تصمیم دولت جمهوری آذربایجان برای ممنوع کردن غیرمستقیم استفاده از حجاب در مدارس، اعتراضاتی را در این کشور به دنبال داشته است. اصلاحیه‌ای که ماه گذشته به تصویب رسید، به‌صراحت حجاب اسلامی را ممنوع نکرد، اما پوشیدن لباس‌هایی که به گفته دولت با «اصل سکولاریسم» مغایرت دارند، در مدارس ممنوع خواهد بود.
ممنوعیت حجاب در آذربایجان چگونه اجرا شده است؟
خبرگزاری دولتی جمهوری آذربایجان (APA) اعلام کرد اصلاحیه مربوط به مقررات پوشش دانش‌آموزان در مؤسسات آموزش عمومی دولتی، با هدف ایجاد یک دستورالعمل یکسان برای پوشش و در راستای «اصل سکولاریسم» کشور تصویب شده است. حدود ۹۶ درصد جمعیت جمهوری آذربایجان خود را مسلمان می‌دانند. قانون اساسی این کشور را سکولار تعریف کرده و در عین حال، آزادی مذهبی را نیز تضمین می‌کند.
خبرگزاری APA همچنین اعلام کرد پوشیدن لباس‌هایی که بازتاب «تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های ملی و اخلاقی مردم جمهوری آذربایجان» باشند، در مراسم و مناسبت‌ها، با تأیید شورای آموزشی امکان‌پذیر است. این شورا زیر نظر وزارت علوم و آموزش فعالیت می‌کند. به گفته این خبرگزاری، چنین مقرراتی معلمان را قادر می‌سازد تا «استانداردهای حرفه‌ای» را رعایت کرده و تأثیر مثبتی بر «اعتبار عمومی مدرسه» داشته باشند. این تصمیم پس از آن که برخی مدارس مانع حضور دانش‌آموزان و معلمان در کلاس‌های درس شدند، با اعتراضات بسیاری مواجه شد. زهرا حسنوا، معلمی در جمهوری آذربایجان، به الجزیره می‌گوید که به او اطلاع داده‌اند دیگر اجازه ندارد در مدرسه حجاب داشته باشد. او در این باره می‌گوید:
راستش را بخواهید، کمی احساساتی شده‌ام. ناراحتم. حجاب یک انتخاب شخصی است و اگر روزی بخواهم آن را بردارم، این هم باید انتخاب خودم باشد.
واکنش سایر کشورها به این ممنوعیت چه بود؟
پس از آغاز کارزار در شبکه‌های اجتماعی، اعتراضات به ترکیه نیز گسترش یافت. برخی افراد میان تحولات اخیر جمهوری آذربایجان و آنچه در ترکیه از آن با عنوان «کودتای پست‌مدرن» سال ۱۹۹۷ یاد می‌شود، شباهت‌هایی مطرح کرده‌اند. در آن دوره، زنان محجبه از حضور در کلاس‌های دانشگاه منع شدند و برخی از آن‌ها را از مشاغل دولتی اخراج کردند یا مجبور به استعفا شدند.
هفته گذشته، معترضان در مقابل کنسولگری جمهوری آذربایجان در استانبول تجمع کردند تا به محدودیت‌های اعمال‌شده علیه زنان مسلمان اعتراض کنند. الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، در واکنشی غیرمستقیم از ترکیه، یکی از متحدان نزدیک کشورش، انتقاد کرد. علی‌اف در سخنرانی خود در کنگره حزب آذربایجان نوین، بدون اشاره مستقیم به ترکیه، هشدار داد که نباید در «سبک زندگی ما دخالت کرد».
بیوگرافی الهام علی‌اف رئیس‌جمهور آذربایجان
الهام حیدر اوغلو علی‌اف، متولد ۲۴ دسامبر ۱۹۶۱، سیاستمدار آذربایجانی و چهارمین رئیس‌جمهور این کشور است که از سال ۲۰۰۳ در این سمت فعالیت می‌کند. او فرزند حیدر علی‌اف، رئیس‌جمهور پیشین آذربایجان، است و از سال ۲۰۰۵ رهبری حزب آذربایجان نوین را بر عهده دارد.
علی‌اف پیش از رسیدن به ریاست‌جمهوری، مدت کوتاهی نخست‌وزیر آذربایجان بود. او در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۳ پیروز شد؛ انتخاباتی که با اتهام‌های گسترده درباره تقلب و تخلف همراه بود. او در سال‌های ۲۰۰۸، ۲۰۱۳، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۴ نیز دوباره به ریاست‌جمهوری رسید. همه‌پرسی قانون اساسی سال ۲۰۰۹ محدودیت دوره‌های ریاست‌جمهوری را حذف کرد و امکان نامزدی نامحدود او را فراهم ساخت.
تحصیلات و فعالیت‌های اولیه الهام علی‌اف
الهام علی‌اف در سال ۱۹۷۷ وارد مؤسسه دولتی روابط بین‌الملل مسکو شد و در سال ۱۹۸۲ تحصیلات تکمیلی خود را ادامه داد. او در سال ۱۹۸۵ مدرک دکترای تاریخ گرفت و از همان سال تا ۱۹۹۰ در این مؤسسه تدریس کرد. الهام علی‌اف بین سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۴ مدیریت گروهی از شرکت‌های خصوصی صنعتی و تجاری را بر عهده داشت. سپس به شرکت دولتی نفت و گاز آذربایجان SOCAR پیوست و ابتدا معاون رئیس و بعد معاون اول این شرکت شد. علی‌اف از سال ۱۹۹۷ نیز ریاست کمیته ملی المپیک آذربایجان را بر عهده دارد.
آغاز فعالیت سیاسی و رسیدن به نخست‌وزیری
علی‌اف در سال ۱۹۹۹ به‌عنوان معاون رئیس حزب آذربایجان نوین انتخاب شد و در سال ۲۰۰۱ به سمت معاون اول حزب رسید. او همچنین از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳ ریاست هیئت نمایندگی آذربایجان در مجمع پارلمانی شورای اروپا را بر عهده داشت. با وخامت وضعیت سلامتی پدرش در سال ۲۰۰۳، علی‌اف در ۴ اوت همان سال به نخست‌وزیری منصوب شد. این انتصاب از سوی برخی ناظران اقدامی برای آماده‌سازی جانشینی او به‌جای پدرش تلقی می‌شود. احزاب مخالف نیز با تحریم رأی‌گیری پارلمان، این تصمیم را تلاشی برای متمرکز کردن قدرت در خانواده علی‌اف دانستند.
او در انتخابات اکتبر ۲۰۰۳ نامزد ریاست‌جمهوری شد و با کسب ۷۶٫۸۴ درصد آرا به پیروزی رسید. با وجود اعتراض‌ها و گزارش‌هایی درباره تقلب انتخاباتی و برخورد با مخالفان، علی‌اف در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۳ رسماً ریاست‌جمهوری را آغاز کرد.
دوران ریاست‌جمهوری الهام علی‌اف
در نخستین دوره ریاست‌جمهوری علی‌اف، خط لوله نفت باکو–تفلیس–جیحان در مه ۲۰۰۵ تکمیل شد و جایگاه آذربایجان در بازار جهانی انرژی ارتقا یافت. با این حال، انتخابات پارلمانی همان سال با اتهام‌هایی درباره تقلب همراه بود و اعتراض‌های مخالفان با برخورد نیروهای امنیتی مواجه گشت. علی‌اف در انتخابات سال ۲۰۰۸ با ۸۷ درصد آرا دوباره انتخاب شد. یک سال بعد، همه‌پرسی قانون اساسی محدودیت دوره‌های ریاست‌جمهوری را حذف کرد؛ اقدامی که نگرانی‌هایی درباره تمرکز بیشتر قدرت بوجود آورد. در سال ۲۰۱۱ نیز اعتراض‌های طرفداران اصلاحات سیاسی با برخورد نیروهای دولتی روبه‌رو شد.
او در انتخابات سال ۲۰۱۳ با ۸۵ درصد آرا به پیروزی رسید، اما این انتخابات نیز با انتقادهایی همراه بود. انتشار زودهنگام نتایج در یک اپلیکیشن انتخاباتی، محدودیت آزادی بیان و اتهام پرداخت پول به برخی ناظران انتخاباتی از جمله موضوعات مطرح‌شده در آن دوره بودند. علی‌اف در انتخابات سال ۲۰۱۸ با ۸۶٫۰۲ درصد آرا و در انتخابات سال ۲۰۲۴ نیز برای دوره‌ای دیگر انتخاب شد. احزاب اصلی مخالف در انتخابات ۲۰۱۸ شرکت نکردند و گزارش‌هایی درباره تخلف انتخاباتی منتشر گشت.
انتقادها از حکومت الهام علی‌اف و ثروت او
حکومت الهام علی‌اف به دلیل محدود کردن فعالیت احزاب مخالف، برخورد با روزنامه‌نگاران و سازمان‌های غیردولتی و نقض حقوق بشر با انتقادهای گسترده روبه‌رو شده است. نهادهای بین‌المللی بارها درباره نبود انتخابات آزاد و عادلانه، بازداشت‌های خودسرانه و محدودیت آزادی رسانه‌ها ابراز نگرانی کرده‌اند.
ثروت خانواده علی‌اف نیز از موضوعات بحث‌برانگیز بوده است. گزارش‌های تحقیقی از ارتباط اعضای این خانواده با شرکت‌های بزرگ، بانک‌ها، بخش نفت و گاز و املاک خارجی خبر داده‌اند. در سال ۲۰۱۲، پروژه گزارش‌دهی جرایم سازمان‌یافته و فساد، علی‌اف را به‌دلیل مطرح بودن نام او در گزارش‌های مرتبط با فساد و جرایم سازمان‌یافته، به‌عنوان «شخص سال» انتخاب کرد. در سال ۲۰۱۷ نیز ارتباط خانواده او با پرونده پول‌شویی موسوم به «لباس‌شویی آذربایجانی» مطرح شد.
زندگی شخصی الهام علی‌اف
الهام علی‌اف در ۲۲ ژانویه ۱۹۸۳ با مهربان علیوا در باکو ازدواج کرد. آن‌ها سه فرزند به نام‌های لیلا، آرزو و حیدر دارند و صاحب پنج نوه هستند. الهام علی‌اف به زبان‌های آذربایجانی، انگلیسی، فرانسوی، روسی و ترکی تسلط دارد.
بیوگرافی مهربان علیوا همسر الهام علی‌اف
مهربان عارف علیوا در ۲۶ اوت ۱۹۶۴ در باکو به دنیا آمد. او در سال ۱۹۸۱ با کسب مدال طلا از دبیرستان شماره ۲۳ باکو فارغ‌التحصیل شد و سپس در دانشکده درمان و پیشگیری دانشگاه دولتی پزشکی جمهوری آذربایجان به نام نریمان نریمانوف تحصیل کرد.
زندگی شخصی مهربان علیوا
مهربان علیوا در سال ۱۹۸۳ با الهام علی‌اف ازدواج کرد. آن‌ها سه فرزند به نام‌های لیلا، آرزو و حیدر دارند. او عروس حیدر علی‌اف، رهبر ملی جمهوری آذربایجان، و ظریفا علیوا، پزشک علوم پزشکی و آکادمیسین این کشور، است.
حیدر علی‌اف از چهره‌های برجسته سیاسی جمهوری آذربایجان بود. بر اساس زندگی‌نامه رسمی مهربان علیوا، حدود ۳۵ سال از تاریخ این کشور، از اواخر دهه ۱۹۶۰ تا اوایل قرن بیست‌ویکم، با نام او پیوند خورده است. در این روایت، از نقش او در اداره کشور طی دوره‌های دشوار تاریخی و پایه‌گذاری جمهوری آذربایجان مستقل امروزی یاد شده است. ظریفا علیوا نیز از دانشمندان شناخته‌شده جمهوری آذربایجان و از چهره‌های برجسته حوزه چشم‌پزشکی بود. او پژوهش‌های متعددی درباره بررسی، پیشگیری و درمان بیماری‌های چشم و مسائل معاصر چشم‌پزشکی انجام داد.
مهربان علیوا همچنین نوه پروفسور میر جلال پاشایف، نویسنده و زبان‌شناس، و ناصر ایمان‌قلی‌یف، روزنامه‌نگار و مدرس شناخته‌شده است. پروفسور عارف پاشایف، پدر او، از دانشمندان و چهره‌های دانشگاهی برجسته جمهوری آذربایجان محسوب می‌شود. او عضو آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان، برنده جایزه دولتی و دکترای علوم فیزیک و ریاضی است. عارف پاشایف از سال ۱۹۹۶ ریاست آکادمی ملی هوانوردی وابسته به شرکت دولتی هواپیمایی جمهوری آذربایجان را بر عهده داشته. آیدا ایمان‌قلی‌یوا، زبان‌شناس، منتقد ادبی، مترجم، استاد دانشگاه و مادر مهربان علیوا، بود. او نخستین زن در جمهوری آذربایجان محسوب می‌شود که در رشته ادبیات عرب به درجه دکتری علوم رسید و عنوان استاد دانشگاه را دریافت کرد.
تحصیلات دانشگاهی مهربان علیوا
مهربان علیوا در سال ۱۹۸۸ با مدرک ممتاز از نخستین انستیتوی دولتی پزشکی مسکو به نام سچنوف فارغ‌التحصیل شد. او از سال ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۰ دوره رزیدنتی بالینی خود را در بخش بیماری‌های چشم همین انستیتو گذراند. سپس از سال ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵ در مؤسسه پژوهشی بیماری‌های چشم در مسکو، زیر نظر آکادمیسین کراسنوف، مشغول به کار بود.
انتصاب به عنوان معاون اول رئیس جمهور
در ۲۱ فوریه ۲۰۱۷، مهربان علیوا با حکم الهام علی‌اف به‌عنوان معاون اول رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان منصوب شد. در پی این انتصاب، از ۶ مارس ۲۰۱۷ دوره نمایندگی او در مجلس ملی، که عضو دوره پنجم آن بود، پایان یافت.
همچنین در ۵ مارس ۲۰۲۱، نیز با حکم الهام علی‌اف، رئیس حزب آذربایجان نوین، مهربان علیوا به سمت معاون اول رئیس این حزب منصوب شد.