آذربایجان شرقی - چهل‌ودومین نشست کتاب ماه تبریز با محوریت نقد و بررسی رمان «محاکمه» اثر فرانتس کافکا برگزار شد؛ نشستی که در آن، ترس، تنهایی، عدالت و مواجهه انسان با ساختارهای قدرت و نگاه قضاوت‌گر جامعه از منظر منتقدان و صاحب‌نظران ادبی مورد بررسی قرار گرفت.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در تبریز، عبدالله حمیدی باقری، استاد دانشگاه در رشته ادبیات انگلیسی و منتقد ادبی، در چهل‌ودومین نشست کتاب ماه تبریز با اشاره به لایه‌های معنایی رمان «محاکمه» اثر فرانتس کافکا، این اثر را روایتی از فرآیند آغاز تکوین ترس در انسان دانست؛ ترسی که در مواجهه فرد با ساختارهای مبهم قدرت، قانون و نظام‌های قضاوت‌گر شکل می‌گیرد و به‌تدریج بر رابطه او با جهان پیرامونش سایه می‌اندازد.
وی با اشاره به ساختار معنایی و گفتمانی رمان اظهار کرد: در این اثر، انسان در موقعیتی قرار می‌گیرد که باید در برابر سازوکاری پاسخ‌گو باشد که منطق و قواعد آن برایش روشن نیست. در چنین شرایطی، ترس تنها واکنشی به یک تهدید بیرونی نیست، بلکه به تجربه‌ای فراگیر تبدیل می‌شود که ادراک فرد از خود، جامعه و امکان دستیابی به عدالت را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
حمیدی باقری با اشاره به نخستین مواجهه یوزف ک. با دادگاه و سخنرانی اعتراضی او، این صحنه را از لحظات مهم رمان برشمرد؛ جایی که شخصیت اصلی با شجاعت در برابر قدرت دادگاه موضع می‌گیرد و مسئله عدالت را به چالش می‌کشد. با این حال، تداوم حضور ساختارهای پیچیده و دست‌نیافتنی در داستان نشان می‌دهد که اعتراض فرد، لزوماً به شناخت حقیقت یا رهایی از سلطه نظام قضاوت منجر نمی‌شود.
این منتقد ادبی همچنین با اشاره به حضور کشیش در بخش پایانی رمان و پندهای او به یوزف ک.، بر اهمیت لایه‌های معنایی اثر تأکید کرد و نقد گفتمانی را یکی از راه‌های فهم این رمان دانست؛ رویکردی که به‌جای محدود شدن به رویدادهای داستان، مناسبات قدرت، قانون، حقیقت و سازوکارهای شکل‌دهنده به تجربه انسانی را بررسی می‌کند.
ترس و ابهام در جهان داستانی کافکا
محمد نژادکاظم، منتقد در تبریز، نیز در این نشست با اشاره به جایگاه رمان «محاکمه» در میان آثار شناخته‌شده فرانتس کافکا گفت: این کتاب داستان مردی به نام یوزف ک. است که با دستگاهی قضایی و قدرتی خارج از صحنه و غیرقابل دسترس مواجه می‌شود؛ او به جرمی متهم شده که ماهیت آن نه برای خودش و نه برای خواننده به‌روشنی مشخص می‌شود.
نژادکاظم ترس و ابهام را دو عنصر مهم در فضای حاکم بر رمان دانست و افزود که این دو مؤلفه در سراسر اثر حضور دارند و تنهایی شخصیت اصلی را به‌خوبی به تصویر می‌کشند. در جهان داستانی کافکا، فرد در برابر ساختاری قرار می‌گیرد که نه منطق آن را به‌درستی می‌شناسد و نه می‌تواند به‌سادگی از اقتدار آن فاصله بگیرد؛ وضعیتی که احساس ناامنی و بی‌پناهی او را تشدید می‌کند.
شخصیت اصلی؛ بازتابی از تجربه زیسته نویسنده
صمد رحمانی، استاد ادبیات دانشگاه تبریز و نویسنده تبریزی، نیز در این نشست به نسبت میان شخصیت اصلی رمان و تجربه زیسته کافکا پرداخت و معتقد است که یوزف ک. را می‌توان بازتابی از خود نویسنده دانست؛ برداشتی که به گفته وی، کافکا در یکی از مصاحبه‌های خود نیز به آن اشاره کرده است.
رحمانی با تأکید بر اینکه داستان بیش از آنکه بر اثبات گناهکاری یا بی‌گناهی شخصیت اصلی متمرکز باشد، وضعیت انسانی و حالات روانی او را به تصویر می‌کشد، اظهار کرد: داستان حول محور ترس و حالات یک انسان می‌چرخد، فارغ از اینکه این فرد گناهکار یا مجرم باشد یا نه.
وی تنهایی شدید یوزف ک. و گرفتار شدن او در نگاه دیگری را از عوامل اصلی شکل‌گیری تنش در داستان دانست و افزود: شخصیت اصلی می‌خواهد از طریق برقراری رابطه‌های متعدد از تنهایی فرار کند و با دیگران صمیمیت برقرار سازد، اما در ایجاد صمیمیت واقعی با دشواری مواجه است.
از این منظر، تلاش یوزف ک. برای برقراری ارتباط با دیگران نیز به‌تنهایی نمی‌تواند او را از انزوای درونی‌اش رها کند. شخصیت اصلی در پی یافتن ارتباط و تعلق است، اما در جهانی که نگاه و داوری دیگران بر تجربه او سایه انداخته، دستیابی به احساس امنیت و صمیمیت به امری دشوار تبدیل می‌شود.
قانون، عدالت و نگاه قضاوت‌گر جامعه
اسمعیلی کردلر، دیگر سخنران این نشست، نیز درباره قانون و وضعیت انسان در معرض نگاه قضاوت‌گر اجتماع سخن گفت و ابعاد مختلف مواجهه فرد با نظام‌های داوری و ارزیابی اجتماعی را مورد توجه قرار داد.
رمان «محاکمه» از این منظر، تصویری از انسانی ارائه می‌دهد که در معرض اتهام قرار گرفته است، بی‌آنکه امکان روشنی برای شناخت اتهام یا فهم قواعد حاکم بر آن داشته باشد. همین وضعیت، پرسش‌هایی اساسی درباره نسبت قانون و عدالت مطرح می‌کند: آیا وجود یک نظام قضایی به‌تنهایی برای تحقق عدالت کافی است؟ و انسانی که از ماهیت اتهام و منطق داوری بی‌خبر است، چگونه می‌تواند از خود دفاع کند؟
در مجموع، سخنرانان چهل‌ودومین نشست کتاب ماه تبریز با رویکردهای متفاوت ادبی و گفتمانی، رمان «محاکمه» را اثری فراتر از روایت یک پرونده قضایی دانستند؛ اثری که تجربه انسان در مواجهه با قدرت، تنهایی، ابهام و قضاوت را به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد چگونه قرار گرفتن در برابر ساختارهایی ناشناخته و دست‌نیافتنی می‌تواند ترس را به بخشی از زیست جهان انسان تبدیل کند.
بر اساس اعلام غلامرضا عربی نژاد دبیر سلسله نشست های کتاب ماه تبریز ، در نشست ماه آینده کتاب ماه تبریز، رمان «زوربای یونانی»، اثر نیکوس کازانتزاکیس، مطالعه و بررسی خواهد شد.