گزارش گاردین از گسترش محدودیت‌های طالبان بر درمان زنان توسط پزشکان مرد در افغانستان حکایت دارد؛ محدودیت‌هایی که بازرسی، تهدید و دستورهای غیررسمی اجرا می‌شوند و حتی موارد اضطراری را نیز دربر می‌گیرند. هم‌زمان، ممنوعیت تحصیل پزشکی و محدودیت اشتغال زنان، دسترسی به پزشکان زن را کاهش داده است.
روایت بیماران و پزشکان نشان می‌دهد این سیاست‌ها درمان‌های ضروری را متوقف یا دشوار کرده و به‌ویژه زنان فقیر و ساکن مناطق دورافتاده را با خطر محرومیت جدی از خدمات درمانی روبه‌رو ساخته است.
این گزارش حاکی از آن است که محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی طالبان بر درمان زنان توسط پزشکان مرد، در بخش‌هایی از افغانستان به رویه‌ای گسترده تبدیل شده است؛ محدودیتی که اگرچه به‌صورت رسمی و عمومی اعلام نشده، اما به گفتهٔ بیماران و پزشکان، با هشدار، تهدید و بازرسی نیروهای طالبان اجرا می‌شود و دسترسی زنان به خدمات درمانی را دشوارتر کرده است.
به نقل از روزنامهٔ گاردین، زنان در مواردی حتی برای دریافت خدمات پزشکی ساده یا درمان‌های ضروری با موانع جدی روبه‌رو هستند. برخی پزشکان نیز می‌گویند دستورهایی دریافت کرده‌اند که آنان را از معاینهٔ مستقیم بیماران زن، حتی در شرایط اضطراری، منع می‌کند.
درمان ناتمام یک بیمار به دلیل ممنوعیت مراجعه به دندان‌پزشک مرد
فریده، زن ۳۷ سالهای که به‌تازگی همراه خانواده‌اش از ایران به شهر هرات بازگشته، یکی از افرادی است که از پیامدهای این محدودیت‌ها آسیب دیده است. او که سال‌ها از پوسیدگی شدید دندان رنج می‌برد، در اوایل ژوئیه برای درمان به یک کلینیک دندان‌پزشکی در منطقهٔ بکرآباد هرات مراجعه کرد. دندان‌پزشک پس از معاینه تشخیص داد چند دندان او باید کشیده و با ایمپلنت یا پروتز جایگزین شوند. کلینیک نیز برنامهٔ درمانی چندمرحله‌ای تنظیم کرد و از او خواست هزینهٔ کامل درمان را از ابتدا بپردازد.
اما در جلسهٔ سوم، زمانی که قرار بود ایمپلنت‌ها نصب شوند، کارکنان کلینیک به فریده گفتند امکان ادامهٔ درمان وجود ندارد و باید منتظر تماس بعدی بماند. دو روز بعد، او با کلینیک تماس گرفت و متوجه شد درمانش متوقف شده است. مسئولان کلینیک اعلام کردند وزارت امر به معروف و نهی از منکر دستور داده دندان‌پزشکان مرد دیگر اجازه درمان بیماران زن را ندارند و در صورت تغییر شرایط با او تماس خواهند گرفت. سه ماه پس از این اتفاق، درمان فریده همچنان ناتمام مانده است. مشکلات اقتصادی خانوادهٔ او که پس از بازگشت از ایران با دشواری یافتن شغل و درآمد مواجه شده‌اند، امکان مراجعه به مراکز درمانی دیگر را نیز محدود کرده است.
تهدید پزشکان و محدودیت حتی در شرایط اضطراری
گاردین با استناد به گفت‌وگو با زنان و پزشکان و همچنین گزارش‌های رسانه‌ای می‌نویسد محدودیت درمان زنان توسط پزشکان مرد به استان‌های مختلف افغانستان گسترش یافته است. به گفتهٔ دندان‌پزشکان، نیروهای امنیتی طالبان با بازرسی مراکز درمانی و هشدار به پزشکان مرد، این محدودیت را اجرا می‌کنند. برخی پزشکان تهدید شده‌اند در صورت مشاهدهٔ بیمار زن در کلینیک‌هایشان، بازداشت و زندانی خواهند شد.
در بسیاری از استان‌ها نیز پزشکان مرد دستورهایی دریافت کرده‌اند که بر اساس آن، معاینه یا ارائهٔ خدمات درمانی به زنان ممنوع است؛ مگر در شرایطی مشخص، از جمله حضور محرم مرد بیمار یا انجام برخی اقدامات از سوی پرستاران زن. سمیم، جراحی با ۱۵ سال سابقهٔ فعالیت در یک بیمارستان دولتی در شمال افغانستان، به این رسانه‌ها گفته است پزشکان اجازهٔ معاینهٔ مستقیم بیماران زن را ندارند، زیرا محرم آنان محسوب نمی‌شوند. به گفتهٔ او، در اجرای این دستور تفاوتی میان یک اقدام درمانی ساده و وضعیت بحرانی بیمار وجود ندارد.
محدودیت‌های فراتر از درمان؛ حتی استفاده از نام زنان
این محدودیت‌ها در برخی مناطق به حوزه‌های دیگری از خدمات درمانی نیز کشیده شده است. بر اساس گزارش منتشرشده، در استان بلخ به کارکنان مراکز درمانی دستور داده شده به‌جای نام واقعی بیماران زن از واژهٔ «بی‌بی» استفاده کنند. گزارش‌ها حاکی است این دستور در ماه مه به بیمارستان‌ها، مطب‌های خصوصی و کلینیک‌ها ابلاغ شده و حتی نسخه‌های پزشکی را نیز دربر می‌گیرد. چنین مقرراتی در کنار محدودیت ارتباط مستقیم پزشک و بیمار، روند ثبت اطلاعات و ارائهٔ خدمات درمانی را نیز با الزامات تازه‌ای روبه‌رو می‌کند.
رحیمه، زنی از استان کنر، نیز از موردی خبر داده که یکی از بستگان سالمندش برای درمان دندان ناچار شده مسافت طولانی تا شهر قندهار را طی کند؛ زیرا پسرش در آن شهر کلینیک دندان‌پزشکی داشته است. به گفتهٔ رحیمه، همسر این زن معتقد بوده مراجعهٔ او به دندان‌پزشکان مرد در استان محل سکونتش، به دلیل آشنایی پزشکان با خانواده، می‌تواند موجب شرمساری شود.
کاهش دسترسی زنان به پزشکان زن
محدودیت درمان زنان توسط پزشکان مرد در شرایطی اعمال می‌شود که امکان تحصیل و اشتغال زنان در بخش پزشکی نیز طی سالهای اخیر محدودتر شده است. طالبان از دسامبر ۲۰۲۴ حق تحصیل زنان در مؤسسات آموزش پزشکی را سلب کرده‌اند. همچنین پزشکان بیمارستان‌ها به گاردین گفته‌اند استخدام نیروی زن در مراکز درمانی نیز با ممنوعیت روبه‌رو شده است.
در نتیجه، هم‌زمان با محدودشدن امکان مراجعهٔ زنان به پزشکان مرد، شمار نیروهای زن در بخش درمان نیز با محدودیت مواجه است؛ وضعیتی که می‌تواند دسترسی زنان به خدمات پزشکی را بیش از پیش دشوار کند. حتی پزشکان زنِ شاغل نیز طبق دستورهای طالبان باید محرم داشته باشند. یکی از بیماران روایت کرده با وجود مراجعه به یک مطب همراه پدرش، ناچار شده برای معاینه توسط پزشک مرد منتظر بماند. به او گفته شده بود پزشک باید منتظر ورود یک بیمار زن دیگر همراه با محرمش بماند تا در صورت بروز مشکل، آن زن بتواند به بیمار کمک کند؛ زیرا پزشک اجازهٔ لمس بیمار زن را نخواهد داشت.
در شرایطی که امکان آموزش و اشتغال زنان در حوزهٔ پزشکی نیز محدود شده است، کاهش دسترسی آنان به پزشکان مرد می‌تواند شکاف میان نیازهای درمانی و ظرفیت نظام سلامت افغانستان را عمیق‌تر کند؛ به‌ویژه برای زنانی که به دلیل فقر، دوری از مراکز درمانی یا نبود پزشک زن، امکان انتخاب و پیگیری درمان جایگزین را ندارند.