فرونشست زمین در برخی مناطق کشور به چند ده سانتی‌متر در سال رسیده است؛ موضوعی که ضرورت مدیریت مصرف آب و استفاده از رواناب‌های بارندگی برای تغذیه آبخوان‌ها را دوچندان می‌کند.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - فرونشست زمین در سال‌های اخیر به یکی از جدی‌ترین مخاطرات زیست‌محیطی و زیرساختی کشور تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که در پی برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و برهم خوردن تعادل آبخوان‌ها، بخش‌های وسیعی از دشت‌ها و برخی مناطق شهری را درگیر کرده و اکنون ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب، توسعه شهری و اجرای طرح‌های عمرانی را بیش از گذشته نمایان ساخته است. در این میان، بارندگی‌های اخیر می‌تواند فرصتی برای تقویت منابع آب زیرزمینی باشد؛ فرصتی که در صورت مدیریت صحیح رواناب‌ها و فراهم کردن امکان نفوذ آب به زمین، می‌تواند به کاهش روند افت سطح آبخوان‌ها و کنترل سرعت گسترش فرونشست کمک کند.
فرونشست زمین پدیده‌ای تدریجی اما با پیامدهایی ماندگار است که در اثر کاهش فشار آب در لایه‌های زیرزمینی و فشرده شدن رسوبات زمین، به‌ویژه در مناطقی که برداشت آب از ظرفیت تغذیه طبیعی آبخوان‌ها فراتر رفته، رخ می‌دهد. اگرچه این پدیده در بسیاری از دشت‌های کشور مشاهده می‌شود، اما گسترش آن در اطراف کلان‌شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، کرج، شیراز، تبریز و قم، به دلیل تمرکز جمعیت، فعالیت‌های اقتصادی و افزایش تقاضای آب، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
بر اساس دیدگاه کارشناسان، مقابله با فرونشست زمین نیازمند اجرای هم‌زمان دو راهبرد اساسی است؛ نخست کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی و دوم افزایش تغذیه آبخوان‌ها. هرگونه اقدام مقطعی و محدود بدون توجه به این دو محور نمی‌تواند مانع تداوم روند تخریب منابع آب زیرزمینی شود.
بارندگی‌ها؛ فرصتی برای کاهش خطر فرونشست
در همین زمینه، علی بیت‌اللهی،رئیس مرکز زلزله شناسی مرکز تحقیقات راه و مسکن و شهرسازی با اشاره به بارندگی‌های مناسب روزهای اخیر در کشور، به‌ویژه در کلان‌شهرهای در معرض خطر فرونشست، بر ضرورت استفاده از این فرصت طبیعی برای تغذیه آبخوان‌ها تأکید کرده است.
به اعتقاد وی، یکی از مهم‌ترین اقدامات در مدیریت شهری باید نفوذپذیر کردن سطوح شهرها با هدف هدایت رواناب‌های سطحی به درون زمین باشد. این موضوع از سرفصل‌های مهم تدوین مقررات ملی فرونشست زمین در بخش شهرسازی به شمار می‌رود؛ مقرراتی که باید با اولویت شهرهای در معرض خطر تدوین و اجرایی شود.
بیت‌اللهی معتقد است متأسفانه تاکنون مقررات لازم‌الاجرای مشخصی در حوزه شهرسازی، به‌ویژه برای هدایت رواناب‌ها به سمت سفره‌های آب زیرزمینی در شهرهای پرخطر، به تصویب و اجرا نرسیده است. در حالی که بخش قابل توجهی از آب حاصل از بارندگی در سطوح شهری به دلیل پوشش‌های آسفالتی، بتنی و سنگ‌فرش‌های غیرقابل نفوذ، امکان ورود به زمین را پیدا نمی‌کند و از طریق شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی از محدوده شهر خارج می‌شود.
این در حالی است که با اجرای طرح‌های مناسب برای نفوذ آب باران به زمین، می‌توان بخشی از رواناب‌ها را به منبعی برای تقویت ذخایر آب زیرزمینی تبدیل کرد. در ادبیات علمی از این رویکرد با عنوان‌هایی مانند تغذیه مصنوعی آبخوان، تغذیه مدیریت‌شده آبخوان و تغذیه تقویت‌شده آبخوان یاد می‌شود.
تجربه برخی کشورها نیز نشان می‌دهد که این رویکرد در مقیاس شهری قابل اجراست. استفاده از چاه‌های تغذیه در بنگلور هند، چاه‌های جذبی متصل به زهکش خیابان در چنای، سطوح نفوذپذیر و ترانشه‌های شهری در توکیو، جمع‌آوری رواناب پشت‌بام‌ها در چین و ایجاد باغ‌های بارانی و حوضچه‌های نفوذ در شهرهای موسوم به شهر اسفنجی، از جمله روش‌هایی است که برای افزایش نفوذ آب به زمین مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
در برخی کشورهای دیگر نیز از تالاب‌های مصنوعی، چاه‌های تزریقی، حوضچه‌های کنترل سیلاب و حتی چاه‌های متروکه برای تقویت منابع آب زیرزمینی استفاده می‌شود. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که مدیریت رواناب شهری نباید صرفاً با هدف دفع سریع آب باران انجام شود، بلکه می‌توان آن را به ابزاری برای مدیریت منابع آب و کاهش مخاطرات زمین‌شناختی تبدیل کرد.
اسفنجی کردن کلان شهرها در اولویت قرار گیرد
بر همین اساس، بیت‌اللهی به شهرداران تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، کرج، تبریز و قم پیشنهاد کرده است که موضوع اسفنجی کردن شهرها و نفوذپذیر ساختن سطوح شهری را در اولویت برنامه‌های مدیریت شهری قرار دهند. جلوگیری از بتن‌ریزی و آسفالت‌کردن غیرضروری پارک‌ها، حفظ بسترهای طبیعی نهرها و جوی‌ها، استفاده از کف‌پوش‌های نفوذپذیر و ایجاد فضاهای مناسب برای جذب رواناب، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.
البته تغذیه آبخوان‌ها به‌تنهایی جایگزین کاهش برداشت از منابع زیرزمینی نیست و اثربخشی این اقدامات به کیفیت آب ورودی، شرایط زمین‌شناسی، ظرفیت نفوذپذیری خاک و مطالعات هیدروژئولوژیک هر منطقه بستگی دارد. بنابراین اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی باید با بررسی‌های تخصصی و نظارت مستمر همراه باشد تا از ورود آلاینده‌ها به منابع آب زیرزمینی نیز جلوگیری شود.
تمرکز جمعیت و برداشت آب؛ دو عامل تشدیدکننده بحران
در کنار ضرورت افزایش تغذیه آبخوان‌ها، بررسی میزان برداشت آب زیرزمینی در محدوده کلان‌شهرها نیز تصویر روشن‌تری از ابعاد بحران ارائه می‌دهد.
مطالعه علی بیت‌اللهی درباره مصرف آب‌های زیرزمینی در محدوده هفت کلان‌شهر تهران، مشهد، اصفهان، کرج، شیراز، تبریز و قم و مناطق پیرامونی آن‌ها تا شعاع تقریبی ۳۰ کیلومتر، بر اساس اطلاعات چاه‌های آب مربوط به سال ۱۴۰۴، نشان می‌دهد که میزان مصرف آب زیرزمینی در این مناطق به عوامل مختلفی از جمله جمعیت، فعالیت‌های کشاورزی، شرب و بهداشت، صنعت و فضای سبز وابسته است.
بر اساس این بررسی، حجم تخلیه سالانه آب زیرزمینی در محدوده تهران و اطراف آن ۴.۶ برابر مشهد، سه برابر اصفهان و کرج، ۷.۴ برابر شیراز، ۱۰.۹ برابر تبریز و ۳.۳ برابر قم برآورد شده است.
نکته قابل توجه آن است که بخش مهمی از نیاز آبی تهران و مناطق پیرامونی آن علاوه بر منابع زیرزمینی، از طریق آب‌های سطحی و سدهای اطراف تأمین می‌شود؛ با این حال، حجم بالای برداشت از آبخوان‌ها همچنان یکی از عوامل مهم در توضیح گسترش فرونشست در دشت تهران، به‌ویژه از جنوب و جنوب غربی این شهر تا محدوده شهریار، به شمار می‌رود.
این مطالعه همچنین بر تأثیر تمرکز جمعیت در افزایش تقاضای آب تأکید دارد. جمعیت ساکن در محدوده تهران و اطراف آن حدود سه برابر محدوده مشهد، چهار برابر محدوده اصفهان یا کرج، شش برابر محدوده تبریز، هفت برابر محدوده شیراز و ۹ برابر محدوده قم عنوان شده است. این ارقام نشان می‌دهد که مدیریت تقاضای آب و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی در کلان‌شهرهای پرجمعیت باید متناسب با شرایط هر منطقه طراحی شود.
فرونشست ۳۰ سانتی‌متری در برخی مناطق؛ هشدار درباره ضرورت پایش مستمر
در همین حال، اسکندر صیدایی، رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور، با اشاره به وضعیت فرونشست در ایران اعلام کرده است که میانگین فرونشست زمین در کشور بالاتر از استانداردهای جهانی است و مهم‌ترین عامل بروز این پدیده، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی محسوب می‌شود.
به گفته وی، نرخ فرونشست در مناطق مختلف کشور از چند میلی‌متر تا چند ده سانتی‌متر در سال متغیر است و اگرچه این پدیده عمدتاً در دشت‌ها مشاهده می‌شود، برخی مناطق شهری نیز با آن مواجه هستند.
صیدایی همچنین درباره ارقام مطرح‌شده از فرونشست ۳۱ سانتی‌متری توضیح داده است که این میزان مربوط به دشت بهرمان در استان کرمان است؛ منطقه‌ای که به گفته وی، بارگذاری جمعیتی و صنعتی بالایی ندارد. وی در عین حال اعلام کرده است که در یکی از مناطق تهران، نه در تمام سطح شهر، نرخ فرونشست اخیراً به حدود ۳۰ سانتی‌متر رسیده که برداشت بی‌رویه آب در دو سال اخیر از عوامل مؤثر در این وضعیت بوده است.
رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور تأکید کرده است که اطلاعات مربوط به پهنه‌ها و نرخ فرونشست از طریق اطلس‌های تخصصی و پایش‌های مستمر در اختیار دستگاه‌های اجرایی قرار می‌گیرد و هشدارهای کارشناسی این سازمان درباره مکان‌یابی شهرها، روستاها و اجرای پروژه‌های بزرگ عمرانی و ریلی باید در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار گیرد.
به گفته صیدایی، سازمان نقشه‌برداری با در اختیار داشتن بیش از ۲۵ هزار لایه اطلاعات مکانی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، تغییرات سطح زمین را رصد می‌کند و اطلاعات لازم را برای ارزیابی میزان خطرپذیری مناطق در اختیار دستگاه‌های مسئول قرار می‌دهد. با این حال، مسئولیت پیشگیری و جلوگیری از توسعه فعالیت‌های پرخطر بر عهده دستگاه‌های اجرایی و تصمیم‌گیر است.
ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت شهری و منابع آب
مجموع این شواهد نشان می‌دهد که فرونشست زمین دیگر صرفاً یک مسئله زمین‌شناختی یا محدود به دشت‌های کشاورزی نیست، بلکه به مخاطره‌ای چندبعدی تبدیل شده که زیرساخت‌های شهری، شبکه‌های حمل‌ونقل، تأسیسات آب و فاضلاب، ساختمان‌ها و حتی آثار تاریخی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
در چنین شرایطی، بارندگی‌های اخیر باید به‌عنوان فرصتی برای اصلاح شیوه مدیریت آب در شهرها مورد توجه قرار گیرد. شهرداری‌ها می‌توانند با بازنگری در ضوابط ساخت‌وساز، افزایش سطوح نفوذپذیر، ایجاد باغ‌های بارانی، توسعه حوضچه‌های جذب رواناب و هدایت اصولی آب باران از پشت‌بام‌ها و معابر به محل‌های مناسب تغذیه آبخوان، نقش مؤثری در کاهش فشار بر منابع زیرزمینی ایفا کنند.
در کنار این اقدامات، کنترل برداشت از چاه‌های غیرمجاز، اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی، استفاده از پساب تصفیه‌شده در صنعت و فضای سبز و جلوگیری از توسعه بارگذاری‌های جدید در پهنه‌های پرخطر نیز باید در دستور کار قرار گیرد.