منطقه خارج می‌شود تأثیر کمی بر قیمت‌های جهانی داشته است؛ قیمت‌هایی که همچنان تحت تأثیر ریسک ژئوپلیتیک بالا و نرخ‌های حمل‌ونقل سرسام‌آور قرار دارند.
بازگشایی هرمز با جهش ۵۷ درصدی قیمت برنت همزمان شده است؛ قیمتی که در اواسط سپتامبر پس از تسلط حوثی‌ها بر ساحل دریای سرخ یمن و تنگه حیاتی باب‌المندب به ۱۱۰ دلار رسید.
این موضوع همچنین به مهار کمبود سوخت‌هایی مانند بنزین و دیزل کمک نکرده است؛ قیمت این سوخت‌ها به دلیل گلوگاه‌های مداوم در پالایشگاه‌های سراسر جهان به رکورد بالا رسیده است.
به نظر نمی‌رسد تلاش به رهبری آمریکا در افزایش محموله‌های گاز از قطر نیز همان موفقیت را داشته باشد؛ محموله‌هایی که همچنان بسیار پایین‌تر از سطح قبل از جنگ هستند. ماه گذشته، قیمت گاز در اروپا و آسیا در میان نگرانی‌های عرضه پیش از زمستان به بالاترین سطح از سال ۲۰۲۲ رسید.
همه اینها یعنی ایران همچنان حرف زیادی در مسیر اقتصاد جهانی دارد، با وجود میلیون‌ها بشکه نفت خامی که اکنون هر روز از تنگه عبور می‌کند.
بورجو اوزجلیک، پژوهشگر ارشد امنیت خاورمیانه در مؤسسه سلطنتی خدمات متحد (RUSI)، به نیو عرب گفت: «ازسرگیری صادرات نفت در تنگه هرمز مترادف با ثبات نیست.»
او گفت: «ایران همچنان توانایی ازسرگیری حملات تلافی‌جویانه با پهپاد و موشک به زیرساخت‌های حیاتی خلیج فارس و سایت‌های تولید نفت را حفظ کرده است.»
دانی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد در مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS)، گفت اگرچه آمریکا کنترل ایران بر تنگه را تضعیف کرده، اما تاکنون در دستیابی به هدف کلان خود یعنی تثبیت بازار جهانی انرژی ناکام مانده است.
او گفت: «ایران توانایی هدف قرار دادن نفتکش‌ها، تهدید کشتیرانی تجاری و دشوارتر و گران‌تر کردن عبور از تنگه را حفظ کرده است.»
او افزود: «در نتیجه، دستاورد‌های عملیاتی واشنگتن هنوز نتیجه اقتصادی مورد نیاز نهایی آن را تولید نکرده است. قیمت نفت بالا مانده، تا حدی به دلیل حق بیمه‌های بالاتر، کمبود نفتکش و ریسک مداوم برای کشتیرانی تجاری.»
جنگ نفتکش‌ها
حملات پراکنده ایران به کشتی‌ها از عادی‌سازی ترافیک دریایی در تنگه جلوگیری کرده، نرخ‌های حمل‌ونقل را در سطوح رکورد نگه داشته، انجماد در بازار بیمه را تمدید کرده و فشار بر قیمت نفت را حفظ کرده است.
بر اساس داده‌هایی که نهاد پایش درگیری ACLED جمع‌آوری کرده، سپتامبر شاهد افزایش چشمگیر حملات به نفتکش‌ها بود؛ به‌طوری که تأیید شد ۲۱ کشتی توسط پرتابه‌های ایرانی هدف قرار گرفته‌اند، در مقابل ۱۲ مورد در ماه قبل.
والنتین دو اوتوی، رئیس تیم منطقه خاورمیانه ACLED، به نیو عرب گفت: «سپتامبر شاهد بیشترین شمار حملات موفق ایران به کشتی‌های تجاری از مارس بود؛ زمانی که جنگ در اوج خود قرار داشت.»
او گفت واشنگتن فعلاً در تنگه دست بالا را به دست آورده، اما توانایی ادامه‌دار ایران برای تهدید کشتی‌ها پرسش‌هایی درباره بقای بلندمدت عملیات اسکورت آن ایجاد می‌کند.
با این حال، تخریب رادار‌های ساحلی و سیستم‌های نظارتی ایران توسط آمریکا استفاده از آنها را برای تهران دشوارتر می‌کند. نشانه‌هایی وجود دارد که این آسیب، ایران را به ابزار‌های خام‌تر برای مختل کردن ترافیک دریایی وادار کرده است.
ردی از پروژه تهدید‌های حیاتی گفت: «به نظر می‌رسد ایران روش‌های کم‌اثرتری برای ردیابی و حمله به کشتی‌ها اتخاذ کرده، از جمله استفاده از قایق‌های تندرو تهاجمی برای شناسایی بصری اهداف و پرتابگر‌های راکت ساحلی برای کارگذاری مین.»
او گفت: «این سازگاری‌ها نشان می‌دهد ایران در شناسایی، هدف‌گیری و مختل کردن پیوسته کشتیرانی در مقیاس بزرگ با دشواری بیشتری روبه‌روست.»
گسترش میدان نبرد
نفوذ ایران بر آینده تنگه فراتر از آنچه در همسایگی فوری آن رخ می‌دهد، به دیگر بخش‌های منطقه نیز کشیده می‌شود؛ جایی که متحدانش توانسته‌اند بازار‌های جهانی انرژی را بیشتر تحت فشار بگذارند.
قیمت نفت و گاز ماه گذشته پس از آن جهش کرد که نیرو‌های حوثی و شبه‌نظامیان عراقی ضربه‌ای پشت‌سرهم به صادرات دریای سرخ عربستان وارد کردند و در همان روز باب‌المندب را تصرف کرده و خط لوله شرق-غرب آرامکو را از کار انداختند.
از زمان فروپاشی آتش‌بس یمن در ژوئیه، این گروه چندین پالایشگاه در ساحل دریای سرخ عربستان را هدف قرار داده و این نقطه گلوگاهی را به روی کشتی‌های مرتبط با عربستان بسته است.
با این حال، تشدید افقی برای محور مقاومت موفقیت محدودی داشته است؛ تولیدکنندگان عربی در برابر این حملات چندجانبه مقاوم بوده‌اند و به سرعت مسیر‌های صادراتی جدیدی هنگام بسته شدن یکی پیدا کرده‌اند.
معامله‌گران نفت ممکن است از حمله سپتامبر به خط لوله عربستان ترسیده باشند، اما در نهایت تأثیر کمی بر توانایی صادرات این پادشاهی گذاشت. آرامکو توانست به سرعت جریان‌ها را به هرمز تغییر مسیر دهد و خط لوله را تنها در دو هفته به مدار بازگرداند.
این موضوع همچنین شامل درجه‌ای از ریسک است که ایران تاکنون نخواسته کاملاً بپذیرد. ایران از زمان امضای توافق صلح بدفرجام در ژوئن، از هدف قرار دادن امارات خودداری کرده و اجازه داده محموله‌ها به فجیره ادامه یابد. همچنین تلاشی برای مختل کردن مسیر حمل‌ونقل زمینی عراق از سوریه نکرده است؛ اقدامی که فقط بغداد را خشمگین می‌کند و خطر سوق دادن آن را بیشتر به مدار آمریکا افزایش می‌دهد.
جنگ فرسایشی
با وجود کارزار بمباران شدید آمریکا، تصور می‌شود سپاه همچنان هزاران پهپاد و ذخایر موشکی قابل توجهی در اختیار دارد. نشانه‌هایی نیز وجود دارد که چین قطعاتی را به ارتش ایران ارسال می‌کند تا به آن در حفظ خطوط تولید و پر کردن ذخایر کمک کند.
این یعنی مگر اینکه جنگ پایان یابد یا آمریکا بتواند شاهکار بعید نابودی کامل توانایی‌های تهاجمی ایران را انجام دهد، ایران احتمالاً می‌تواند ماه‌های بسیاری کشتیرانی را مختل کند.
پایداری عملیات آمریکا کمتر قطعی است. ممکن است در حال حاضر در رساندن نفت بیشتر از تنگه موفق باشد، اما پرسش بی‌پاسخ این است که چه مدت می‌تواند این کار را ادامه دهد.
استقرار چندماهه، نیرو‌های آمریکایی را تحت فشار فزاینده قرار داده است؛ فرماندهان اخیراً هشدار داده‌اند که ادامه جنگ پایدار نیست. ذخایر رهگیر موشکی به‌طور خطرناکی کم است، نیرو‌های دریایی خسته‌اند و تمرکز دارایی‌ها در منطقه به آمادگی ارتش در جا‌های دیگر جهان آسیب می‌زند.
علاوه بر این، هزینه این عملیات در حال حاضر حدود ۲ میلیارد دلار در ماه است؛ بر اساس دفتر بودجه کنگره. پنتاگون هزینه کل جنگ را تا اواسط سپتامبر بیش از ۴۵ میلیارد دلار اعلام کرده است — و این بدون در نظر گرفتن هزینه‌های پر کردن ذخایر موشکی و تعمیر خسارات در پایگاه‌های آمریکا است.
با وجود این، به نظر می‌رسد پنتاگون در حال آماده شدن برای ازسرگیری جنگ تمام‌عیار پس از انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر است؛ هفته گذشته یک گروه ضربتی دیگر ناو هواپیمابر و تا ۱۰ هزار نیروی اضافی به منطقه اعزام کرد.
دولت ترامپ امیدوار است فشار اقتصادی تهران را به پذیرش شرایطش برای توافق وادار کند و اخیراً تلاش‌های خود را برای فروپاشی اقتصاد ایران از سر گرفته است.
موج جدید تحریم‌ها با نام عملیات «رانده اقتصادی»، همراه با محاصره دریایی، فشار بیشتری بر اقتصاد ایران وارد کرده؛ تورم را در سپتامبر به ۷۳ درصد نسبت به سال قبل رسانده و ریال ایران را به رکورد پایین ۲.۷ میلیون در برابر دلار سقوط داده است.
در همین حال، اقتصاد بین ۲۱ مارس و ۲۰ ژوئن بیش از ۱۰ درصد نسبت به سال قبل کوچک شد، در حالی که بخش حیاتی نفت و گاز بیش از ۲۶ درصد کوچک شد.
اوزجلیک از RUSI گفت در حالی که به نظر می‌رسد بخش‌های بزرگی از مردم ایران از دو خواسته دولت یعنی تاب‌آوری و مقاومت حمایت می‌کنند، ممکن است این وضعیت در ماه‌های آینده با ادامه تشدید بحران اقتصادی تغییر کند.
او گفت: «تهران ممکن است سخت‌تر بتواند بخش‌های بزرگی از مردم را متقاعد کند که در جنگ پیروز می‌شوند و مقاومت در برابر آمریکا ارزش هزینه سنگین آن بر هزینه زندگی، ابرتورم و فرصت‌های اقتصادی در حال کاهش را دارد.»