حوزه / یک کارگردان سینما و تلویزیون گفت: سینما و تلویزیون باید تصویری واقعی، باورپذیر و چندبعدی از زن مسلمان ارائه دهند و سیره حضرت زهرا(س) را به‌عنوان الگویی برای زندگی امروز معرفی کنند.
خبرگزاری حوزه | علی رویین‌تن، کارگردان سینما و تلویزیون، در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه حضرت فاطمه زهرا(س) یکی از کامل‌ترین الگوهای انسانی برای شناخت جایگاه زن در منظومه فکری اسلام هستند، اظهار کرد: وقتی درباره زن مسلمان صحبت می‌کنیم، نباید صرفاً به پوشش، ظاهر یا مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها محدود شویم. زن مسلمان پیش از هر چیز یک انسان صاحب اندیشه، اراده، کرامت و هویت است که می‌تواند در خانواده و جامعه نقش‌آفرینی کند. حضرت زهرا(س) نیز دقیقاً چنین تصویری از زن را به جهان معرفی می‌کنند؛ شخصیتی که در عین برخورداری از عمیق‌ترین فضایل اخلاقی و معنوی، در عرصه اجتماعی و دفاع از حقیقت نیز حضوری مؤثر دارند.
وی با اشاره به اینکه سینما و تلویزیون در شکل‌گیری نگرش عمومی نسبت به زن نقش مهمی دارند، بیان کرد: هنر نمایش می‌تواند تصویری از زن ارائه دهد که سال‌ها در ذهن مخاطب باقی بماند. گاهی یک شخصیت زن در یک فیلم یا مجموعه تلویزیونی، بیش از چندین سخنرانی و مقاله بر ذهن و رفتار مخاطب تأثیر می‌گذارد. به همین دلیل، فیلمسازان باید نسبت به تصویری که از زن در آثار خود ارائه می‌کنند، مسئولیت‌پذیر باشند. اگر قرار است درباره زن مسلمان حرف بزنیم، باید ابتدا او را بشناسیم و سپس تلاش کنیم تصویری واقعی، باورپذیر و به دور از کلیشه از شخصیت و جایگاه وی ارائه دهیم.
این کارگردان با تأکید بر اینکه حضرت زهرا(س) صرفاً یک شخصیت تاریخی نیستند، گفت: یکی از اشتباهاتی که ممکن است در مواجهه هنری با شخصیت‌های دینی اتفاق بیفتد، محدود کردن آنان به زمان و مکان زندگی‌شان است. حضرت زهرا(س) متعلق به همه دوران‌ها هستند و سیره ایشان می‌تواند برای انسان امروز نیز راهگشا باشد. ما باید بتوانیم نسبت میان زندگی امروز و آموزه‌های فاطمی را پیدا کنیم. اگر این ارتباط به‌درستی شکل بگیرد، مخاطب احساس نمی‌کند با موضوعی متعلق به گذشته روبه‌روست، بلکه درمی‌یابد آنچه در زندگی حضرت زهرا(س) وجود داشته، می‌تواند در مسائل امروز جامعه نیز معنا پیدا کند.
رویین‌تن با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیت حضرت زهرا(س)، جمع میان عواطف انسانی و مسئولیت اجتماعی است، اظهار کرد: گاهی در آثار نمایشی، زن را تنها در قالب مادر، همسر یا شخصیتی عاطفی معرفی می‌کنیم و از ابعاد دیگر وجودی وی غافل می‌شویم. در حالی که زن مسلمان می‌تواند در کنار ایفای نقش خانوادگی، شخصیتی مستقل، صاحب تفکر و دارای قدرت تشخیص باشد. حضرت زهرا(س) نمونه برجسته چنین شخصیتی هستند. ایشان در محیط خانواده جایگاهی کم‌نظیر دارند و در عین حال، در مسائل اجتماعی و دفاع از حق نیز سکوت نمی‌کنند. این ابعاد باید در شناخت ما از زن مسلمان مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم از حضرت زهرا(س) به‌عنوان الگوی زن مسلمان در سینما و تلویزیون یاد کنیم، نباید تصور کنیم که الزاماً باید در تمام آثار، مستقیماً درباره زندگی ایشان فیلم بسازیم. گاهی می‌توان بدون نام بردن از شخصیت‌های تاریخی، مؤلفه‌های رفتاری و اخلاقی سیره فاطمی را در یک شخصیت معاصر نشان داد. زنی که در برابر ظلم می‌ایستد، برای حفظ خانواده تلاش می‌کند، از کرامت انسانی خود دفاع می‌کند و در عین حال نسبت به سرنوشت جامعه بی‌تفاوت نیست، می‌تواند بازتابی از آموزه‌های فاطمی باشد. مهم این است که این ویژگی‌ها در دل داستان و از مسیر رفتار شخصیت نمایان شوند.
این کارگردان سینما و تلویزیون با اشاره به ضرورت پرهیز از شعارزدگی در پرداختن به موضوعات دینی تصریح کرد: مخاطب امروز به‌ویژه نسل جوان، به‌سادگی با شعار ارتباط برقرار نمی‌کند. اگر شخصیت زن در یک فیلم دائماً درباره ارزش‌های اخلاقی و دینی صحبت کند، اما رفتار و تصمیم‌های وی با آن ارزش‌ها تناسب نداشته باشد، اثرگذاری لازم را نخواهد داشت. سینما زبان تصویر و کنش است. ما باید اجازه دهیم مخاطب از طریق انتخاب‌ها، رفتارها، روابط و مواجهه شخصیت‌ها با مشکلات، به درک درستی از ارزش‌های مورد نظر برسد. هنر زمانی موفق است که مفاهیم را به تجربه‌ای قابل لمس تبدیل کند.
رویین‌تن با بیان اینکه معرفی حضرت زهرا(س) به نسل جدید نیازمند شناخت عمیق و مطالعه دقیق است، گفت: نمی‌توان با اطلاعات محدود و برداشت‌های سطحی وارد چنین عرصه‌ای شد. فیلمسازی که می‌خواهد درباره شخصیت حضرت زهرا(س) یا تأثیر سیره ایشان بر زندگی زنان مسلمان اثر تولید کند، باید منابع تاریخی و دینی را به‌خوبی بشناسد. البته مطالعه به‌تنهایی کافی نیست و هنرمند باید بتواند از دل این شناخت، یک موقعیت نمایشی خلق کند. میان پژوهش تاریخی و روایت سینمایی تفاوت وجود دارد و هنرمند باید این دو حوزه را به‌درستی به یکدیگر پیوند بزند.
وی افزود: ما در سینما با مخاطبی مواجه هستیم که انتظار دارد داستان ببیند، با شخصیت‌ها همراه شود و در جریان یک موقعیت انسانی قرار بگیرد. بنابراین نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی را کنار یکدیگر قرار داد و انتظار داشت نتیجه آن یک اثر نمایشی موفق باشد. باید بدانیم شخصیت اصلی داستان چه می‌خواهد، با چه موانعی روبه‌روست و چگونه تصمیم می‌گیرد. اگر این عناصر به‌درستی طراحی شوند، مفاهیم دینی نیز در بستر داستان فرصت ظهور پیدا می‌کنند.
این کارگردان با اشاره به نقش مادر در فرهنگ فاطمی اظهار کرد: یکی از موضوعات مهمی که می‌توان در آثار نمایشی به آن پرداخت، جایگاه مادری است. البته نباید مادری را به معنای محدود کردن شخصیت زن در خانه و حذف سایر توانایی‌های وی در نظر گرفت. مادری در فرهنگ اسلامی یک مسئولیت انسانی، تربیتی و اجتماعی بزرگ است. حضرت زهرا(س) در این زمینه الگویی برجسته هستند و می‌توان از سیره ایشان برای بازنمایی جایگاه خانواده، تربیت فرزند و انتقال ارزش‌های اخلاقی به نسل آینده بهره گرفت.
وی با تأکید بر اینکه خانواده یکی از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری شخصیت انسان است، بیان کرد: بسیاری از بحران‌هایی که امروز در جامعه با آن مواجه هستیم، ریشه در تضعیف روابط انسانی و خانوادگی دارند. سینما می‌تواند با روایت داستان‌هایی درباره محبت، احترام، مسئولیت‌پذیری و گذشت، به تقویت این روابط کمک کند. در این میان، شخصیت زن مسلمان نباید به فردی منفعل تبدیل شود که تنها در انتظار تصمیم دیگران است. زن در خانواده می‌تواند محور گفت‌وگو، آرامش، تربیت و حتی حل بسیاری از مشکلات باشد.
رویین‌تن با اشاره به اینکه سینمای ایران در زمینه معرفی الگوهای زن مسلمان ظرفیت‌های فراوانی دارد، اظهار کرد: ما زنان بسیاری را در تاریخ و جامعه خود داریم که می‌توان زندگی آنان را دستمایه خلق آثار ارزشمند قرار داد. با این حال، نباید تصور کنیم که معرفی زن مسلمان فقط از طریق روایت زندگی شخصیت‌های تاریخی امکان‌پذیر است. زندگی زنان معاصر نیز سرشار از موقعیت‌های دراماتیک است. مادری که در شرایط دشوار برای حفظ خانواده تلاش می‌کند، زنی که در برابر بی‌عدالتی می‌ایستد یا فردی که برای حفظ باورهای اخلاقی خود هزینه می‌دهد، هرکدام می‌توانند موضوع یک اثر نمایشی باشند.
وی ادامه داد: نکته مهم این است که چنین شخصیت‌هایی را واقعی و چندبعدی خلق کنیم. زن مسلمان نیز مانند هر انسان دیگری با ترس، تردید، نگرانی و دشواری‌های زندگی مواجه می‌شود. نباید از وی تصویری غیرواقعی ارائه دهیم که هیچ ضعف یا مسئله انسانی ندارد. اتفاقاً ارزش‌های اخلاقی زمانی بهتر دیده می‌شوند که شخصیت در یک موقعیت دشوار قرار بگیرد و با وجود تمام مشکلات، انتخابی آگاهانه داشته باشد. این انتخاب است که به شخصیت عمق می‌دهد و مخاطب را با وی همراه می‌کند.
این کارگردان با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد اجتماعی شخصیت حضرت زهرا(س) گفت: یکی از موضوعاتی که باید در بازخوانی سیره ایشان مورد توجه قرار گیرد، مسئولیت انسان در برابر جامعه است. حضرت زهرا(س) نسبت به مسائل پیرامونی خود بی‌تفاوت نبودند و دفاع از حقیقت را بخشی از مسئولیت خود می‌دانستند. این ویژگی می‌تواند برای سینمای امروز بسیار الهام‌بخش باشد. ما به شخصیت‌هایی نیاز داریم که در برابر مسائل اجتماعی موضع داشته باشند و صرفاً تماشاگر اتفاقات اطراف خود نباشند.
وی افزود: زن مسلمان در نگاه دینی، موجودی حاشیه‌ای و جدا از تحولات جامعه نیست. وی می‌تواند در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی حضور داشته باشد و در عین حال، هویت دینی و اخلاقی خود را حفظ کند. اگر سینما بتواند این واقعیت را به‌درستی نمایش دهد، به اصلاح بسیاری از برداشت‌های نادرست درباره جایگاه زن در اسلام کمک خواهد کرد. مسئله این است که نباید زن را در دوگانه‌های ساختگی گرفتار کنیم و حضور اجتماعی او را در تضاد با هویت خانوادگی و معنوی‌اش نشان دهیم.
رویین‌تن با بیان اینکه یکی از آسیب‌های آثار دینی، نگاه مناسبتی به موضوعات مذهبی است، اظهار کرد: گاهی تنها در ایام خاصی از سال به سراغ شخصیت‌های دینی می‌رویم و پس از پایان آن مناسبت، موضوع را کنار می‌گذاریم. این شیوه نمی‌تواند به شکل‌گیری یک جریان فرهنگی پایدار منجر شود. شخصیت حضرت زهرا(س) باید در برنامه‌ریزی بلندمدت سینما و تلویزیون مورد توجه قرار گیرد. البته این توجه نباید صرفاً به تولید یک یا دو اثر محدود شود، بلکه باید مجموعه‌ای از آثار سینمایی، تلویزیونی، مستند و حتی تولیدات ویژه کودکان و نوجوانان را شامل شود.
وی با تأکید بر اهمیت تولید آثار نمایشی برای نسل کودک و نوجوان گفت: اگر می‌خواهیم نسل آینده با فرهنگ فاطمی آشنا شود، باید از همان سال‌های کودکی زمینه این شناخت را فراهم کنیم. البته زبان روایت برای کودکان با زبان آثار بزرگسالان متفاوت است. نمی‌توان انتظار داشت یک کودک با شنیدن مفاهیم پیچیده تاریخی و اعتقادی، ارتباط عمیقی با شخصیت حضرت زهرا(س) برقرار کند. باید از داستان، تصویر، شخصیت‌پردازی و موقعیت‌های متناسب با سن مخاطب استفاده کنیم تا مفاهیم اخلاقی و انسانی در ذهن او ماندگار شوند.
این کارگردان سینما و تلویزیون با اشاره به مسئولیت تلویزیون در معرفی الگوهای دینی بیان کرد: تلویزیون به دلیل گستردگی مخاطبان و ارتباط مستمر با خانواده‌ها، ظرفیت مهمی برای ترویج فرهنگ فاطمی دارد. این رسانه می‌تواند از طریق مجموعه‌های داستانی، فیلم‌های تلویزیونی و آثار کوتاه، ابعاد مختلف زندگی زن مسلمان را به نمایش بگذارد. البته کیفیت تولید در این زمینه اهمیت زیادی دارد. اگر اثری از نظر فیلمنامه، کارگردانی و بازیگری ضعیف باشد، صرفاً به دلیل برخورداری از موضوع مذهبی نمی‌تواند مخاطب را جذب کند.
وی ادامه داد: باید بپذیریم که مخاطب میان آثار مختلف حق انتخاب دارد و نمی‌توان وی را به تماشای اثری که از جذابیت هنری برخوردار نیست، مجبور کرد. بنابراین، تولیدکنندگان آثار دینی باید همان اندازه که به محتوای اعتقادی توجه می‌کنند، برای کیفیت هنری و استانداردهای حرفه‌ای نیز اهمیت قائل شوند. موضوعات مذهبی ظرفیت خلق آثار بزرگ و ماندگار را دارند، اما تحقق این ظرفیت به فیلمنامه‌نویس، کارگردان، بازیگر و تهیه‌کننده‌ای نیاز دارد که نسبت به موضوع شناخت و دغدغه داشته باشند.
رویین‌تن با اشاره به ضرورت حمایت از فیلمسازان علاقه‌مند به تولید آثار فاطمی اظهار کرد: نمی‌توان انتظار داشت هنرمندان بدون برخورداری از امکانات و حمایت‌های لازم، به‌تنهایی آثار بزرگ و اثرگذار تولید کنند. چنین پروژه‌هایی به پژوهش، مشاوره تخصصی، سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی دقیق نیاز دارند. دستگاه‌های فرهنگی باید به جای نگاه مقطعی، برای تولید آثار ماندگار سرمایه‌گذاری کنند و شرایطی فراهم آورند تا فیلمسازان بتوانند با آزادی خلاقانه و در چارچوب اصول اعتقادی، روایت‌های تازه‌ای ارائه دهند.
وی افزود: در این مسیر، استفاده از ظرفیت پژوهشگران تاریخ اسلام و کارشناسان حوزه مطالعات دینی ضروری است. گاهی یک اشتباه کوچک تاریخی یا یک برداشت نادرست از شخصیت‌های مقدس می‌تواند به اعتبار کل اثر لطمه بزند. بنابراین، همکاری میان هنرمندان و متخصصان دینی باید از مراحل ابتدایی شکل‌گیری فیلمنامه آغاز شود. البته این همکاری نباید به معنای محدود کردن خلاقیت هنرمند باشد، بلکه باید به غنای محتوایی و افزایش دقت اثر کمک کند.
این کارگردان در پایان با تأکید بر اینکه حضرت زهرا(س) می‌توانند الگویی فرازمانی برای معرفی هویت زن مسلمان باشند، تصریح کرد: ما باید از نگاه صرفاً تشریفاتی به شخصیت‌های دینی فاصله بگیریم و تلاش کنیم آموزه‌های آنان را وارد زندگی امروز کنیم. سینما و تلویزیون این امکان را دارند که ارزش‌هایی مانند کرامت انسانی، عفاف، آگاهی، شجاعت، محبت و مسئولیت‌پذیری را در قالب داستان‌هایی جذاب به مخاطب منتقل کنند. اگر بتوانیم شخصیت زن مسلمان را با همه ابعاد انسانی، اجتماعی، خانوادگی و معنوی‌اش به تصویر بکشیم، در حقیقت بخشی از فرهنگ فاطمی را به زبان هنر معرفی کرده‌ایم. معتقدم هنر زمانی به رسالت فرهنگی و اعتقادی خود نزدیک می‌شود که مخاطب پس از تماشای یک اثر، نه با یک شعار، بلکه با یک تجربه انسانی عمیق و ماندگار از سالن سینما یا مقابل تلویزیون فاصله بگیرد.