زنجان - ایرنا - اجرای فوری برنامه‌های مرمت و حفاظت علمی در گنبد سلطانیه با توجه به فرسایش ساختاری و اهمیت بین‌المللی آن، ضرورتی انکارناپذیر برای صیانت از این اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی است تا خطرات ناشی از تخریب آن کاهش یابد.
به گزارش ایرنا، گنبد جهانی سلطانیه که روزگاری اوج هنر مهندسی و شکوه معماری قرن هشتم هجری بود و با ظرافت بی‌نظیر ساختار خود، نگاه جهانیان را به خود خیره می‌کرد، امروز در میانه شکوه گذشته و خطرات قریب‌الوقوع آینده ایستاده است.
این بنا، فراتر از یک سازه آجری، شاهدی زنده بر تمدن بشری است که با گذر هر سال، نیاز به مراقبتی دقیق‌تر و مداخله‌ای هوشمندتر را فریاد می‌زند، هر ترک کوچکی که بر بدنه این بنا نقش می‌بندد و هر تغییر جزئی در رنگ و بافت آن تنها یک فرآیند طبیعی نیست، بلکه هشداری برای همه است و اینکه فرسایش اثر، نشانه‌ای از نیاز مبرم به مداخلات تخصصی است که نباید با تأخیر یا رویکردهای غیرعلمی مواجه شود.
اگر امروز، با نگاهی فراتر از مدیریت روزمره، به صیانت از این میراث نپردازیم، با خطر از دست رفتن بخشی از حافظه تاریخی ایران و جهان روبه‌رو خواهیم بود.
سالهاست که چالش‌های مربوط به تخصیص بودجه و کمبود مداوم اعتبارات، مانعی بزرگ در برابر اجرای برنامه‌های حفاظتی بوده است، این محدودیت‌های مالی باعث شده تا بسیاری از پروژه‌های حیاتی که برای حفظ پایداری ساختاری این اثر جهانی ضروری بوده است، در اولویت‌های برنامه‌ریزی با کندی مواجه شود یا در حاشیه قرار گیرد.
این وضعیت، نه تنها تهدیدی برای سلامت فیزیکی بنا بلکه چالشی برای حفظ هویت فرهنگی منطقه است، در همین راستا، طی سفر وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به شهرستان سلطانیه در تاریخ ۲۹ آبان سال ۱۴۰۴، دریچه‌ای نو برای تغییر این رویکرد گشوده شد.
سیدرضا صالحی امیری با تأکید بر ضرورت توجه ویژه به این اثر، خواستار حمایت همه‌جانبه تمامی دستگاه‌های اجرایی برای عبور از چالش‌های بودجه‌ای و اجرای برنامه‌های مرمت آن شد.
این نگاه، نشان دهنده درک این واقعیت است که گنبد سلطانیه، امانتی است که باید با بالاترین استانداردهای جهانی برای انتقال به نسل‌های آینده صیانت شود.
بر این اساس چند وقتی است که مرمت این بنا آغاز شده و جان دوباره ای را به این بنای تاریخی و با شکوه بخشیده است که استمرار این وضعیت می تواند چشم انداز بهتری را برای پایداری آن ترسیم کند.
گنبد جهانی سلطانیه نیازمند مراقبت بیش از گذشته
مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه با تاکید بر عملیات جدید مرمت و ایجاد پوشش حفاظتی و خواناسازی بر روی قطاربندی‌های این بنای تاریخی، گفت: این اقدام با هدف استحکام بخشی، حفاظت، مرمت، تثبیت تزیینات کاشیکاری و جلوگیری از آسیب‌های ناشی از عوامل جوی آغاز شده است.
مهدی غلامی اضافه کرد: عملیات مرمت و حفاظت از قطاربندی‌های ضلع شمال غربی گنبد سلطانیه که از دو ماه پیش آغاز شده، تا یک ماه آینده نیز با جدیت ادامه خواهد داشت.
به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه، مداخلات حفاظتی در ارتفاع ۳۵ متری بر روی تزئینات قطاربندی (مقرنس) که آخرین عملیات مرمتی بر روی آنها ۵۰ سال پیش توسط گروههای مرمت‌گر ایتالیایی انجام شده بود هم اکنون پس از نیم قرن، تصحیح شده و در حال تکمیل است.
وی اضافه کرد: در این دوره مرمت، یک لایه محافظتی مستحکم برای جلوگیری از نفوذ آب باران و برف به تزیینات قطاربندی انجام شد؛ برای این منظور، ابتدا آواربرداری و سبک‌سازی با دقت و احتیاط‌های فنی انجام گرفت، سپس خطوط اصلی مقرنس‌ها خواناسازی شد و تثبیت تزیینات کاشیکاری با تزریق ملات مناسب صورت گرفت و پوشش حفاظتی ویژه‌ای با استفاده از آجرهای بزرگ در کوره این بنا توسط کارکنان این پایگاه طراحی و ساخته شد که پس از آغشته شدن با مواد توسط تیم متخصص مرمت اجرا می‌شود.
غلامی افزود: ساخت این آجرها با مواد و مصالح بومی و مشابه بنا علاوه بر حفظ اصالت بنا از آسیب‌های فیزیکی ناشی از شرایط جوی جلوگیری خواهد کرد.
وی اظهار داشت: گنبد سلطانیه، شاهکار معماری اسلامی که قرن‌ها بر فراز دشت‌های زنجان ایستاده است، امروز به مراقبت و بازسازی نیاز دارد تا شکوه خود را برای نسل‌های آینده حفظ کند.
مرمت گنبد سلطانیه گفت و گویی میان امروز و هنر گذشتگان
مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه افزود: مرمت این بنا، تنها یک عملیات فنی نیست؛ بلکه گفتگویی میان تخصص امروز و هنر گذشتگان است، با هر آجر که در ارتفاعات آن جایگذاری می‌شود و هر پوشش حفاظتی که بر پیکره این بنا گسترده می‌شود، ما در حال بازگرداندن جانی تازه به کالبد این میراث جهانی هستیم تا صدای عظمت آن در گذر زمان خاموش نشود.
مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه با اشاره به چالش‌های موجود در سایت‌های باستانی افزود: استفاده از توری‌ها در این پروژه بسیار حیاتی است. این توری‌ها علاوه بر کاربرد گسترده در پایدارسازی شیب‌ها، نقش کلیدی در جلوگیری از ریزش سنگ و حفاظت از خاک ایفا می‌کنند که این اقدام نه تنها از تخریب لایه‌های باستانی جلوگیری می‌کند، بلکه بستری ایمن برای گردشگران و پژوهشگران فراهم می‌سازد.
وی خاطر نشان کرد: این اقدامات بخشی از برنامه جامع مدیریت پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه برای ارتقای سطح زیرساخت‌های گردشگری و حفاظت از ارزش‌های تاریخی این منطقه است.
موانع مالی مانع مرمت گنبد جهانی سلطانیه
مدیرکل پایگاههای میراث‌ملی و جهانی امسال در سفر به استان زنجان با تأکید بر ضرورت اجرای همزمان پروژه‌های حفاظتی در بخش‌های مختلف، گفت: عملیات مرمت گنبد سلطانیه باید از جبهه‌های متعددی از جمله داخل بنا، محوطه و برج‌های پیرامونی آغاز شود.
فرهاد عزیزی زلانی افزود: نشستی با هدف تدوین برنامه‌های عملیاتی برای حفاظت از این بنای تاریخی و میراث جهانی برگزار شد و طرح‌های پیشنهادی برای مرمت و حفاظت از ساختار گنبد و محیط پیرامونی آن مورد بازبینی دقیق قرار گرفت.
مدیرکل پایگاههای میراث‌ملی و جهانی اضافه کرد: در جریان این نشست بر تغییر رویکرد از مرمت‌های محدود به مرمت‌های جامع و چندجانبه تأکید شد.
وی اضافه کرد: مرمت در گنبد سلطانیه نباید تنها به یک بخش محدود باشد بلکه این فعالیت‌ها باید از جبهه‌های مختلف و به صورت همزمان آغاز شود.
مدیرکل پایگاههای میراث‌ملی و جهانی با تشریح جزئیات برنامه‌های آتی، افزود: برنامه‌ریزی شده که چندین گروه مرمتی به صورت موازی در بخش‌های مختلف عملیات خود را آغاز کنند که این گروه‌ها علاوه بر تمرکز بر داخل بنای اصلی گنبد بر حفاظت از محوطه پایگاه میراث جهانی و همچنین مرمت برج‌ها و باروهای پیرامونی نیز متمرکز خواهند بود تا یکپارچگی تاریخی این سایت حفظ شود.
عزیزی زلانی با اشاره به چالش‌های اجرایی، اطمینان داد: موانع مالی مانعی بر سر راه این اقدامات رفع خواهد شد.
وی افزود: تأمین بودجه و منابع مالی لازم جهت تکمیل و تداوم این فعالیت‌های حیاتی و گسترده با دقت پیگیری و انجام خواهد شد تا فرآیند مرمت با سرعت و کیفیت مطلوب پیش برود.
نگاه ویژه دولت بر مرمت گنبد جهانی سلطانیه
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان با اشاره به عملیات اجرایی مرمت گنبد جهانی سلطانیه گفت: این پروژه که با نگاه ویژه دولت و پیگیری‌های مستمر مجموعه میراث‌فرهنگی استان کلید می‌خورد، گامی بلند در جهت صیانت از بزرگترین گنبد آجری جهان است.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان افزود: در فاز نخست، مبلغ هشت میلیارد تومان برای شروع عملیات اجرایی اختصاص یافت که پس از برگزاری نشست‌های تخصصی با پایگاه میراث جهانی سلطانیه، معاونت عمرانی استانداری و وزارت متبوع، شرح خدمات عملیات تهیه شده و فرآیند انتخاب پیمانکار در سامانه به اتمام رسید و اکنون آغاز فعالیت‌های اجرایی در کارگاه هستیم.
وی، با اشاره به جزئیات عملیات پیش‌رو خاطرنشان کرد: این مرحله شامل مرمت بخش‌های شرقی و غربی گنبد، تهیه و نصب درب چوبی ورودی، کاشیکاری بخش شرقی و ساماندهی محوطه کاوش‌های باستان‌شناسی است.
مدیرکل میراث‌فرهنگی استان با اشاره به رایزنی‌های ملی برای تأمین منابع مالی بیشتر گفت: در جلسات اخیر با دفتر نهاد ریاست جمهوری، قول مساعد برای تخصیص هفت میلیارد تومان اعتبار تکمیلی جهت مرمت فضای داخلی گنبد و بازسازی کتیبه‌ها اخذ شد که هدف نهایی ما، تکمیل عملیات مرمتی و فراهم‌سازی شرایط برای جمع‌آوری داربست‌های فعلی است که یکی از مطالبات اصلی دوستداران میراث‌فرهنگی و تأکیدات وزیر است.
وی خاطر نشان کرد: با تأمین کامل اعتبارات مصوب، عملیات حفاظت و مرمت کاشی‌های آسیب‌دیده و سایر بخش‌های این اثر شاخص معماری ایلخانی با دقت و سرعت استاندارد ادامه یابد تا گنبد سلطانیه همچنان به عنوان نگینی درخشان در تاریخ معماری جهان و ایران باقی بماند.
تداوم کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه گنبد سلطانیه
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان همچنین با تأکید بر ضرورت تداوم کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی گنبد سلطانیه، گفت: بخش قابل توجهی از آثار تاریخی این مجموعه همچنان در زیر خاک قرار دارد و به همین دلیل، حفاظت و ساماندهی محوطه باید به‌گونه‌ای انجام شود که امکان کاوش‌های بعدی بدون ایجاد محدودیت فراهم باشد.
میکائیل موسوی با اشاره به وسعت حدود ۱۴ هکتاری ارگ سلطانیه، اضافه کرد:بخش‌های مختلف این محدوده دارای آثار و شواهد باستان‌شناسی است و با توجه به اینکه کاوش‌ها در این محوطه همچنان ادامه خواهد داشت، نمی‌توان تمام مجموعه را با سازه‌های ثابت و پوشش‌های بتنی دائمی پوشاند.
وی افزود: سیاست ما این است که پوشش و ساماندهی محوطه به شکلی طراحی شود که ضمن برخورداری از زیبایی بصری و هماهنگی با محیط تاریخی، قابلیت جابه‌جایی آسان داشته باشد و در صورت نیاز بتوان آن را کنار زد، عملیات کاوش را انجام داد و دوباره در جای خود قرار داد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان با تشبیه این نوع پوشش به یک لایه قابل جمع‌آوری گفت: باید شرایطی فراهم شود که بتوان پوشش را مانند یک پتو کنار زد، بخش مورد نظر را کاوش کرد و پس از پایان عملیات دوباره آن را روی محوطه قرار داد.
موسوی با اشاره به جایگاه کاوش‌های باستان‌شناسی در وظایف وزارت میراث فرهنگی بیان کرد: کاوش یکی از مأموریت‌های اصلی میراث فرهنگی است و در محوطه‌ای مانند سلطانیه علاوه بر حفاظت از خود بنای گنبد باید مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی در اطراف آن نیز ادامه پیدا کند تا آثار مدفون در زیر خاک شناسایی و برای معرفی به مردم آشکار شوند.
وی ادامه داد: انجام کاوش‌ها بر اساس طرح‌های کارشناسی صورت می‌گیرد؛ به این ترتیب که کارشناسان و متخصصان مربوطه طرح پیشنهادی خود را تهیه و برای بررسی به پژوهشکده باستان‌شناسی وزارت میراث فرهنگی ارسال می‌کنند پس از بررسی و تأیید طرح و پیش‌بینی اعتبارات مورد نیاز، مجوز و مقدمات اجرای کاوش فراهم می‌شود.
نتیجه گیری:
گنبد سلطانیه، شاهکار معماری قرن هشتم هجری و از آثار برجسته ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، با وجود شکوهِ بی نظیر، در مسیر چالش‌های ناشی از فرسایش ساختاری و عوامل محیطی قرار گرفته است.
با توجه به اهمیت استراتژیک این بنا در هویت تاریخی ایران و نقش کلیدی آن در صنعت گردشگری استان زنجان، کارشناسان بر ضرورت بازنگری در دستورالعمل های حفاظتی و اجرای برنامه‌های مرمت فوری علمی و دوره‌ای تأکید دارند.