تهران- ایرنا- مازیار فکری‌ارشاد منتقد سینما گفت: نمایش نسخه‌های تصحیح‌رنگ‌شده‌ای از آثار پیشگامان انیمیشن ایران، فرصتی برای بازخوانی مسیری فراهم کرد که با تجربه‌های اولیه اسفندیار احمدیه، نصرت کریمی و جعفر تجارتچی آغاز شد، اما هیچ‌گاه نتوانست به جریانی مستمر و پیوسته در سینمای ایران تبدیل شود.

به گزارش روابط عمومی موزه سینمای ایران، نخستین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های تصحیح‌رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، دوشنبه ۲۵ آبان‌ماه، با حضور مهرداد شیخان نویسنده و کارگردان، مازیار فکری‌ارشاد منتقد سینما و جعفر گودرزی رئیس انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران، در سالن سینما فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. مدیریت این نشست را فرانک آرتا روزنامه‌نگار بر عهده داشت.

در این برنامه، فیلم‌های «موش و گربه» به کارگردانی اسفندیار احمدیه (۱۳۳۹)، «موش با اراده» به کارگردانی جعفر تجارتچی (۱۳۴۱)، «خوشه گندم» به کارگردانی اسفندیار احمدیه (۱۳۴۱)، «لاک‌پشت و مرغابی‌ها» به کارگردانی جعفر تجارتچی (۱۳۴۲)، «مرغ ماهی‌خوار» به کارگردانی جعفر تجارتچی (۱۳۴۳)، «گل و بلبل» به کارگردانی فریدون فرشباف (۱۳۴۶)، «زندگی» به کارگردانی نصرت کریمی (۱۳۴۶)، «ماهی طلایی» با تصویربرداری اسدالله کفافی (۱۳۴۹)، «اردک حسود» به کارگردانی اسفندیار احمدیه (۱۳۴۹)، «بهترین دوست شما» به کارگردانی دلارا رسولی (۱۳۵۰)، «نارنج و ترنج» به کارگردانی اسفندیار احمدیه (۱۳۵۰) و «ارزش هر چیز» به کارگردانی دلارا رسولی (۱۳۵۱) به نمایش درآمدند.

در ابتدای نشست، فرانک آرتا با اشاره به چهره‌های تأثیرگذار در شکل‌گیری انیمیشن ایران گفت: من به‌عنوان کسی که یکی از علاقه‌مندی‌ها و زمینه‌های کاری‌ام تاریخ سینماست و سینمای ایران را دنبال می‌کنم، همواره علاقه‌مند بوده‌ام ریشه‌های شکل‌گیری هر فیلم، ژانر و جریان سینمایی را بررسی کنم. در تاریخ سینمای ایران، معمولاً از اسفندیار احمدیه به‌عنوان پدر انیمیشن ایران یاد می‌شود. او سال‌ها در لابراتوار و اداره کل سازمان سینمایی و فرهنگ و هنر فعالیت می‌کرد. همچنین در دو سال اخیر، با انتشار مستند شش‌قسمتی «نصرت کریمی؛ هنرمند بودن در ایران» ساخته بابک کریمی، مهرداد اسکویی و روح‌الله انصاری، بخشی از تلاش‌ها و فعالیت‌های این هنرمند در حوزه‌های مختلف سینما، از جمله انیمیشن، مورد توجه قرار گرفته است. به نظرم این اقدامات توانسته‌اند بخشی از تاریخ سینمای ایران را کامل‌تر کنند. می‌خواهم بحث را از همین نقطه آغاز کنیم و درباره نگاه به تاریخ انیمیشن ایران صحبت کنیم.

در ادامه، مازیار فکری‌ارشاد به تشریح نسل‌های مختلف انیمیشن ایران پرداخت و گفت: نخستین نسل انیمیشن‌هایی که به شکل حرفه‌ای در ایران ساخته شدند، در اواخر دهه ۳۰ و در وزارت فرهنگ و هنر تولید شدند. این آثار نشان‌دهنده نوعی تجربه‌گرایی در آن دوره هستند. ما در ایران پیشینه نقاشی و حتی نمایش توالی حرکت در آثار باستانی را داشته‌ایم؛ اما انیمیشن به شکل سینمایی و در قالبی که امروز می‌شناسیم، پیش از آن سابقه چندانی نداشت. در وزارت فرهنگ و هنر، تعدادی از هنرمندان، از جمله اسفندیار احمدیه، نصرت کریمی، جعفر تجارتچی و دیگران، فعالیت خود را آغاز کردند و مجموعه‌ای از تجربه‌های اولیه را شکل دادند. این آثار در واقع آغاز مسیر انیمیشن در ایران هستند؛ مسیری که چندان هموار نبود و در دهه‌های گذشته نمی‌توان جریانی مداوم و پیوسته را در آن مشاهده کرد. در دوره‌هایی با رکود و وقفه مواجه بودیم و در مقاطعی نیز جریان‌های تازه‌ای شکل گرفتند.

فکری‌ارشاد افزود: پس از فعالیت‌های وزارت فرهنگ و هنر در میانه دهه ۴۰، بار دیگر دوره‌ای از رکود را تجربه کردیم. سپس با ظهور و فعالیت هنرمندان دیگر، جریان تازه‌ای در انیمیشن ایران شکل گرفت. یکی از نمونه‌های مهم این دوره، آثار نصرت کریمی است که در آن‌ها می‌توان استفاده از تکنیک‌های متفاوت و تأثیرپذیری از تجربه‌های دیگران را مشاهده کرد. اگر کمی به عقب‌تر برگردیم، به پرویز اصانلو می‌رسیم که به‌عنوان یکی از نخستین افراد دارای تحصیلات دانشگاهی انیمیشن در ایالات متحده، به ایران بازگشت. او تلاش کرد زمینه فعالیت در این حوزه را فراهم کند و همکارانش را به تجربه ساخت انیمیشن ترغیب کند؛ با این حال، امکانات و شرایط لازم برای ادامه این فعالیت‌ها فراهم نبود. در نهایت، اختلافات فنی و مدیریتی و نبود شناخت کافی از ماهیت این هنر باعث شد گروهی از هنرمندان از مجموعه جدا شوند و ساختار کارگاه به‌تدریج از هم بپاشد. هنرمندانی مانند اسفندیار احمدیه، نصرت کریمی و جعفر تجارتچی نیز هرکدام مسیر جداگانه‌ای را در پیش گرفتند.

انیمیشن ایران هیچ‌گاه به یک جریان پیوسته تبدیل نشد

وی با اشاره به نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در تاریخ انیمیشن ایران گفت: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز در دوره‌ای اتفاقات بسیار مهمی را در حوزه انیمیشن رقم زد. در آن مقطع، فعالیت‌های ارزشمندی در حوزه گرافیک، نویسندگی و تولید آثار سینمایی انجام شد و به نظر می‌رسد یکی از دوره‌های درخشان انیمیشن ایران را شاهد بودیم. پس از پیروزی انقلاب، بار دیگر با دوره‌ای از رکود مواجه شدیم؛ اما در اوایل دهه ۶۰، با توجه به نیاز تلویزیون به تولید آثار برای کودکان و همچنین شرایط اجتماعی و دوران جنگ، جریان تازه‌ای شکل گرفت.

فکری‌ارشاد ادامه داد: پس از آن نیز دوره‌هایی از رکود و فعالیت را پشت سر گذاشتیم. از نیمه دوم دهه ۸۰، حرکت‌های تازه‌ای در این زمینه آغاز شد؛ اما این حرکت‌ها چندان پیوسته نبودند. گاهی یک فرد، استودیو یا مؤسسه سینمایی تصمیم می‌گرفت اثری تولید کند و کیفیت این آثار نیز متفاوت بود. در سال‌های اخیر، تعدادی از انیمیشن‌های ایرانی به مرحله اکران رسیده‌اند؛ اما به دلایل مختلف، بسیاری از آن‌ها نتوانسته‌اند بازخورد اجتماعی یا فروش مورد انتظار را به دست آورند و همین مسئله انگیزه تهیه‌کنندگان را برای ادامه تولید کاهش داده است. البته برخی از این آثار در محافل بین‌المللی به نمایش درآمده‌اند، جوایزی دریافت کرده‌اند و حتی مورد توجه پخش‌کنندگان خارجی قرار گرفته‌اند.

سپس مهرداد شیخان به سه خاستگاه اصلی انیمیشن در ایران اشاره کرد و اظهار داشت: اگر بخواهیم به خاستگاه‌های انیمیشن در ایران بپردازیم، باید میان پیشینه‌های تاریخی و زمینه‌های اجتماعی دوران معاصر تفاوت قائل شویم. من سه خاستگاه اصلی را در این زمینه در نظر می‌گیرم که به دوران باستان بازمی‌گردند: هنرهای نمایشی، هنرهای تجسمی و ادبیات داستانی. در حوزه ادبیات داستانی، از گذشته داستان‌ها و روایت‌های متعددی داشته‌ایم که قابلیت تبدیل شدن به آثار نمایشی و تصویری را داشته‌اند. در هنرهای نمایشی نیز سنت‌هایی مانند تعزیه، شبیه‌خوانی، نمایش سایه، بقال‌بازی و سیاه‌بازی وجود داشته‌اند که هرکدام به نوعی با حرکت، روایت و تصویر ارتباط دارند. در هنرهای تجسمی نیز می‌توان نمونه‌هایی از توجه به حرکت و توالی تصاویر را مشاهده کرد. برای مثال، اگر به نقش‌برجسته‌های تخت جمشید یا برخی سفالینه‌های باستانی نگاه کنیم، می‌توانیم نوعی تلاش برای نمایش توالی حرکت را ببینیم. این آثار نشان می‌دهند که ذهنیت مربوط به تصویر متحرک، حتی پیش از شکل‌گیری ابزارهای سینمایی، در فرهنگ تصویری ایران وجود داشته است.

وی ادامه داد: البته نمی‌خواهم تمام موضوع را صرفاً به تمدن باستانی محدود کنم. در دوران معاصر نیز زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی متعددی در شکل‌گیری انیمیشن ایران مؤثر بوده‌اند. بسیاری از هنرمندان و فیلم‌سازانی که بعدها وارد حوزه انیمیشن شدند، در دوران کودکی و نوجوانی خود با تماشای فیلم‌های کوتاه انیمیشن که پیش از نمایش فیلم‌های سینمایی در سالن‌ها به نمایش درمی‌آمدند، با این هنر آشنا شده بودند. این آثار برای آن‌ها جذابیت زیادی داشتند و طبیعی بود که برخی از آن‌ها پس از آشنایی با این هنر، به فکر تجربه و ساخت چنین آثاری بیفتند.

در ادامه، فرانک آرتا از جعفر گودرزی، رئیس انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران، دعوت کرد تا دیدگاه خود را درباره جایگاه انیمیشن در سینما بیان کند.

گودرزی با تأکید بر پیوند بنیادین سینما با خیال و رؤیا گفت: هویت و اصالت سینما بر رؤیا و خیال استوار است و هیچ‌کدام از گونه‌های سینمایی به اندازه سینمای انیمیشن از دل خیال و رؤیا برنمی‌آیند. زمانی که خیال از واقعیت پیشی می‌گیرد، انیمیشن متولد می‌شود. اگر کسی این موضوع را درک نکند، به نظر من سینما را به‌درستی نشناخته است. سینما کارخانه رؤیاسازی و خیال‌پردازی است و انیمیشن این کار را به زیباترین شکل ممکن انجام می‌دهد. اگر بخواهیم در سینمای جهان دریابیم کدام کشورها و جریان‌های سینمایی رشد بیشتری داشته‌اند، باید ببینیم تا چه اندازه به انیمیشن و ظرفیت‌های خیال و رؤیا اهمیت داده‌اند.

وی در ادامه، با اشاره به تجربه حضور لوبومیر بنش و ولادیمیر ییرانک، خالقان مجموعه «پت و مت»، در جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان و تأثیر انیمیشن بر فرهنگ عمومی بیان کرد: می‌خواهم به موضوعی درباره جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان اشاره کنم. در آخرین دوره‌ای که جشنواره برگزار می‌شد، لوبومیر بنش و ولادیمیر ییرانک، خالقان مجموعه «پت و مت»، را به ایران دعوت کردیم. آن‌ها چند روزی در ایران حضور داشتند و کارگاهی نیز برگزار کردند. مرحوم دنیا فنی‌زاده در آن زمان می‌گفتند که با این اتفاق به آرزویشان رسیده‌اند. این دیدار و فرصت استفاده از تجربه‌های آن هنرمندان، اتفاق بسیار ارزشمندی بود.

گودرزی افزود: نکته جالب این بود که وقتی درباره عروسک‌های این مجموعه و جایگاه آن‌ها در فرهنگ عمومی صحبت می‌کردیم، متوجه شدیم میزان نفوذ این آثار در فرهنگ مردم، حتی برای خود سازندگانشان نیز شگفت‌انگیز است. ما به آن‌ها می‌گفتیم که درباره این عروسک‌ها در زبان فارسی ضرب‌المثل‌هایی داریم و آن‌ها از شنیدن این موضوع تعجب می‌کردند.

وی سخنانش را با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به انیمیشن به پایان برد و گفت: این مسئله نشان می‌دهد که انیمیشن تا چه اندازه می‌تواند در فرهنگ عمومی نفوذ کند و به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود. به نظر من، اگر قرار است برای سینمای ایران اتفاقی بیفتد، باید نگاه خودمان را به انیمیشن تغییر دهیم. من حتی با برخی از اصطلاحاتی که برای تفکیک گونه‌های سینمایی به کار می‌روند، مشکل دارم. برای مثال، گاهی از اصطلاح «سینمای زنده» برای سینمای رئال استفاده می‌شود؛ انگار که سینمای انیمیشن، سینمای مرده است! درحالی‌که اتفاقاً انیمیشن یکی از زنده‌ترین و پویاترین گونه‌های سینمایی است؛ سینمایی که حرکت، پویایی و زندگی را در بطن خود دارد.

در ادامه، مهرداد شیخان با توصیف انیمیشن به‌عنوان عرصه خلق ناممکن‌ها گفت: انیمیشن در اصل به دنیای ناممکن‌ها تعلق دارد. در این هنر چند مؤلفه اساسی وجود دارد؛ از جمله اغراق، تخیل، تأثیرگذاری و امکان‌هایی که در جهان واقعی به‌سادگی قابل تحقق نیستند. در این قالب، محدودیت‌های واقعیت تا اندازه زیادی کنار می‌روند و هنرمند می‌تواند جهانی را خلق کند که تابع قواعد معمول زندگی نیست.

وی درباره مرز میان ساخت یک فیلم انیمیشن و یک فیلم رئال برای فیلم‌سازان توضیح داد: در سینمای رئال نیز می‌توان از ذهنیت و تخیل استفاده کرد و حتی ممکن است فیلمی با وجود بهره‌گیری از بازیگران و عناصر واقعی، فضایی کاملاً غیرواقعی و عجیب داشته باشد. بنابراین، مرز این دو را نمی‌توان صرفاً بر اساس نوع داستان یا میزان تخیل مشخص کرد. یکی از تفاوت‌های مهم، ابزار و شیوه خلق تصویر است. از طرف دیگر، امکانات اقتصادی نیز در این زمینه تأثیرگذارند. گاهی شرایط اقتصادی اجازه نمی‌دهد فیلم‌ساز به سراغ تولید انیمیشن برود و گاهی همین محدودیت‌ها باعث می‌شوند از امکانات و ظرفیت‌های سینمای رئال استفاده کند. برای مثال، در برخی فیلم‌های سینمایی، حتی آثاری با موضوع جنگ، فیلم‌سازان به دلیل محدودیت امکانات نمی‌توانند صحنه‌های موردنظر خود را بازسازی کنند. در چنین شرایطی، از ایده‌ها و تکنیک‌های انیمیشن برای خلق فضای موردنیاز بهره می‌گیرند. اخیراً مستندی دیدم که برای بازسازی فضای جنگ، از همین ظرفیت‌ها استفاده کرده بود.

در بخش پایانی نشست، مازیار فکری‌ارشاد با تحسین رویکرد موزه سینمای ایران در توجه به سینمای انیمیشن گفت: امیدوارم رویکرد تازه موزه سینما در توجه به سینمای انیمیشن تداوم داشته باشد. ما معمولاً در حوزه فیلم‌های بلند داستانی، فیلم کوتاه و مستند بیشتر فعالیت می‌کنیم و در زمینه انیمیشن با کمبودهای جدی روبه‌رو هستیم. مراکزی هستند که به‌صورت تخصصی در این حوزه فعالیت می‌کنند، اما تعدادشان چندان زیاد نیست. امیدوارم این برنامه‌ها ادامه پیدا کنند و بتوانیم کمکی به جریان سینمای انیمیشن کشور کنیم؛ جریانی که همان‌طور که من و آقای شیخان در طول این نشست چند بار به آن اشاره کردیم، هیچ‌گاه در کشور ما تداوم کافی نداشته است.

نخستین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های تصحیح‌رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، با پرسش حاضران از سخنرانان نشست به پایان رسید.