دانشمندان با کشف جرم 2026 ED138 هنگام بررسی مشاهدات رصدخانه‌ی ورا روبین، احتمالا یک سیاره کوتوله جدید را فراسوی مدار پلوتو شناسایی کرده‌اند.
با کمک بزرگ‌ترین دوربین دیجیتال جهان، اخترشناسان احتمالا یک سیاره کوتوله جدید را در دوردست‌ترین نواحی منظومه‌ی شمسی، یعنی جایی فراتر از مدار پلوتو کشف کرده‌اند. اگر ماهیت این جرم آسمانی با نام علمی 2026 ED138 تأیید شود، می‌تواند یکی از بزرگ‌ترین سیاره‌های کوتوله‌ی کشف شده در این بخش از سامانه‌ی خورشیدی باشد.
این جرم تازه به کمک تلسکوپ «ورا سی. روبین» (Vera C. Rubin) شناسایی شده است. رصدخانه‌ای که بزرگ‌ترین دوربین دیجیتال جهان را با 3200 مگاپیکسل در اختیار دارد و به تازگی بررسی گسترده و دگرگون‌کننده‌ی خود از آسمان را آغاز کرده است.
روند کشف 2026 ED138
2026 ED138 یک «جرم فرانپتونی» (Trans-Neptunian Object) طبقه‌بندی می‌شود. یعنی اجرامی که به دور خورشید می‌چرخند و مدار آن بسیار فراتر از سیاره‌ی نپتون، دورترین سیاره‌ی منظومه شمسی قرار دارد.
این جرم فضایی در جریان رصدهایی شناسایی شد که برای آماده‌سازی پروژه‌ی موسوم به «بررسی میراث فضا و زمان» (Legacy Survey of Space and Time) در رصدخانه‌ی روبین صورت گرفتند. پروژه‌ای که قرار است طی 10 سال، آسمان نیمکره‌ی جنوبی را پیمایش و بررسی کند.
به نوشته‌ی Sky at Night کشف اخیر توسط «متیو هولمن» (Matthew Holman) از اعضای تیم عملیاتی این رصدخانه و پژوهشگر مرکز اخترفیزیک هاروارد و اسمیتسونیان انجام شد. او 13 اکتبر 2026 مشغول تحلیل داده‌های گردآوری شده‌ی رصدخانه مربوط به اوایل سال بود.
برنامه‌ی جست‌وجو و تحلیل، میلیاردها ثبت مربوط به اجرام متحرک در فضا را بررسی می‌کند، مشاهدات مشابه را با هم تطبیق می‌دهد و ثبت‌هایی را که به یک جرم واحد تعلق دارند، شناسایی می‌کند. بدین ترتیب پس از شناسایی ED138، هولمن بر اساس روشنایی و فاصله‌ی آن، احتمال کشف جرمی بسیار بزرگ را داد. و این دستاورد شگفت‌انگیز رصدخانه‌ی تازه‌نفس روبین است.
به گفته‌ی «ادوارد آژار» (Edward Ajhar) مدیر برنامه‌ی رصدخانه روبین در بنیاد ملی علوم آمریکا، «قدرت ویژه‌ی رصدخانه‌ی روبین، توانایی ثبت واضح حرکت‌ها و تغییرات در میان شمار عظیمی از اجرام و پدیده‌هایی است که انسان‌ها پیش‌تر هرگز ندیده‌اند. این توانایی امکان کشف و درک پدیده‌های جدید در منظومه‌ی شمسی، کهکشان راه شیری و میلیاردها کهکشان دیگر در سراسر جهان را به میزان چشمگیری افزایش می‌دهد.»
مشخصات ED138
ED138 ممکن است یکی از بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین اجرامی باشد که تا کنون در نواحی بیرونی منظومه‌ی شمسی شناسایی شده‌اند. هم‌اکنون فاصله‌ی آن از خورشید حدود 46 واحد نجومی (AU) یا 46 برابر هر فاصله‌ی میانگین زمین تا خورشید است. برای مقایسه، پلوتو به‌طور میانگین در فاصله‌ی حدود 40 واحد نجومی از خورشید قرار دارد.
مدار ED138 نسبت به صفحه‌ی منظومه شمسی حدود 25 درجه انحراف دارد. به همین دلیل اخترشناسان آن را در دسته‌ی اجرام فرانپتونی از نوع «کلاسیک داغ» (Hot Classical) قرار می‌دهند. انحراف مدار این جرم همچنین نشان می‌دهد که احتمالا بر اثر برهم‌کنش‌های گرانشی با نپتون، از مدار اولیه‌اش منحرف شده است.
شیب صفحه مداری ED138 نسبت به صفحه منظومه شمسی
Credit: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA/R. Proctor
با بررسی فاصله‌ی ED138 از خورشید، میزان روشنایی آن و بازتابندگی سطحی، دانشمندان تخمین می‌زنند که قطر آن بین 600 تا 1500 کیلومتر باشد. این جرم در ناحیه‌ای از آسمان شناسایی شده که نزدیک به صفحه‌ی کهکشان راه شیری قرار دارد. منطقه‌ای که به دلیل وجود میلیون‌ها ستاره بسیار شلوغ است و احتمالا همین موضوع باعث شده بود ED138 تا پیش از این، از دید بسیاری از تلسکوپ‌ها پنهان بماند.
تلسکوپ روبین از زمان آغاز فعالیت خود، به‌طور منظم و پیوسته آسمان نیمکره‌ی جنوبی را زیر نظر داشته است. این پایش مستمر همراه با الگوریتم‌هایی برای بررسی میلیون‌ها تا میلیاردها نقطه‌ی نورانی در آسمان، شناسایی ED138 را امکان‌پذیر کرده است.
نامزد سیاره کوتوله
شناخته‌شده‌ترین سیاره‌ی کوتوله منظومه شمسی پلوتو است. جرمی که اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی در سال 2006 طبقه‌بندی آن را از سیاره به «سیاره کوتوله» (Dwarf Planet) تغییر داد. این تصمیم پس از آن گرفته شد که اخترشناسان با مطالعه‌ی دقیق‌تر نواحی بیرونی منظومه‌ی شمسی، دریافتند که پلوتو تنها یکی از چندین جرم مشابه در این منطقه‌ی دوردست است.
در کنار پلوتو، اجرامی مانند «هائومیا» (Haumea)، «ماکی‌ماکی» (Makemake) و «اریس» (Eris) هم در نواحی بیرونی منظومه‌ی شمسی قرار دارند. «سرس» (Ceres) و «وستا» (Vesta) نیز از اجرام بزرگ کمربند سیارکی میان مریخ و مشتری هستند.
با این حال، هر جرم فرانپتونی لزوما یک سیاره‌ی کوتوله نیست. برای قرار گرفتن در این دسته، جرم آسمانی باید به اندازه‌ی کافی بزرگ باشد تا گرانش خودش، آن را به شکلی تقریبا کروی درآورد.
حالا تحلیل‌های اولیه نشان می‌دهند که ED138 هم در صورت تأیید طبقه‌بندی آن، می‌تواند در میان بزرگ‌ترین سیاره‌های کوتوله‌ی کشف شده در فراسوی نپتون قرار بگیرد. هرچند تعیین دقیق اندازه‌ی آن به رصدهای فروسرخ نیاز دارد.
اگر ماهیت سیاره کوتوله ED138 تأیید شود، این جرم به گروه بسیار کوچکی از اجرام آسمانی می‌پیوندد. اما این تنها کشف روبین نخواهد بود. این رصدخانه طی 10 سال آینده بارها از تمام آسمان نیمکره‌ی جنوبی تصویربرداری خواهد کرد و بدین ترتیب شناسایی اجرامی که در کاوش‌های پیشین جا افتاده‌اند، اکنون امکان‌پذیرتر شده است.