اردشیر صالحپور معتقد است، کتاب یکی از پایههای اصلی فرهنگ است و بیتوجهی به آن، بیتوجهی به بنیانهای آگاهی، دانایی و توسعه جامعه است.
اردشیر صالحپور، نویسنده و پژوهشگر تئاتر، به مناسبت هفته کتاب در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، با انتقاد از وضعیت کنونی کتاب و نشر در کشور، بیان کرد: جامعهای که کتابخوان نیست، از دنیای پیرامون خود بیخبر میماند و از مسیر دانایی، آگاهی و تعالی فاصله میگیرد. رشد و بالندگی هر جامعهای در گرو خوانش مستمر کتاب است. کتاب میتواند در تقویت فرهنگ ملی، ارتقای فرهنگ بشری و افزایش سطح آگاهی عمومی نقش اساسی ایفا کند. فضیلت جامعه به میزان کتابخوانی و آگاهی شهروندان آن وابسته است. باید همواره با کتاب حشرونشر داشته باشیم و کتاب در جوار زندگی ما قرار بگیرد. متأسفانه امروز گاهی نوعی سطحینگری فرهنگی جایگزین منابع اصلی و معتبر دانش شده است، در حالی که کتاب همچنان ظرفیت ارتقای سطح دانش انسانی و قرار دادن جامعه در مسیر آگاهیبخشی را دارد.
فرهنگ نباید قربانی سیاستزدگی شود
این استاد دانشگاه، با این توضیح که کتاب باید به عنصری دائمی در زندگی شهروندان تبدیل شود، افزود: به باور من، باید همه مسائل در جایگاه واقعی خود قرار بگیرند. فرهنگ حوزه تخصصی است و برای عبور از بحران موجود، آسیبشناسی جدی با مشارکت نویسندگان، پژوهشگران، ناشران، کارشناسان و صاحبنظران ضرورت دارد. یکی از معضلات جدی، سیاستزدگی در عرصه فرهنگ است. متأسفانه گاهی همه مسائل از منظر سیاست بررسی میشوند و اجازه داده نمیشود فرهنگ با روال اصلی، حقیقی و حقوقی خود پیش برود و رسالت واقعیاش را انجام دهد. این مسئله نیز به مجموعه آسیبهای موجود در حوزه فرهنگ اضافه شده است. «هفته کتاب» فرصت مناسبی برای آسیبشناسی و بررسی این مشکلات است و نباید آن را فقط به برگزاری چند مراسم و نصب پوستر محدود کرد.
صالحپور با انتقاد از نگاه مناسبتی به کتاب و کتابخوانی، بیان کرد: به این نگاه که کتاب فقط در یک روز یا یک هفته مورد توجه قرار بگیرد، اعتقاد ندارم. کتاب باید عنصر دائمی و بالینی در زندگی انسان باشد؛ به این معنا که فرد همواره با کتاب مأنوس باشد و در تمام لحظات زندگی خود، حتی هنگام استراحت و آغاز روز، با آن ارتباط داشته باشد. وقتی به کشورهای اروپایی سفر میکنیم، میبینیم بسیاری از مردم در مترو، پارک و فضاهای عمومی مشغول مطالعه هستند. جامعهای که کتاب میخواند، کمتر دچار اشتباه میشود.
او با بیان اینکه برای درک بهتر وضعیت موجود کافی است به جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفری ایران و شمارگان کتاب توجه کنیم، ادامه داد: شمارگان کتاب در ایران به ارقام نگرانکنندهای همچون ۳۰۰ نسخه رسیده، رقمی که در مقایسه با جمعیت کشور بسیار ناچیز است. این کاهش نشان میدهد که جامعه تا حدودی گرفتار روزمرگی شده و از مطالعه فاصله گرفته است. البته بخشی از نیاز ارتباطی و اطلاعاتی مردم از طریق رسانههای جدید و تلفن همراه تأمین میشود، اما این ابزارها بههیچوجه نمیتوانند جایگزین کتاب و منابع معتبر علمی شوند. حتی در دانشگاهها نیز مشاهده میکنیم دانشجویانی که باید جویندگان دانش باشند، گاهی به کپیبرداری و استفاده از اطلاعات سطحی بسنده میکنند. در حالی که اساس فضیلت علمی، آگاهی و دانش بر منابع موثق استوار است و کتاب همچنان یکی از مهمترین این منابع بهشمار میرود.
نویسنده مظلومترین حلقه زنجیره نشر
او با اشاره به مشکلات ساختاری حوزه نشر، یکی از مهمترین معضلات موجود را وضعیت اقتصادی و حقوقی نویسندگان دانست و گفت: مشکل نشر در کشور جدی است و بهنظر میرسد نوعی مناسبات ناسالم و لابیهای خاص در این حوزه شکل گرفته است. نویسنده پس از ماهها و گاهی سالها تحقیق، پژوهش و صرف انرژی، در نهایت با شرایطی مواجه میشود که سهم واقعی و منصفانهای از حاصل کار خود دریافت نمیکند. در بسیاری از موارد، پرداخت حقالتألیف با تأخیر شش ماهه انجام میشود و سهم نویسنده از فروش کتاب نیز حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد قیمت پشت جلد است. در حالی که بخش مهمی از سود حاصل از انتشار و توزیع کتاب نصیب ناشر و شبکه پخش میشود و نویسنده عملاً به نیرویی تبدیل شده که زحمت اصلی تولید اثر را بر دوش میکشد، اما کمترین بهره اقتصادی را از آن میبرد.
صالحپور با این توضیح که مسئله دیگر، نبود شفافیت در شمارگان واقعی کتاب است، افزود: نویسنده چگونه میتواند مطمئن شود ناشر دقیقاً همان تعداد نسخهای را که در قرارداد ذکر شده منتشر کرده است؟ بهویژه امروز که چاپ دیجیتال و روشهای جدید تکثیر امکان انتشار کتاب در تعدادهای مختلف را فراهم کردهاند، نظارت بر شمارگان و میزان فروش اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی، نویسنده ابزار و امکان کافی برای کنترل تعداد نسخههای منتشر و توزیع شده در اختیار ندارد و گاهی حتی نمیتواند از میزان واقعی فروش اثر خود مطلع شود. این وضعیت نوعی فرسایش و رنج مستمر برای نویسنده، معلم، پژوهشگر و مؤلف ایجاد میکند. فردی که عمر و سرمایه علمی خود را صرف تولید یک اثر کرده، با کمترین درآمد و بیشترین دشواری مواجه میشود. طبیعی است که تداوم چنین شرایطی انگیزه فعالیت علمی و تألیف را کاهش دهد.
نفوذ سوداگری به عرصه فرهنگ
این استاد دانشگاه، با انتقاد از غلبه نگاه اقتصادی و منفعتطلبانه بر حوزه فرهنگ، بیان کرد: برای اصلاح وضعیت موجود باید سازوکار، نظم و قواعد مشخصی در عرصه نشر ایجاد شود. امروز سوداگری در بخشهای مختلف جامعه، حتی در عرصه فرهنگ نیز رسوخ کرده و بهتدریج به یک رویه تبدیل شده است. نوعی فرهنگ سودجویی و کاسبکارانگی در حال تأثیرگذاری بر حوزه کتاب، نشر و توزیع است و این مسئله آسیب جدی به فرهنگ وارد میکند. باید به این موضوع توجه کنیم که تولید کتاب حاصل ساعتها مطالعه، تحقیق، پژوهش و صرف انرژی فکری است. نمیتوان انتظار داشت نویسنده با چنین شرایطی همچنان انگیزه و توان لازم برای ادامه فعالیت داشته باشد، اما در مقابل، نظام نشر و توزیع از شفافیت و نظارت کافی برخوردار نباشد. لازم است قراردادهای نشر، میزان شمارگان، نحوه توزیع و چگونگی پرداخت حقوق مؤلفان مورد بازنگری قرار گیرد و حقوق نویسندگان بهشکل واقعی و شفاف رعایت شود.
او با بیان اینکه مشکلات کتابخوانی فقط به ناشران و نویسندگان محدود نمیشود، افزود: باید سوی دیگر ماجرا را نیز ببینیم. جامعه امروز با مشکلات و دغدغههای متعدد معیشتی و زیستی مواجه است و بسیاری از مردم اصلاً فرصت و مجال کافی برای مطالعه ندارند. وقتی فرد برای تأمین نیازهای اولیه زندگی خود ناچار است تمام روز کار کند و بدود، طبیعی است که در پایان روز فرصتی برای مطالعه نداشته باشد. گاهی فرد کتاب را باز میکند، اما از شدت خستگی به خواب میرود. این مسئله نشان میدهد که مشکل کتابخوانی با شرایط عمومی زندگی مردم ارتباط مستقیم دارد. همچنین افزایش قیمت کاغذ و هزینههای چاپ موجب شده قیمت کتاب نیز افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، بسیاری از خانوادهها توان خرید چندین کتاب را ندارند و ممکن است به خرید یک یا دو عنوان محدود شوند. در دانشگاهها نیز وقتی در ابتدای ترم منابع مطالعاتی را به دانشجویان معرفی میکنیم، تعداد کسانی که واقعاً این منابع را مطالعه کردهاند بسیار اندک است. گاهی از میان یک کلاس، فقط دو نفر منابع معرفیشده را خواندهاند. این وضعیت نشان میدهد که با مجموعهای از مشکلات بههمپیوسته مواجه هستیم، از وضعیت اقتصادی نویسنده و دستمزد او گرفته تا مشکلات ناشر، شبکه توزیع، مخاطب و شرایط عمومی جامعه.
این کارگردان تئاتر، با انتقاد از عملکرد نهادهای متولی فرهنگ، گفت: باید از شورای فرهنگ عمومی پرسید که برای حل معضل کتاب و کتابخوانی چه اقداماتی انجام داده است؟ وظیفه این شورا دقیقاً چیست؟ آیا صرف وجود یک عنوان و ساختار اداری کافی است یا باید برای مشکلات فرهنگی جامعه برنامه و راهکار مشخصی ارائه شود؟ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز باید درباره عملکرد خود در حوزه کتاب و نشر مورد پرسش قرار گیرد. آیا وظیفه این وزارتخانه فقط برگزاری جشنوارهها، تقدیر از افراد، گرفتن عکسهای یادگاری و برگزاری سالانه نمایشگاه کتاب است؟ نمایشگاه کتاب برای چه کسانی برگزار میشود؟ مخاطب آن کیست؟ نویسنده در این چرخه چه جایگاهی دارد؟ آیا برگزاری نمایشگاه سالانه میتواند پاسخگوی مشکلات عمیق حوزه نشر و کتابخوانی باشد؟ کشوری با پیشینه فرهنگی و تمدنی چند هزار ساله و میراث مکتوب ارزشمند، نباید با چنین وضعیتی در عرصه کتاب و فرهنگ مواجه باشد. این شرایط آسیب جدی به بنیه فرهنگی جامعه وارد میکند و لازم است بهشکل کارشناسی مورد بررسی قرار گیرد.
شبکههای اجتماعی جایگزین کتاب نیست
او با انتقاد از تأثیر برخی رسانههای اجتماعی بر ذائقه فرهنگی جامعه، ادامه داد: امروز افراد ساعتهای زیادی از وقت خود را در تلفن همراه و شبکههای اجتماعی سپری میکنند، اما حاضر نیستند حتی زمان کوتاهی را به مطالعه کتابی علمی و اصولی اختصاص دهند. باید توجه کنیم که هر محتوایی که در شبکههای اجتماعی منتشر میشود، الزاماً ارزش علمی و فرهنگی ندارد. بسیاری از مطالبی که در این فضاها منتشر میشوند فاقد اصالت و مبنای علمی هستند، اما گاهی به شکلی عرضه میشوند که مخاطب تصور میکند با محتوای معتبر و مستند مواجه است. هر فردی با هر سطحی از دانش میتواند مطلبی را در این فضاها منتشر کند و حتی آن را در قالب محتوای علمی ارائه دهد. این مسئله بهویژه برای مخاطبان عمومی خطرناک است؛ زیرا ممکن است اطلاعات نادرست و غیرمستند بهعنوان دانش معتبر پذیرفته شود.
به گفته صالحپور، شبکههایی مانند اینستاگرام، تلگرام و واتساپ در کنار کارکردهای ارتباطی خود، میتوانند بر سلیقه و ذائقه فرهنگی جامعه نیز تأثیر بگذارند. اگر استفاده از این فضاها بدون آگاهی و قدرت تشخیص باشد، ممکن است به تضعیف سلیقه فرهنگی و فاصله گرفتن مردم از منابع اصیل دانش منجر شود. نباید تصور کنیم که تلفن همراه و رسانههای جدید میتوانند جایگزین کتاب شوند. این ابزارها در بهترین حالت میتوانند مکمل فعالیتهای فرهنگی و علمی باشند، اما نمیتوانند جایگاه منابع معتبر و مطالعات عمیق را بگیرند.
او با تأکید بر ضرورت بازنگری جدی در سیاستها و برنامههای فرهنگی کشور، افزود: نسبت به وضعیت موجود کتاب و فرهنگ دغدغه جدی دارم. این مسائل زخمهای عمیقی هستند که باید درباره آنها صحبت کرد و برای درمان آن راهکار ارائه داد. باید همه این مشکلات بهشکل ریشهای آسیبشناسی شوند و راهحلهای عملی برای آنها در نظر گرفته شود. نمیتوان با برگزاری برنامههای مناسبتی و اقدامات مقطعی انتظار داشت وضعیت کتاب و کتابخوانی اصلاح شود. باید از نویسنده حمایت واقعی صورت گیرد، حقوق مؤلفان رعایت شود، نظام نشر و توزیع شفافیت پیدا کند، مخاطب قدرت خرید کتاب داشته باشد و نهادهای فرهنگی نیز بهجای اقدامات تشریفاتی، برنامههای مؤثر و بلندمدت ارائه دهند. به این اصل توجه کنیم که فرهنگ زیربنای رشد و تعالی جامعه است. اگر فرهنگ یک جامعه در جایگاه درست خود قرار بگیرد، سایر حوزهها از جمله اقتصاد، سیاست، بهداشت و کشاورزی نیز میتوانند مسیر بهتری را طی کنند. کتاب یکی از پایهها و مایههای اصلی فرهنگ است و بیتوجهی به آن، در واقع بیتوجهی به بنیانهای آگاهی، دانایی و توسعه جامعه خواهد بود.
