یک کارشناس توسعه اقتصادی می‌گوید ناترازی بنزین در ایران ریشه در ناوگان پرمصرف، وابستگی گسترده به خودروی شخصی و ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی دارد و با محدودکردن سفرها حل نمی‌شود. هدف سیاست‌گذاری باید کاهش مصرف بدون کاهش رفاه مردم باشد؛ مسیری که به تغییر ناوگان خودرویی، توسعه حمل‌ونقل عمومی و اجاره خودرو، اصلاح بازار سرمایه و گسترش خدمات الکترونیک نیاز دارد.

ناصر ذاکری، تحلیلگر و کارشناس توسعه اقتصادی، در گفت‌وگو با فرارو بررسی کرد:

یک کارشناس توسعه اقتصادی می‌گوید ناترازی بنزین در ایران ریشه در ناوگان پرمصرف، وابستگی گسترده به خودروی شخصی و ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی دارد و با محدودکردن سفرها حل نمی‌شود. هدف سیاست‌گذاری باید کاهش مصرف بدون کاهش رفاه مردم باشد؛ مسیری که به تغییر ناوگان خودرویی، توسعه حمل‌ونقل عمومی و اجاره خودرو، اصلاح بازار سرمایه و گسترش خدمات الکترونیک نیاز دارد.

فرارو- مسئله ناترازی بنزین در ایران را نمی‌توان صرفاً به کمبود عرضه یا افزایش مصرف در مقاطع بحرانی محدود کرد؛ چراکه ریشه‌های این مسئله در مجموعه‌ای از سیاست‌های بلندمدت اقتصادی، صنعتی و شهری قرار دارد که طی سال‌ها به شکل‌گیری الگوی پرمصرف حمل‌ونقل و وابستگی گسترده به خودروهای شخصی منجر شده است.

به گزارش فرارو، در چنین شرایطی، توصیه به محدود کردن سفرها یا مدیریت مصرف در کوتاه‌مدت، هرچند ممکن است بخشی از فشار بر شبکه توزیع را کاهش دهد، جایگزین اصلاحات ساختاری نخواهد شد.

اظهارات اخیر سقاب اصفهانی درباره ضرورت مدیریت سفرها و محدودیت‌های ناشی از ناترازی نیز بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که چرا پس از سال‌ها مواجهه با مسئله ناترازی بنزین، همچنان بخش مهمی از راهکارها به سازگاری و همراهی مصرف‌کنندگان وابسته است؟

ناصر ذاکری، تحلیلگر و کارشناس توسعه اقتصادی، در گفت‌وگو با فرارو با تأکید بر اینکه اصلاح وضعیت مصرف بنزین به سیاست‌گذاری گسترده و بلندمدت نیاز دارد، گفت تغییر ناوگان خودرویی، اصلاح الگوی زندگی و رفت‌وآمد، توسعه حمل‌ونقل عمومی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و حتی اصلاح بازار سرمایه از جمله اقداماتی است که می‌تواند در بلندمدت وابستگی جامعه به مصرف بالای بنزین را کاهش دهد.

به گفته او، هدف از مدیریت مصرف نباید خانه‌نشین کردن مردم یا محدود کردن رفاه عمومی باشد، بلکه باید شرایطی فراهم شود که شهروندان با مصرف سوخت کمتر، از سطح رفاه و آسایش بیشتری برخوردار شوند.

ناترازی با محدود کردن سفرها حل نمی‌شود

ذاکری درباره ریشه‌های بلندمدت ناترازی بنزین گفت: «این مسئله همواره در کشور وجود داشته و ناوگان خودرویی ما نیز به‌طور کلی ناوگانی پرمصرف است. در واقع، جامعه ما الگوی مصرف بنزین بالایی دارد.»

وی افزود: «چه در شرایط جنگ و چه در شرایط عادی، دولت‌ها باید به این فکر کنند که چگونه می‌توان با مصرف کمتر بنزین، رفاه و آرامش بیشتری برای مردم فراهم کرد. این موضوع به سیاست‌گذاری کلی و بلندمدتی نیاز دارد که ممکن است چند دهه زمان ببرد.»

این کارشناس توسعه اقتصادی تصریح کرد: «باید ناوگان خودرویی کشور تغییر کند، الگوی زندگی و شیوه رفت‌وآمد مردم اصلاح شود، مدیریت شهری مورد بازنگری قرار گیرد و سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در زیرساخت‌ها و امکانات حمل‌ونقل انجام شود. هدف نهایی این است که مصرف سرانه بنزین کاهش پیدا کند، بدون آنکه این کاهش به معنای خانه‌نشین شدن مردم یا تعطیلی فعالیت‌های روزمره آنان باشد.»

حساسیت جامعه به بنزین

ذاکری درباره اثرگذاری نگرانی‌های عمومی بر وضعیت توزیع بنزین گفت: «در کوتاه‌مدت نیز باید به حساسیت بالای جامعه نسبت به بنزین توجه کرد. بنزین کالایی است که مردم نسبت به آن احساس وابستگی زیادی دارند و به همین دلیل، حتی انتشار یک شایعه درباره احتمال کمبود آن می‌تواند واکنش‌های گسترده‌ای ایجاد کند.»

وی ادامه داد: «شاید اگر درباره کمبود یک کالای مصرفی دیگر صحبت شود، جامعه چنین واکنشی نشان ندهد، اما به محض مطرح شدن مسئله بنزین، بسیاری از مردم برای پر کردن باک خودروهای خود به پمپ‌بنزین‌ها مراجعه می‌کنند.»

این تحلیلگر حوزه اقتصاد با بیان اینکه این وضعیت تا حد زیادی ناشی از الگوی رفت‌وآمد و وابستگی مردم به خودروهای شخصی است، گفت: «مردم تصور می‌کنند اگر در تأمین بنزین مشکلی ایجاد شود، فعالیت‌های روزمره و رفت‌وآمد آنها مختل خواهد شد.»

ذاکری اضافه کرد: «به همین دلیل، گاهی رفتارهای هیجانی شکل می‌گیرد و صف‌های طولانی در مقابل جایگاه‌های سوخت ایجاد می‌شود؛ در حالی که چنین صحنه‌هایی لزوماً به معنای وجود یک بحران واقعی در توزیع بنزین نیست.»

همراهی مردم در مدیریت ناترازی

این تحلیلگر حوزه اقتصاد با اشاره به تجربه دوره‌های گذشته و شرایط خاص کشور گفت: «در دوره‌های گذشته، از جمله در جریان جنگ ۱۲ روزه، با وجود جابه‌جایی گسترده مردم و شکل‌گیری رفت‌وآمدهای متعدد میان شهرها، در حوزه توزیع بنزین با بحران فراگیری مواجه نشدیم.»

وی توضیح داد: «البته ممکن است در برخی جایگاه‌ها تأخیرهایی ایجاد شده یا برای هر بار سوخت‌گیری محدودیت‌هایی در نظر گرفته شده باشد، اما مسئله به شکل یک بحران عمومی و گسترده بروز نکرد. این به معنای نبود محدودیت یا نادیده گرفتن مشکلات احتمالی نیست.»

ذاکری ادامه داد: «حتی اگر شرایط جنگی امروز پایان پیدا کند، ممکن است برای مدتی همچنان با محدودیت‌هایی در تأمین و مدیریت بنزین مواجه باشیم. با این حال، به نظر می‌رسد بخشی از نگرانی‌های موجود بیش از آنکه ناشی از یک بحران عمیق در شبکه توزیع باشد، به رفتارهای هیجانی و حساسیت بالای جامعه نسبت به بنزین بازمی‌گردد.»

وی با اشاره به نقش همراهی مردم در مدیریت ناترازی‌ها گفت: «بخشی از آنچه در یک سال و نیم گذشته در مدیریت وضعیت بنزین اتفاق افتاده، صرفاً حاصل عملکرد دولت نبوده، بلکه همراهی مردم نیز در آن نقش داشته است.»

این کارشناس افزود: «اگر مردم با محدودیت‌ها سازگار نمی‌شدند و در مصرف خود ملاحظاتی را رعایت نمی‌کردند، دولت برای مدیریت شرایط به ذخایر بسیار بیشتری نیاز داشت و با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو می‌شد. هرچه میزان ناترازی بیشتر باشد، همراهی مردم و سازگاری آنان با محدودیت‌ها نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.»

ذاکری با ارائه یک مثال توضیح داد: «اگر در تأمین کالایی مانند نان با مشکل مواجه شویم و از مردم بخواهیم به جای خرید ۲۰ عدد نان، تعداد کمتری تهیه کنند، این همراهی می‌تواند به توزیع بهتر کالا و جلوگیری از شکل‌گیری کمبود برای سایر مصرف‌کنندگان کمک کند. در حوزه بنزین نیز بخشی از مدیریت کوتاه‌مدت شرایط به همین همراهی وابسته است.»

خودرو، ابزار حفظ ارزش دارایی

این کارشناس حوزه اقتصاد با تأکید بر اینکه حل ریشه‌ای ناترازی بنزین به اصلاحات اقتصادی فراتر از صنعت سوخت نیاز دارد، گفت: «یکی از مسائل مهم، الگوی خرید و نگهداری خودرو در کشور است. در شرایطی که بازار سرمایه از جذابیت و اعتماد کافی برخوردار نیست و بسیاری از شهروندان نگران کاهش ارزش دارایی‌های خود هستند، خودرو برای بخشی از جامعه به ابزاری برای حفظ ارزش سرمایه تبدیل شده است.»

وی ادامه داد: «برخی افراد خودرو خریداری می‌کنند، اما استفاده چندانی از آن ندارند؛ زیرا انتظار دارند قیمت خودرو در طول زمان افزایش پیدا کند و ارزش دارایی آنها حفظ شود. این رفتار ممکن است از منظر فردی برای مالک خودرو قابل توجیه باشد، اما در سطح کلان به زیان جامعه تمام می‌شود.»

ذاکری تصریح کرد: «در واقع، بخشی از منابع مالی مردم به جای ورود به فعالیت‌های مولد یا بازارهای سرمایه، صرف خرید خودروهایی می‌شود که حتی استفاده مؤثری از آنها صورت نمی‌گیرد.»

این کارشناس توسعه اقتصادی افزود: «اگر بازار سرمایه قابل اعتمادتر و کارآمدتری در اختیار مردم باشد، ممکن است بخشی از شهروندان به جای خرید خودروهای اضافی، منابع خود را در بازار سرمایه به کار بگیرند. بنابراین، اصلاح بازار سرمایه نیز به‌طور غیرمستقیم می‌تواند در اصلاح الگوی مصرف خودرو و کاهش فشار بر منابع سوخت کشور مؤثر باشد.»

ضرورت توسعه اجاره خودرو

ذاکری با اشاره به ضرورت تغییر الگوی مالکیت خودرو در کشور گفت: «ما به توسعه شرکت‌های بزرگ اجاره خودرو نیاز داریم. در بسیاری از کشورها، شرکت‌هایی با ناوگان گسترده فعالیت می‌کنند و شهروندان می‌توانند متناسب با نیاز خود، برای مدت مشخص خودرو اجاره کنند.»

وی توضیح داد: «برای مثال، فردی که سالانه چند بار به سفر می‌رود، لزوماً نباید خودروی جداگانه‌ای برای مسافرت داشته باشد و می‌تواند هنگام نیاز از خدمات شرکت‌های اجاره خودرو استفاده کند.»

این کارشناس افزود: «در ایران نیز باید چنین زیرساختی شکل بگیرد تا مردم برای هر نوع استفاده‌ای ناچار به خرید و نگهداری خودروی شخصی نباشند. هدف این است که با تعداد کمتری خودرو و ترافیک کمتر، سطح رفاه شهروندان افزایش پیدا کند.»

ذاکری خاطرنشان کرد: «تحقق این هدف به توسعه خدمات اجاره خودرو، اصلاح صنعت خودروسازی و تغییر تدریجی الگوی مصرف در جامعه نیاز دارد.»

توسعه حمل‌ونقل عمومی ضروری است

این تحلیلگر اقتصادی با تأکید بر ضرورت توسعه حمل‌ونقل عمومی و خدمات الکترونیک گفت: «یکی دیگر از راهکارهای مهم، کاهش وابستگی مردم به خودروهای شخصی است. شهروندان باید بتوانند برای رفت‌وآمدهای روزمره از سیستم حمل‌ونقل عمومی مناسب استفاده کنند.»

وی ادامه داد: «البته این اتفاق بدون سرمایه‌گذاری گسترده و فراهم کردن امکانات لازم امکان‌پذیر نیست. از سوی دیگر، باید خدماتی را که امکان ارائه غیرحضوری آنها وجود دارد، گسترش دهیم.»

ذاکری تصریح کرد: «بسیاری از مراجعات و رفت‌وآمدهای روزانه مردم می‌تواند با استفاده از ظرفیت فضای مجازی و خدمات الکترونیک کاهش پیدا کند. شهروندان باید بتوانند بخشی از درخواست‌ها، مدارک و امور اداری خود را بدون مراجعه حضوری انجام دهند.»

اصلاحات باید هم‌زمان دنبال شود

ذاکری در پایان خاطرنشان کرد: «مجموعه این اقدامات، از اصلاح صنعت خودروسازی و توسعه حمل‌ونقل عمومی گرفته تا بهبود بازار سرمایه، گسترش خدمات الکترونیک و تغییر الگوی زندگی، باید در یک برنامه بلندمدت دنبال شود.»

وی افزود: «این اصلاحات ممکن است چند دهه زمان ببرد، اما نمی‌توان اجرای آنها را به تعویق انداخت. مسئله بنزین صرفاً یک مشکل مقطعی نیست و برای حل آن باید مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی و زیرساختی به‌صورت هم‌زمان دنبال شود.»