جوان آنلاین: وقتی پای بیماری به بیمارستان باز می‌شود، بیشتر نگاه‌ها به تخت بیمار و مراقبت‌هایی است که جلوی چشم او و خانواده‌اش انجام می‌شود، درحالی که بخش زیادی از کار پرستار مانند بررسی دارو و آزمایش تا هماهنگی با بخش‌های مختلف و تشخیص تغییرات وضعیت بیمار، دیده نمی‌شود. همین دیده‌نشدن‌ها باعث شده تصویر ما از پرستاری به «مراقبت از بیمار» محدود شود، درحالی که بیمار و همراه او نیز با همکاری درست می‌توانند بخشی از روند درمان باشند. فرشته امینی، دکترای آموزش بهداشت و ارتقای سلامت از دانشگاه تربیت مدرس و عضو هیئت آموزشی گروه داخلی و جراحی دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تهران، در گفت‌و‌گو با «جوان» از بخش‌های کمتر دیده‌شده پرستاری و نقش بیمار و خانواده در روند درمان می‌گوید: «آنچه ازسوی بیمار دیده می‌شود نتیجه است، اما آنچه ازسوی پرستار انجام می‌شود فرایندی پیوسته، علمی و پیشگیرانه است که در سکوت و بدون نمایش اجرا می‌شود.» وی در ادامه تأکید می‌کند، همکاری بیمار و خانواده، بخشی از درمان موفق است. بیمار حق دارد درخواست کند و سؤال بپرسد، پرستار هم حق دارد در چارچوب حرفه‌ای پاسخ دهد. در ادامه گفت‌و‌گو با وی را پیش رو دارید.
چه وظایف و مراقبت‌هایی در طول یک شیفت پرستار انجام می‌شود که برای خانواده بیمار کمتر دیده می‌شود، اما نقش مهمی در روند درمان و ایمنی بیمار دارد؟
بسیاری از کار‌های پرستار در ایستگاه پرستاری و اتاق تریتمنت و دور از چشم بیمار و همراه انجام می‌شود و اگر انجام نشود، ایمنی بیمار به خطر می‌افتد. بیمار و همراه بیشتر نتیجه مراقبت را می‌بینند نه فرآیند بالینی آن را. پرستار بخش بزرگی از کار خود را به‌صورت شناختی، پیشگیرانه و هماهنگ‌کننده انجام می‌دهد. از بررسی دستورات و دوز داروها، به‌ویژه دارو‌های پرخطر تا پایش علائم حیاتی، تشخیص تغییرات خطرناک، بررسی آزمایش‌ها، مستندسازی مراقبت‌ها و هماهنگی با آزمایشگاه، رادیولوژی و بانک خون. آماده‌سازی تجهیزات، کنترل عفونت، آموزش بیمار و خانواده، حمایت روانی و واکنش سریع در شرایط اورژانسی نیز بخشی از این وظایف است. بنابراین آنچه بیمار می‌بیند نتیجه است، اما پشت آن فرایندی پیوسته، علمی و پیشگیرانه در سکوت انجام می‌شود.
این شغل در ذهن بخشی از جامعه هنوز به مراقبت و رسیدگی روزمره از بیمار محدود می‌شود. چه دانش و مهارت‌های تخصصی در کار پرستار وجود دارد که شناخت آن برای مردم ضروری است؟
پرستاری فقط مراقبت روزمره نیست. پرستار در زمینه آناتومی، فارماکولوژی، تفسیر آزمایش‌ها، علائم حیاتی، نوار قلب و گاز‌های خونی دانش دارد و در مهارت‌هایی مانند کنترل راه هوایی، مراقبت از زخم، کار با ونتیلاتور، پمپ انفوزیون و مانیتور و مدیریت بحران آموزش دیده است. پرستار از نخستین افرادی است که تغییر وضعیت بیمار را تشخیص می‌دهد، نتایج خطرناک آزمایش را می‌بیند، داروها را تطبیق می‌دهد و در شرایط اورژانسی اقدام تخصصی انجام می‌دهد. او با مهارت ارتباط درمانی و دانش اخلاق حرفه‌ای، عضو کلیدی تیم درمان و حامی بیمار و خانواده است.
در یک رابطه درست میان بیمار، همراه و پرستار، مرز مسئولیت هر کدام کجاست؟ همراه بیمار برای کمک به روند درمان چه کار‌هایی می‌تواند انجام دهد و چه مداخلاتی بهتر است انجام ندهد؟
درمان موفق مستلزم همکاری بیمار و همراهان با پرستار است. بیمار باید درباره سابقه و علائم بیماری و دارو‌های مصرفی صادقانه اطلاعات بدهد، در تصمیم‌گیری درمان مشارکت و توصیه‌های درمانی را رعایت کند. همراه نیز می‌تواند از نظر عاطفی و در امور شخصی مانند تغذیه و جابجایی کمک کند، تغییرات وضعیت بیمار را به پرستار اطلاع دهد و نظم و حریم سایر بیماران را رعایت کند. همراه نباید سرم، پمپ، سوند، درن یا دستگاه‌ها را دستکاری کند، تنظیمات آنها را تغییر دهد، بدون اطلاع پرستار دارو یا غذا بدهد، یا در کار پرستار و سایر بیماران دخالت کند. همچنین نباید اطلاعات مهم بیمار را از تیم درمان پنهان کند. پرستار مسئول مراقبت تخصصی، ارزیابی، اجرای دستورات پزشک، آموزش و پیگیری امور بیمار است و همراه جایگزین پرستار نیست. رازداری و احترام متقابل نیز مرز مشترک میان بیمار، همراه و پرستار است.
گاهی بیمار و خانواده‌اش انتظار دارند پرستار در هر لحظه پاسخگوی درخواست‌های آنها باشد. چطور می‌توان میان این انتظارات و وظایف حرفه‌ای پرستار تعادل ایجاد کرد؟
پرستار باید از ابتدا درباره روند کار و اولویت‌ها با بیمار و خانواده شفاف صحبت کند، به آنها گوش دهد و بر اساس وضعیت و میزان فوریت، کار‌ها را اولویت‌بندی کند. اگر انجام کاری زمان می‌برد، توضیح زمان تقریبی آن نیز می‌تواند از سوءتفاهم جلوگیری کند. دریافت مراقبت ایمن و باکیفیت حق بیمار است، اما باید با شرایط واقعی بخش و اولویت‌های درمانی هماهنگ باشد. پرستار نیز حقوق و حدود اختیارات قانونی دارد. به نظر من تعادل زمانی ایجاد می‌شود که هر دو طرف حقوق و مسئولیت‌های یکدیگر را بشناسند. بیمار حق دارد درخواست کند و سؤال بپرسد، اما پرستار هم حق دارد در چارچوب حرفه‌ای و بر اساس اولویت‌های درمانی پاسخ دهد.
از نگاه شما، چه رفتار‌هایی از سوی همراهان، حتی اگر با نیت کمک به بیمار انجام شود می‌تواند روند کار پرستار یا حتی درمان را مختل کند؟
دستکاری تجهیزات و سرم‌ها، اصرار بر انجام کار‌های غیرفوری، دادن دارو یا غذای غیرمجاز، ایجاد تنش، پرسیدن سؤال‌های تکراری در زمان نامناسب، پنهان کردن اطلاعات مهم، دخالت در مراقبت از سایر بیماران و نادیده گرفتن قوانین بخش می‌تواند روند درمان را مختل کند. ضبط تصویر یا فیلم بدون اجازه و قضاوت درباره کار پرستار بدون آگاهی از شرایط بالینی نیز می‌تواند تمرکز پرستار و آرامش تیم درمانی را مختل و ایمنی بیمار را تهدید کند.
اگر قرار باشد فرهنگ عمومی درباره پرستاری اصلاح شود، از نظر شما مردم باید چه چیز‌هایی را درباره این حرفه بیشتر بدانند؟
مردم باید بدانند پرستاری یک حرفه علمی و تخصصی است نه فقط مراقبت ساده از بیمار. پرستار مسئول ایمنی، پایش، تصمیم‌گیری بالینی، آموزش و پیگیری است و شب‌ها، تعطیلات و بحران‌ها در کنار بیمار حضور دارد. پرستار جایگزین پزشک نیست بلکه مکمل و همکار او و عضو تیم درمان است. پرستاری علم است نه فقط مهربانی و به آموزش مداوم، دانش، مهارت و مسئولیت قانونی نیاز دارد. برخی درخواست‌ها نیز خارج از حیطه قانونی پرستار است و «نه گفتن» او به معنای بی‌محبتی نیست. بیمار حق دارد بپرسد و انتخاب کند و پرستار نیز حق دارد در چارچوب حرفه‌ای عمل کند. همکاری بیمار و همراهان با پرستار، بخشی از درمان موفق است.