زنجان - ایرنا - هنر سنتی تنورسازی در زنجان که روزگاری بخشی جدایی ناپذیر از زندگی و فرهنگ مردم این منطقه بود، امروز زیر فشار تغییر سبک زندگی و گسترش ابزارهای مدرن پخت و پز، با خطر فراموشی روبه روست، درگذشت بانو نساء امینی، هنرمند دارنده عنوان «گنجینه زنده بشری»، بار دیگر ضرورت صیانت و احیای این میراث کهن را یادآور می‌شود.
به گزارش ایرنا، در میان میراث غنی صنایع دستی استان زنجان، هنری وجود دارد که اگرچه کمتر از نقره‌کاری و صنایع فلزی در رسانه‌ها دیده شده، اما ریشه‌های آن با تاریخ زیست روستایی و فرهنگ غذایی این استان گره خورده است؛ هنری به نام «تنورسازی» که از دیرباز ابزار اصلی پخت نان و تأمین بخشی از نیازهای روزمره خانوارها و جوامع روستایی بوده و اکنون در سایه تغییرات زندگی مدرن، با خطر فراموشی مواجه شده است.
تنورسازی در زنجان هنری برخاسته از پیوند عناصر طبیعت، یعنی خاک، آب، آتش و هواست، در گذشته، تنورسازان با شناخت دقیق نوع خاک‌های منطقه و آگاهی از نسبت ترکیب مواد اولیه، تنورهایی می‌ساختند که علاوه بر استحکام و دوام بالا، با شرایط اقلیمی سرد زنجان نیز سازگاری داشتند.
این هنرمندان با استفاده از ابزارهای دستی و مهارت‌های تجربی، خاک را به سازه‌ای کاربردی تبدیل می‌کردند که سالها در برابر حرارت آتش مقاومت داشت، این فرآیند صرفا یک فعالیت تولیدی نبود، بلکه جلوه‌ای از تعامل انسان با طبیعت برای تامین یکی از نیازهای اساسی زندگی بشمار می‌رفت.
کاهش تقاضا، زنگ خطر فراموشی تنورسازی
با گسترش شهرنشینی و تغییر الگوی مصرف در دهه‌های اخیر، نیاز به تنورهای سنتی گلی به‌شدت کاهش یافته است از طرفی ورود اجاق‌های گاز، فرهای برقی و ابزارهای صنعتی پخت‌و پز، به تدریج جایگاه تنورهای دستی را در خانه‌های روستایی و شهری کمرنگ کرده و بازار کار این حرفه را با محدودیت جدی مواجه ساخته است.
در این میان، آنچه آینده تنورسازی را بیش از پیش تهدید می‌کند، تنها کاهش تقاضا نیست، بلکه نبود زمینه مناسب برای باز تعریف و کاربردهای جدید این هنر است.
تنور دیگر مانند گذشته ابزاری ضروری برای پخت و پز روزانه محسوب نمی‌شود و همین موضوع موجب شده است دانش فنی، مهارت‌های ظریف و تجربه استادکاران این رشته کمتر به نسل‌های جوان منتقل شود.
از دست رفتن هنر تنورسازی نیز صرفا به معنای نابودی یک شغل سنتی نیست، بلکه با افول این حرفه، بخشی از دانش بومی درباره شناخت مواد اولیه منطقه، شیوه آماده‌سازی خاک و تکنیک‌های ساخت سنتی نیز در معرض نابودی قرار می‌گیرد.
افزون بر این، کمرنگ شدن چنین هنرهایی به تنوع فرهنگی، صنایع دستی و ظرفیت‌های گردشگری و هویت محلی استان آسیب وارد می‌کند.
درگذشت بانوی هنرمند، ضایعه‌ای برای میراث ناملموس زنجان
در چنین شرایطی، درگذشت بانو نساء امینی، هنرمند پیشکسوت تنورساز زنجانی و دارنده عنوان «گنجینه زنده بشری» در رشته ساخت تنور سنتی، بار دیگر توجه‌ها را به اهمیت حفظ این هنر کهن جلب کرده است.
معاون میراث فرهنگی استان زنجان با ابراز تأسف از درگذشت این بانوی هنرمند گفت: بانو نساء امینی با دستان هنرمند خود و بهره‌گیری از خاک و گل، آثاری خلق می‌کرد که در فرهنگ ایرانی نمادی از نان، برکت و زندگی بشمار می‌روند.
محمدرضا محمدپور در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا افزود: بانو نساء امینی از جمله هنرمندان شاخص و حاملان میراث ناملموس کشور بود که هنر سنتی ساخت تنور را با مهارت و دانش بومی خود حفظ کرده و به نسل‌های بعد منتقل می‌کرد.
وی با اشاره به جایگاه تنور در فرهنگ و تمدن ایرانی افزود: تنور در فرهنگ ما تنها ابزاری برای پخت نان نیست، بلکه نمادی از برکت، معیشت و زندگی است، در باورها و سنت های کهن نیز برای تنور حرمت ویژه‌ای قائل بودند، به‌گونه‌ای که بر اساس شواهد تاریخی، حتی پس از خارج شدن یک تنور از چرخه استفاده، آن را تخریب نمی‌کردند و تنور جدید را در کنار تنور قدیمی می ساختند.
محمدپور ادامه داد: آثار به دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی، از جمله شواهد موجود در ارگ سلطانیه، می‌تواند گواهی بر این سنت و جایگاه فرهنگی تنور در زندگی مردمان گذشته باشد.
معاون میراث فرهنگی استان زنجان با اشاره به مفهوم گنجینه زنده بشری تصریح کرد: این عنوان در ادبیات جهانی میراث فرهنگی به هنرمندان و شخصیت‌هایی اطلاق می‌شود که نه تنها آفریننده آثار ارزشمند، بلکه حاملان دانش، مهارت و شیوه‌های منحصر بفرد فرهنگی و هنری هستند و نقش مهمی در تداوم و انتقال این میراث به نسل‌های آینده ایفا می‌کنند.
وی خاطرنشان کرد: هر یک از گنجینه‌های زنده بشری راوی بخشی از تاریخ، فرهنگ و هویت جامعه هستند و حفظ دانش و مهارت‌های آنان، به معنای پاسداری از بخش ارزشمندی از میراث فرهنگی کشور است.
محمدپور با اشاره به گنجینه‌های زنده بشری ثبت‌شده در استان زنجان گفت: آشیق حسن ابراهیمی و آشیق ستار خدایی از پیشکسوتان موسیقی عاشیقی، زنده‌یاد آشیق یار محمد عیسی بیگلو، آشیق مهدی نجفی، زنده‌یاد بانو نساء امینی در رشته تنورسازی سنتی و استاد محمد جعفری در رشته صندوق‌سازی سنتی، از جمله چهره‌های شاخص این حوزه در استان هستند.
وی تأکید کرد: درگذشت بانو نساء امینی ضایعه‌ای برای میراث فرهنگی ناملموس استان زنجان است و ضرورت مستندسازی، معرفی و انتقال مهارت های استادکاران و هنرمندان سنتی به نسل‌های آینده را بیش از پیش یادآور می‌شود.
بازتعریف تنورسازی، راهی برای نجات یک هنر کهن
محمدپور اظهار داشت: برای جلوگیری از فراموشی این هنر کهن، به نظر می‌رسد باید نگاهی نو به ظرفیت‌های تنورسازی داشت و آن را از چارچوب یک ابزار سنتی پخت‌وپز فراتر برد و در این زمینه، بازآفرینی هنر تنورسازی در قالب محصولات هنری و کاربردهای جدید می‌تواند به حفظ این مهارت و ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای فعالان آن کمک کند.
وی اضافه کرد: یکی از ظرفیت‌های قابل توجه، تولید اشیای دکوراتیو و هنری با الهام از ساختار تنور است، ساخت ظروف، سازه‌های کوچک و محصولات تزئینی برگرفته از شیوه‌های سنتی تنورسازی می‌تواند زمینه حضور این هنر را در طراحی داخلی و بازار صنایع دستی فراهم کند.
معاون میراث فرهنگی استان زنجان گفت: همچنین، بهره‌گیری از ظرفیت گردشگری فرهنگی و ایجاد موزه‌های زنده و کارگاه‌های آموزشی در روستاهای گردشگرپذیر، فرصتی برای معرفی مراحل ساخت تنور و انتقال تجربیات استادکاران به علاقه‌مندان فراهم می‌کند. در چنین فضایی، گردشگران علاوه بر آشنایی با این هنر، می‌توانند از نزدیک شاهد فرآیند ساخت تنور و مهارت‌های مرتبط با آن باشند.
به گفته وی؛ در کنار این اقدامات، حمایت‌های دولتی از جمله ایجاد بسترهای آموزشی، مستندسازی شیوه‌های سنتی ساخت تنور، ثبت و معرفی این هنر در فهرست میراث فرهنگی ناملموس و حمایت از هنرمندان فعال، به‌ویژه در مناطق روستایی و دورافتاده، از ضرورت‌های احیای این رشته به شمار می‌رود.
میراثی که نباید تنها به خاطره تبدیل شود
بنابراین باید گفت تنورسازی زنجان میراثی است که ریشه در زندگی، باورها و فرهنگ مردمان این سرزمین دارد، این هنر نه تنها شیوه‌ای سنتی برای ساخت ابزار پخت نان، بلکه بخشی از دانش بومی و هویت فرهنگی منطقه است که نسل‌های گذشته با مهارت و تجربه خود آن را حفظ کرده‌اند.
درگذشت بانو نساء امینی، یکی از حاملان این هنر، یادآور این واقعیت است که دانش و مهارت‌های سنتی با از دست رفتن استادکاران، در معرض فراموشی قرار می‌گیرند؛ از این رو، مستندسازی تجربیات هنرمندان باقیمانده، آموزش به نسل جوان و ایجاد زمینه‌های اقتصادی و فرهنگی برای تداوم این حرفه، ضرورتی انکارناپذیر است.
اگر امروز برای احیا و بازتعریف تنورسازی تلاش نشود، ممکن است این هنر کهن در آینده تنها به تصویری در کتاب‌های تاریخ و خاطره‌ای از زندگی گذشتگان محدود شود، در حالی که پاسداشت آن، احترام به ریشه‌های فرهنگی و حفظ بخشی از هویت تاریخی استان زنجان است.