همدان- ایرنا- با تغییر ساختار جمعیت و افزایش پیری، کانون توجه سلامت شنوایی از نوزادان به سمت سالمندان تغییر یافته است. به گفته رییس مرکز کاشت حلزون غرب کشور، در حالی که نقص شنوایی در سنین بالا راه را برای انزوا و آلزایمر هموار می‌کند، فناوری کاشت حلزون به مثابه یک پل نجات برای بازگشت کیفیت زندگی و پیوند دوباره سالمندان با جامعه عمل می‌کند.
به گزارش خبرنگار ایرنا، سال ها مبارزه با کمبود شنوایی از بدو تولد آغاز می شد اما اکنون باید با کاهش موالید و پیری جمعیت با چالش های جدیدی مواجه شده ایم؛ سالمندانی که سال‌ها با صدای ضعیف زندگی کرده‌اند و حالا در آستانه قطع ارتباط با دنیای پیرامون هستند.
هر چند کاهش فرزندآوری و گرایش به سمت تک فریندی از بروز بیماری های مادرزادی کاسته، اما با افزایش طول عمر، نیاز سالمندان به درمان افزایش یافته است و این گروه به بازگشت «شنیدن» برای حفظ کیفیت زندگی نیاز دارند.
نقص شنوایی در دوران سالمندی، فراتر از یک مشکل فیزیکی، یک بحران روانی و اجتماعی است چراکه پل ارتباطی با فرزندان، نوه‌ها و جامعه فرو می‌ریزد و این انزوا، راه را برای ورود افسردگی و اضطراب هموار می‌کند در عین حال فرآیند زوال عقل، آلزایمر و تضعیف توانمندی‌های شناختی شتاب می گیرد.
در این میان کاشت حلزون فراتر از یک عمل جراحی، به مثابه یک «پل نجات» عمل می‌کند. این فناوری با تبدیل انرژی‌های محیطی به کُدهای الکتریکی، مسیر بازگشت صدا به مغز را هموار می‌کند.
در باره آخرین وضعیت کاشت حلزون شنوایی در استان و اقدامات صورت گرفته برای کاهش صف افراد در انتظار کاشت با فرهاد فراهانی رییس مرکز کاشت حلزون شنوایی غرب کشور و بیمارستان بعثت همدان به گفت و گو نشستیم که در ادامه می خوانید:
ایرنا: در مورد سابقه راه اندازی مرکز کاشت حلزون همدان بفرمایید؟
فراهانی: مرکز کاشت حلزون بعثت همدان که فعالیت‌های پژوهشی آن از سال ۱۳۹۰ پیگیری می‌شد، در زمستان ۱۳۹۲ مجوز رسمی فعالیت خود را دریافت کرد. با این اقدام، همدان به یازدهمین مرکز این حوزه در ایران تبدیل شد. در آن دوره، تمرکز اصلی مراکز در تهران (دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی، بقیه الله و ایران) بود و شهرهای مشهد، شیراز، تبریز، اهواز و اصفهان نیز دارای مرکز بودند.
نکته قابل توجه این است که همدان همگام با تبریز، اصفهان و اهواز، در یک بازه زمانی یک‌ساله موفق به دریافت مجوزها شده بود
ایرنا: آماری از کاشت حلزون در همدان دارید؟
فراهانی: بر اساس استانداردهای جهانی، تنها ۲۰ درصد از مراجعان به مراکز کاشت حلزون، کاندیداهای واقعی و واجد شرایط جراحی محسوب می‌شوند. اگرچه در کشور فرآیند ارجاع بیماران هنوز به تکامل کامل نرسیده است، اما مرکز استان همدان با اتخاذ رویکردی دقیق و معیارهای گزینش سخت‌گیرانه، توانسته است استانداردهای بالایی را در انتخاب بیماران رعایت کند.
از آغاز به کار این مرکز در سال ۱۳۹۲ تاکنون هزار و ۲۱۸ پرونده پزشکی در این استان تشکیل شده است که از این میان، ۵۸۵ بیمار تحت جراحی موفق قرار گرفتند و در حال حاضر، ۱۲ نفر در فهرست انتظار قرار دارند.
از نظر طیف سنی، اگرچه ۴۵ بیمار در گروه سنی بالای ۴۰ سال بوده‌اند، اما گستره سنی بیماران بسیار وسیع است؛ به‌طوری که مسن‌ترین بیمار تحت جراحی ۷۲ سال و کم‌سن‌ترین بیمار که هفته گذشته تحت عمل قرار گرفت، تنها هشت ماه و یک روز داشت.
این تغییر نسبت به رکورد قبلی (کودک هشت ماه و ۲۰ روزه)، نشان‌دهنده موفقیت مرکز در شناسایی به‌موقع، بررسی‌های دقیق، پیگیری مستمر خانواده‌ها برای دریافت سمعک و برگزاری جلسات آموزشی موثر است.
در بخش تامین تجهیزات نیز، هیات امنای ارزی با بازنگری و به‌روزرسانی ساختار خود در چهار سال گذشته، تحولی بزرگ ایجاد کرده است. در گذشته، فرآیند تامین پروتز پس از ارسال فهرست متقاضیان، ماه‌ها یا حتی سال‌ها به طول می‌انجامید اما از سال ۱۴۰۱، با ورود موفقیت‌آمیز حدود ۲ هزار پروتز و به‌روزرسانی تمامی مراکز، این گلوگاه برطرف شده است.
در حال حاضر، زمان رسیدن پروتز به دست بیمار به حداقل ممکن رسیده که این امر موجب کاهش چشمگیر صف انتظار و تسهیل دسترسی بیماران نیازمند به تکنولوژی کاشت حلزون شده است.
ایرنا: میزان ظرفیت این مرکز برای پذیرش بیماران با توجه به امکات و تجهیزات موجود چه تعداد است؟
فراهانی: به طور متوسط امکان کاشت حلزون برای ۳۰۰ تا ۴۰۰ نفر در سال در این مرکز وجود دارد و هیچ محدودیتی در این زمینه نیست بلکه محدودیت اصلی، بیماریابی و از آن مهمتر بروز تغییرات جمعیت شناسی (اپیدمیولوژیک) در بیماران نیازمند کاشت حلزون رخ داده است.
کاشت حلزون برای کسانی که ناشنوایی مادرزادی دارند یا اگر شنوایی داشتن، این شنوایی هم اکنون برای آنها کاربردی ندارد چراکه در طول زمان به دلایل مختلف از بین رفته است صورت می گیرد.
ایرنا: چالش پیش روی کاشت حلزون چیست؟
فراهانی: تغییرات ساختاری در جمعیت‌شناسی کشور و استان همدان، پارادایم‌های جدیدی را در حوزه سلامت گوش ایجاد کرده است با این توضیح که به دنبال کاهش چشمگیر نرخ موالید در کشور و استان همدان، از یک سو با کاهش احتمالی شیوع ناشنوایی‌های مادرزادی که بر اساس آمارهای جهانی، از هر سه هزار نوزاد طبیعی یک مورد و از هر هزار و ۵۰۰ نوزاد نارس، دچار کم‌شنوایی شدید می‌شوند مواجه هستیم، و از سوی دیگر با پدیده «سالمندی جمعیت» روبرو هستیم.
مطابق با تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، جمعیت زمانی سالمند محسوب می‌شود که سن افراد بالای ۶۵ سال باشد. پیش‌بینی می‌شود با تداوم این روند، تمرکز کاندیداهای کاشت حلزون از گروه نوزادان و کودکان، به سمت گروه‌های سنی بالاتر تغییر جهت دهد.
پروتکل‌های درمانی و اهداف توانبخشی در کاشت حلزون برای سالمندان، با رویکردی به طور کامل متفاوت از کودکان و نوزادان مبتلا به ناشنوایی مادرزادی دنبال می‌شود؛ چرا که نیازهای فیزیولوژیک و اهداف عملکردی در این دو گروه سنی، تفاوت‌های بنیادینی با یکدیگر دارند.
ایرنا: آیا مرکز کاشت حلزون بیمارستان بعثت همدان مرجعیت علمی برای سایر استان ها نیست
فراهانی: در حوزه مدیریت مراجعان، یکی از ملاحظات موجود در استان، ارجاع نکردن بیماران نیازمند کاشت حلزون به استان‌های دیگر است مگر آنکه خود بیمار بر اساس تمایل شخصی، درخواست مراجعه به مراکز دیگر را داشته باشد.
با این حال، با توجه به سرعت شگفت‌انگیز پیشرفت علم پزشکی، نباید از تحولات نوظهور غافل شد. در سطح جهانی، نسل جدیدی از تکنولوژی‌ها در حال ظهور است از جمله سیستم‌های کاشت حلزونی که تمامی تجهیزات آن زیر پوست قرار می‌گیرند هرچند این روش هنوز به مرحله فراگیر شدن در سطح جهان نرسیده است.
در موارد بسیار خاص که کاشت حلزون پاسخگو نباشد، جراحی «کاشت ساقه مغزی» مدنظر قرار می‌گیرد. کاشت ساقه مغزی به دلیل پیچیدگی‌های فوق‌العاده و شرایط بسیار خاص بالینی، نرخ انجام آن در جهان بسیار کمتر از کاشت حلزون است.
ایرنا: فرایند پذیرش بیمار نیازمند کاشت حلزون در همدان چگونه است؟
فراهانی: همگام با راه‌اندازی مرکز کاشت حلزون بعثت همدان، برنامه‌های اطلاع‌رسانی گسترده‌ای از طریق انتشار بروشورهای آموزشی در زمینه‌های «فرآیند پذیرش»، «مراحل جراحی» و «پیامدهای درمانی» برای کادر درمان، پرستاران و عموم مردم صورت گرفته است.
از نظر زیرساخت‌های تشخیص، بیش از یک دهه است که غربالگری شنوایی به پروتکل‌های روتین نوزادان در بدو تولد افزوده شده است فرآیندی که هدف آن شناسایی زودهنگام نقص‌های شنوایی مادرزادی است.
در مرحله نخست، ارزیابی‌های اولیه شنوایی نوزاد در بیمارستان انجام می‌گیرد و در صورت مشاهده هرگونه اختلال، طبق پروتکل‌های مدون، بیمار برای انجام تست‌های تکمیلی ارجاع می‌شود تا در صورت لزوم، به عنوان کاندیدای کاشت حلزون معرفی شود.
با وجود این ساختار، چالش‌های موجود در زنجیره ارجاع نظیر مراجعه نکردن به‌موقع یا اختلال در مسیر انتقال بیمار همچنان پابرجا است. بر این اساس، شناسایی بیماران گاهی در سنین بالاتر یا پس از چند ماهگی، توسط پزشکان و کارشناسان شنوایی‌شناسی یا از طریق تشخیص والدین صورت می‌گیرد.
پس از ورود به مرکز، بیمار تحت ارزیابی‌های مجدد شنوایی قرار گرفته و با همکاری تیم چندرشته‌ای شامل متخصصان قلب، نورولوژی، چشم‌پزشکی، روانپزشکی و روان‌شناسی، بررسی‌های جسمانی و تصویربرداری‌های لازم (CT و MRI) انجام می‌گیرد. در نهایت، پس از تایید سلامت عمومی، بیمار در یک دوره سه تا ۶ ماهه، تحت درمان با سمعک قرار می‌گیرد تا سازگاری لازم با تجهیزات جانبی حاصل شود.
در مرحله نهایی، تیم «تربیت شنیداری و گفتاری بیمارستان بعثت» در قالب کمیسیون‌های تخصصی بیمارستان، با حضور اینجانب (به عنوان جراح و رئیس مرکز)، کارشناسان شنوایی‌شناسی و سایر پزشک متخصص، بر اساس دستورالعمل‌های قانونی، نظرات فنی خود را جمع‌بندی می‌کنند.
در صورت تایید نهایی کاندیداتوری بیمار، فرآیند دریافت پروتز از طریق هیات امنای ارزی در دستور کار قرار می‌گیرد. مراجعان مبتلا به کاهش شنوایی اکتسابی (ناشی از بیماری‌های ثانویه)، نیز پس از تایید پزشک متخصص یا شنوایی‌شناس، از همین مسیر استاندارد پیروی می‌کنند.
ایرنا: پس از تایید کم شنوایی نوزاد یا فرد مسن تا انجام کاشت حلزون چه مدت زمان می برد؟
فراهانی: پس از ورود بیمار به مرکز و تشکیل پرونده، فرآیند مشاوره تخصصی و انجام تصویربرداری‌ها ظرف مدت دو تا سه هفته تکمیل می شود به طور استاندارد، یک دوره زمانی حدود سه تا ۶ ماهه برای طی کردن مراحل ارزیابی و سازگاری با سمعک در نظر گرفته می‌شود؛ با این حال، در موارد بالینی خاص، این بازه زمانی برای تسریع در روند درمان، فشرده‌تر می شود.
یکی از چالش‌های بسیار حساس، مدیریت آسیب‌های شنوایی ناشی از عفونت‌های سیستم عصبی مرکزی است. طبق آمار، بین ۱۰ تا ۲۵ درصد از کودکانی که دچار عفونت مغز (مانند مننژیت) می‌شوند، شنوایی خود را از دست می دهند.
وجود عفونت و رسوب در ساختار گوش می‌تواند منجر به انسداد حلزون شود از این رو در این موارد، پس از ارجاع از سوی متخصص اطفال، پروتکل‌های اورژانسی به گونه‌ای طراحی شده است که تصویربرداری‌ها و جراحی در کمتر از یک ماه انجام گیرد تا از مسدود شدن کانال‌ها و مسیرهای درون‌حلزونی جلوگیری شود.
در مجموع، چنانچه فرآیند پیگیری توسط خانواده‌ها با دقت صورت گیرد و روند ارجاع طبق استاندارد پیش رود، کل دوره از زمان معرفی بیمار تا مرحله جراحی حدود ۶ ماه به طول می‌انجامد برخلاف سال‌های گذشته که تأخیر در تأمین پروتز باعث طولانی شدن این دوره می‌شد، اکنون با بهینه‌سازی زنجیره تأمین، این فرآیند با سرعت و دقت بسیار بیشتری انجام می‌گیرد.
ایرنا: مراحلی بعد از کاشت حلزون چگونه است؟
فراهانی: یکی از مهم‌ترین نکاتی که همواره به بیماران و همراهانشان گوشزد می شود این است که کاشت حلزون، تنها یک عمل جراحی برای قرار دادن یک دستگاه در بدن یا به معنای زدن یک کلید و شروع آنی شنیدن نیست. برای نمونه، یک نوزاد با وجود شنیدن صداها، اما فرآیند تبدیل شنیدن به «گفتار» و حرف زدن کودک بین ۱.۵ تا ۲ سال به طول می‌انجامد.
در واقع، دستگاه کاشته شده در گوش، صداهای محیطی را که به صورت انرژی مکانیکی هستند، دریافت کرده و از طریق مکانیزمی پیچیده به کدهای الکتریکی تبدیل می‌کند. این کدها با تحریک عصب شنوایی، پیام‌ها را به مغز می‌فرستند.
اما نکته کلیدی اینجاست که مغز باید برای درک این زبان جدید (کدهای الکتریکی) بایاد از قبلا آماده باشد پس نیازمند آموزش است. از این رو، پس از جراحی، فرد باید به‌طور میانگین بین ۸۰ تا ۱۰۰ جلسه «تربیت شنیداری و گفتاری» را پشت سر بگذارد که هر جلسه حدود یک هفته طول می کشد.
باید این واقعیت را پذیرفت که میزان پیشرفت در افراد با هم متفاوت است و عملکرد آنها را می‌توان در سه سطح «ضعیف»، «متوسط» و «قوی» دسته‌بندی کرد. اگرچه با انجام تست‌های پیش از جراحی مانند تصویربرداری از گوش اختلالات مادرزادی را دریافت یا یا بررسی اختلالات هوش، حرکتی و سایر معلولیت‌ها، می‌توان برخی از محدودیت‌های احتمالی را پیش‌بینی کرد، اما باید دانست که هیچ آزمون قطعی‌ای وجود ندارد که بتوان پیش از کاشت حلزون میزان عملکرد فرد را پیش‌بینی کند. پیشرفت واقعی، حاصل همکاری مستمر و کار مداوم با کودک در طول زمان است.
ایرنا: در خصوص قیمت، تامین تجهیزات و برخی لوازم مصرفی مشکلی ندارید؟
فراهانی: از منظر سیاست‌های حمایتی، پوشش هزینه‌های کاشت حلزون برای کودکان زیر سه سال به‌طور کامل توسط دولت تأمین می شود اما در سنین بالاتر، برای حمایت از بیماران با محدودیت‌های مالی جدی و پوشش ندادن کامل هزینه‌ها از سوی شرکت‌های بیمه گر مواجه هستیم.
در این میان، مرکز کاشت حلزون بعثت در شهر همدان، به عنوان یک نهاد دولتی و ذیل نظر دانشگاه علوم پزشکی همدان فعالیت می‌کند.
با این حال، چالش‌های اصلی فرآیند درمان، پس از مرحله جراحی آغاز می‌شود. از آنجا که پروتز حلزون یک تجهیز الکترونیکی است، وابستگی همیشگی به باتری و نیاز مستمر به سرویس و تعمیرات، از جمله دغدغه‌های اصلی بیماران است که در سال‌های اخیر با چالش‌های تأمین تجهیزات جانبی روبرو بوده‌اند.
در حوزه حمایت‌های مالی، پیش از اجرای «طرح ملی تحول کاشت حلزون» و ورود انبوه پروتزها به بازار که منجر به کاهش هزینه‌های مستقیم برای مردم شد، موسسات سلامت و خیرین (مانند موسسه شنوایی بخشش) نقش پررنگی در جبران هزینه‌ها ایفا می‌کردند. اما با تغییر ساختار تأمین و کاهش قیمت‌ها، مشارکت خیرین در این حوزه کاهش یافته است.
تامین قطعات مصرفی نظیر باتری، سیم و سایر لوازم جانبی، یک ضرورت مادام‌العمر محسوب می‌شود که در حال حاضر، چالش‌های زنجیره تامین و مواجهه شرکت‌های واردکننده با محدودیت‌ها، از جمله موانع موجود در مسیر پایداری درمان بیماران است.
ایرنا: سخن آخر و توصیه به خانواده ها و سالمندان
فراهانی: در نخستین گام برای ارتقای سلامت جامعه، باید بر چالش‌های بنیادین بهداشتی و درمانی توده تمرکز و برای رفع ان تلاش کرد برای نمونه امروزه با پیشروی روند پیری جمعیت، کانون توجه ما در حوزه کاشت حلزون، از کودک به سمت سالمندان در حال چرخش است.
اما یک باور غلط نباید مانع ما شود؛ نباید تصور کرد که با رسیدن به سن ۶۵ یا ۷۰ سالگی، دوران کیفیت زندگی به پایان رسیده است. یک فرد مسن که با کاشت حلزون، توانایی شنیدن را بازمی‌یابد، قرار است ۱۵ تا ۲۵ سال با ارزش دیگر را با عزت و استقلال در کنار خانواده‌اش سپری کند.
باید به خاطر داشته باشیم که این سالمند، همان فرد پویا و پرانرژی گذشته است که اکنون در مرحله‌ای از زندگی است که گوش‌هایش دیگر یاری گر توانمندی‌های او نیست پس باید در نشین سالمندی نیز کاشت حلزون برای افراد مسن را جدی گرفت.
اگرچه در فرهنگ کنونی، توجه به سلامت کودکان بسیار نهادینه شده، اما باید همان سطح از پیگیری و تعهد را برای درمان و بازگشت توانمندی به سالمندان نیز به کار بست.
از دست دادن شنوایی در دوران سالمندی، تنها از دست دادن یک حس فیزیکی نیست؛ بلکه از دست دادن پل ارتباطی با جهان و عزیزان است. این انزوا، راه را برای ورود افسردگی، اضطراب و حتی تشدید بیماری‌هایی نظیر دمانس و آلزایمر هموار می‌کند.
از اصحاب رسانه و مبلغان اجتماعی درخواست می شود با ترویج فرهنگ «کرامت در پیری» و تاکید بر ضرورت درمان معلولیت‌های قابل اصلاح، جامعه را نسبت به حق شنیدن سالمندان آگاه سازند. درمان یک سالمند، بازگرداندن بخشی از هویت و حضور او در میان ماست.
وقتی که فرد شنوایی خود را از دست داده یا کم شنوا می شود به ویژه در سالمندی، یکی از ابزارهای ارتباطی خود با دنیای خارج را از دست می دهند و این وضعیت موجب منزوی شدن بیمار و در ادامه به مرور سبب افسردگی، اضطراب بعد افسردگی، ایجاد و تشدید دمانس و آلزایمر و زوال عقل می شود.
بنابراین از اصحاب رسانه درخواست می شود فرهنگ توجه به سالمندان و تلاش برای درمان معلولیت و بیماری های قابل درمان افراد مسن را در جامعه نهادینه کنند و با اطلاع رسانی جدی درباره بهداشت عمومی، بر ضرورت توجه به شنوایی سالمندان و در صورت ضرورت کاشت حلزون توجه کنند.