به گزارش تجارت نیوز، فارن افرز با انتشار یادداشتی مدعی شد: برای دو دهه و نیم، هرگاه دولت ترکیه با ایالات متحده و اروپا دچار اختلاف میشد، تحلیلگران با نگرانی این دغدغه را بازتاب میدادند که غرب، ترکیه را «از دست داده است». این اتفاق برای اولین بار در سال ۲۰۰۳ رخ داد، زمانی که پارلمان ترکیه به عدم اعطای مجوز دسترسی نیروهای آمریکایی به خاک این کشور برای حمله به عراق رای داد.
بار دیگر در سال ۲۰۱۰ این سناریو تکرار شد، هنگامی که ترکیه علیه تشدید تحریمهای سازمان ملل علیه ایران رای داد. این هشدارها در سال ۲۰۱۷، زمانی که آنکارا سامانه دفاع موشکی اس-۴۰۰ ساخت روسیه را خریداری کرد، بسیار جدیتر شد و این ترس را ایجاد کرد که دومین قدرت نظامی بزرگ ناتو در حال نزدیک شدن به اصلیترین رقیب این ائتلاف است.
بازگشت به مدار غرب
فارن افرز در ادامه این یادداشت آورد: در طول نیمه دوم قرن بیستم، رهبران سکولار، ترکیه را محکم در اردوگاه غرب نگاه داشتند. آنکارا در سال ۱۹۴۹ به شورای اروپا پیوست، در سال ۱۹۵۲ وارد ناتو شد و در سال ۱۹۶۳ یک توافقنامه انجمنی با جامعه اقتصادی اروپا امضا کرد. اما ناظران غربی نگران بودند که حزب عدالت و توسعه به رهبری رجب طیب اردوغان، با پیوندهای تاریخیاش با احزاب اسلامگرا، پس از به قدرت رسیدن در سال ۲۰۰۲، کشور را از بلوک غرب دور کند.
از بسیاری جهات، اردوغان واقعا چنین چرخشی را امتحان کرد. از اواسط دهه ۲۰۱۰، آنکارا تحت عنوان «خودمختاری استراتژیک»، روابط اقتصادی، انرژی و امنیتی نزدیکتری با مسکو برقرار کرد و در مقاطعی سیاستهایی را دنبال کرد که خشم متحدانش در ناتو را برانگیخت.
با این حال، اکنون ترکیه در حال بازگشت به سمت شرکای غربی خود است. در آستانه نشست رهبران ناتو که آنکارا در ماه ژوئیه میزبان آن خواهد بود، مقامات ترکیه دائما پیامهایی در حمایت از ائتلاف صادر میکنند. برای نمونه، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، روابط فراآتلانتیک را یک ضرورت استراتژیک برای ترکیه توصیف کرده و این نشست را «فرصتی تاریخی» برای تایید مجدد وحدت ناتو خوانده است.
این همسویی مجدد ترکیه فقط در حد حرف نیست. در چند سال گذشته، آنکارا با کاهش وابستگی به انرژی روسیه و محدود کردن پیوندهای اقتصادی و دفاعی دو کشور، در حال فاصله گرفتن از مسکو بوده است. این چرخش، راه را برای همکاری عمیقتر با متحدان ناتو باز کرده و نشاندهنده این درک در میان سیاستگذاران ترکیه است که پس از سالها پافشاری بر خودمختاری استراتژیک کشورشان، ترکیه در کنار غرب وضعیت بهتری دارد.
شریکی در کرملین
نزدیکی آنکارا به مسکو، به شکلی متناقض، ریشه در یکی از خطرناکترین بحرانهای روابط مدرن روسیه و ترکیه داشت. در نوامبر ۲۰۱۵، چند ماه پس از آنکه روسیه برای نجات متحدش، بشار اسد، از شورشی که تحت حمایت آنکارا کلید خورد، در جنگ داخلی سوریه مداخله کرد، ترکیه یک جت روسی را در نزدیکی مرز سوریه و ترکیه سرنگون کرد. مسکو بلافاصله تحریمهای اقتصادی گستردهای اعمال کرد.
همزمان ترکیه از متحدان ناتو خود خواست تا برنامه خروج سامانههای موشکی پاتریوت مستقر در ترکیه را لغو کنند، اما ایالات متحده و آلمان این فرایند را متوقف نکردند. در آن زمان، روابط آمریکا و ترکیه به دلیل تصمیم واشنگتن برای مسلح کردن شبهنظامیان کرد سوری که آنکارا آن را یک سازمان تروریستی میداند، تیره شده بود. بدین ترتیب، خروج پاتریوتها باعث تقویت این برداشت در آنکارا شد که ناتو در لحظات آسیبپذیری شدید، پشت ترکیه نخواهد ایستاد.
اردوغان که از متحدان ناتو ناامید شده و نگران انتقام احتمالی روسیه بود، در اوایل سال ۲۰۱۶ به دنبال ترمیم روابط با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه برآمد و از سرنگونی آن جت ابراز تاسف کرد. سپس، پس از کودتای نافرجام علیه اردوغان در ژوئیه ۲۰۱۶، پوتین اولین رهبر خارجی بود که تماس گرفت و پیشنهاد حمایت داد.
واکنش نسبتا کند متحدان ناتوی ترکیه، اردوغان را رنجاند؛ چهره ای که این حادثه را مدرک دیگری مبنی بر غیرقابل اعتماد بودن ناتو در بحرانها دانست، در حالی که روسیه را شریکی میدید که ترکیه میتوانست با آن همکاری کند. تنها یک ماه بعد، ترکیه با تایید ضمنی روسیه، تهاجم نظامی خود را به شمال سوریه آغاز کرد.
سال بعد، ترکیه سامانه دفاع موشکی اس-۴۰۰ ساخت روسیه را خریداری کرد. اس-۴۰۰ نه تنها با سامانههای ناتو ناسازگار است، بلکه متحدان نگران بودند که رادار پیشرفته آن بتواند اطلاعاتی در مورد هواپیماهای ناتو -به ویژه جنگنده اف-۳۵- جمعآوری کند و به طور بالقوه دادهها و توانمندیهای عملیاتی حساس را در معرض دید مسکو قرار دهد. حتی زمانی که ایالات متحده تحریمهایی را علیه ترکیه اعمال کرد و این کشور را از برنامه اف-۳۵ اخراج نمود، آنکارا تأکید کرد که حق دارد مشارکتهای دفاعی خود را متنوع کرده و وابستگیاش به متحدان غربی را کاهش دهد.
بازی در دو زمین
از برخی جهات، حمله تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، روسیه و ترکیه را حتی به یکدیگر نزدیکتر کرد. آنکارا از این تهاجم حمایت نکرد؛ در واقع، دولت ترکیه اقدامات روسیه را به شدت محکوم کرد، از قطعنامه سازمان ملل در تقبیح روسیه حمایت نمود، پهپاد و تسلیحات دیگر به اوکراین فرستاد و تنگههای بسفر و داردانل را به روی کشتیهای جنگی، از جمله ناوگان دریای سیاه روسیه، بست که این اقدام در راستای اجرای مفاد کنوانسیون ۱۹۳۶ مونترو بود.
اما ترکیه همچنین از پیوستن به تحریمهای غرب علیه روسیه خودداری کرد و به طور فزایندهای به یک شریان حیاتی اقتصادی برای مسکو تبدیل شد. دهها هزار روس که از جنگ گریخته بودند به ترکیه سرازیر شدند، جایی که ملک خریدند، کسبوکار راه انداختند و پول مورد نیاز را به اقتصاد آسیبدیده ترکیه تزریق کردند. تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۲ تقریبا دو برابر شد و به بیش از ۶۰ میلیارد دلار رسید که ترکیه را پس از چین، به دومین شریک تجاری بزرگ روسیه تبدیل کرد.
پیوندهای ترکیه با روسیه بهطور خاص در بخش انرژی عمیقتر شد. در عرض دو سال پس از تهاجم، ترکیه به سومین واردکننده بزرگ سوختهای فسیلی روسیه تبدیل شد. واردات نفت روسیه توسط ترکیه در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ بیش از دو برابر سطح سال ۲۰۲۱ بود. ترکیه و روسیه به پیشبرد توافقی که در سال ۲۰۱۰ امضا شده بود ادامه دادند؛ توافقی که بر اساس آن، غول هستهای دولتی روسیه یعنی «روساتم»، نیروگاه هستهای آکویو را در سواحل مدیترانهای ترکیه بسازد، مالک آن باشد و آن را اداره کند.
روسیه میلیاردها دلار برای تکمیل این پروژه هزینه کرده و آنکارا به روساتم کمک کرده است تا موانع مربوط به تحریمها را برای عملیاتی کردن نیروگاه پشت سر بگذارد. از آنجا که توافق تصریح میکند روسیه مالکیت اکثریت را حفظ خواهد کرد، عملا به مسکو اجازه میدهد تا در طول عمر عملیاتی ۶۰ ساله نیروگاه و دههها فرآیند خروج از سرویس پس از آن، به زیرساختهای حیاتی در یک کشور مهم عضو ناتو دسترسی داشته باشد.
در این مقطع، از دیدگاه متحدان ناتوی ترکیه، آنکارا دورتر از همیشه به نظر میرسید. ترکیه تجهیزات نظامی از روسیه خریده و پیوندهای انرژی نزدیکی با آن ایجاد کرده بود. معاملات تجاری مستمر این بازیگر با روسیه، هشدارهایی را از سوی مقامات اروپایی و آمریکایی به همراه داشت که اگر نهادهای ترکیهای با روسهای تحت تحریم کار کنند، ممکن است با تحریمهای ثانویه مواجه شوند.
ترکیه حتی ناتو را مستقیما تضعیف کرد و از قدرت وتوی خود استفاده کرد تا متحدان را تحت فشار بگذارد تا در ازای تایید ترکیه برای درخواستهای پیوستن فنلاند و سوئد به این ائتلاف، امتیازاتی بدهند. تصویب عضویت این دو کشور ماهها به تعویق افتاد. برای بسیاری از متحدان، همه اینها مانند یک پیروزی برای پوتین به نظر میرسید.
زمان برای بازتنظیم قدرت
اما مشکلات داخلی، آنکارا را وادار کرد تا در روابط خارجی خود تجدیدنظر کند. تا زمان برگزاری انتخابات ریاستجمهوری و پارلمانی ترکیه در سال ۲۰۲۳، این کشور با تورم سرسامآور، سقوط ارزش پول ملی و بحران رو به گسترش در تراز پرداختها مواجه بود. سالها سوءمدیریت اقتصادی، فرسایش نهادی و سیاستهای پولی نامتعارف اردوغان، اعتماد سرمایهگذاران را به شدت خدشهدار کرده بود و سالها دور کردن متحدان سنتی غربی، ترکیه را بدون هیچ دوستی برای تکیه کردن، تنها گذاشته بود. زلزله ویرانگر فوریه ۲۰۲۳ که بیش از ۵۰ هزار کشته بر جای گذاشت و نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار خسارت به بار آورد، مشکلات کشور را دوچندان کرد.
اردوغان پس از پیروزی در انتخابات مه ۲۰۲۳، دریافت که تغییر نگرشها نسبت به ترکیه به یک ضرورت اقتصادی و استراتژیک تبدیل شده است. با توجه به اینکه اتحادیه اروپا بزرگترین شریک تجاری و منبع سرمایهگذاری آنکارا بود، ترکیه نمیتوانست به بیگانه ساختن اروپا ادامه دهد. صنعت دفاعی ترکیه برای تلاشهای اردوغان جهت کسب مشروعیت در داخل و اعمال نفوذ در خارج، مرکزی و کلیدی بود، اما تحریمهای ایالات متحده که به دلیل خرید اس-۴۰۰ روسی اعمال شده بود، بر این بخش سنگینی میکرد.
اخراج ترکیه از برنامه اف-۳۵ توسط ناتو عملاً میلیاردها دلار قرارداد را از شرکتهای ترکیهای گرفت و تحریمهای آژانس تدارکات دفاعی ترکیه، تولید تسلیحاتی را که به قطعات آمریکایی متکی بودند پیچیده کرد و مذاکرات برای توافقهای جدید را به بنبست کشاند. به عنوان بخشی از این تغییر مسیر، اردوغان «مهمت شیمشک» را که پس از دوره قبلی تصدیاش به عنوان وزیر دارایی ترکیه، مورد احترام سرمایهگذاران بینالمللی بود، به رهبری اقتصاد در حال سقوط منصوب کرد.
وزیر دارایی جدید برای اطمینان دادن به سرمایهگذاران مبنی بر بازگشت ترکیه به سیاستهای اقتصادی متعارف، به پایتختهای غربی سفر کرد و فیدان نیز سیگنالهایی فرستاد مبنی بر اینکه ترکیه به سمت همسویی دیپلماتیک نزدیکتر با شرکای غربی خود حرکت خواهد کرد، برای تثبیت روابط با ایالات متحده تلاش میکند و از تلاشها برای احیای درخواست عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا حمایت خواهد کرد. در ژوئیه ۲۰۲۳، اردوغان مخالفت خود را با عضویت سوئد در ناتو کنار گذاشت. اگرچه به تحریمهای غرب علیه روسیه نپیوست، اما سیاستهای خود را برای پرهیز از تحریمهای ثانویه تعدیل کرد.
صادرات ترکیه به روسیه در ابتدای سال ۲۰۲۴ به شدت کاهش یافت و بانکهای ترکیه شروع به بستن حسابهای شرکتهای روسی، تعلیق پردازش پرداختها و قطع روابط با همتایان روسی خود کردند. آنکارا صادرات کالاهای با منشأ آمریکایی مانند ریزتراشهها و سیستمهای کنترل از راه دور را محدود کرد؛ کالاهایی که متحدان ناتو نگران بودند ممکن است به دست ارتش روسیه برسند.
به دنبال استقلال در حوزه انرژی
ترکیه همچنین اقداماتی را برای کاهش وابستگی شدید خود به انرژی روسیه آغاز کرد. در سال ۲۰۲۵، این کشور مذاکراتی با ایران برای افزایش جریان گاز از ترکمنستان انجام داد و برنامههای افزایش واردات گاز طبیعی مایع (LNG) از ایالات متحده و دیگر تامن کنندگان غیرروسی را تسریع کرد. آنکارا بیسروصدا برنامههایی را که اولین بار در سال ۲۰۲۲ توسط پوتین برای ایجاد یک هاب گاز روسیه در ترکیه پیشنهاد شده بود، کنار گذاشت؛ برنامهای که دولتهای غربی هشدار داده بودند میتواند به مسکو اجازه دهد با مخلوط کردن گاز خود با سایر منابع، از محدودیتهای وارداتی فرار کند.
سال گذشته، ترکیه قراردادهای گازی در حال انقضای روسیه را تنها برای یک سال تمدید کرد، اما با یک قرارداد ۱۵ ساله برای خرید حدود ۱۵۰۰ محموله LNG از ایالات متحده موافقت کرد. واردات گاز از روسیه در سال ۲۰۱۸ بیش از ۵۰ درصد از عرضه ترکیه را تشکیل میداد؛ تا پایان سال ۲۰۲۵، این رقم به زیر ۴۰ درصد کاهش یافت.
پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در جریان دیدار سپتامبر ۲۰۲۵ در کاخ سفید، اردوغان را به کاهش خرید انرژی از روسیه تشویق کرد، بزرگترین پالایشگاههای این کشور شروع به خرید نفت خام از عراق، قزاقستان و دیگر تولیدکنندگان غیرروسی کردند که این امر به کاهش بیش از ۶۰ درصدی صادرات نفت روسیه به ترکیه در ماه اکتبر کمک کرد.
حتی مشارکت هستهای نیز تحت فشار قرار گرفته است. پروژه نیروگاه هستهای آکویو که در ابتدا قرار بود در سال ۲۰۲۴ عملیاتی شود، به دلیل نگرانی تامین کنندگان از تحریمهای علیه روسیه، با تاخیرهای مکرر مواجه شده است. ترکیه اکنون در حال همکاری با ایالات متحده و کره جنوبی بر روی طرحهایی برای یک نیروگاه هستهای دوم در سینوپ در سواحل دریای سیاه است؛ پروژهای که پیش از این انتظار میرفت به روساتم واگذار شود.
امنیت در سایه همبستگی
تحولات منطقهای در یک سال و نیم گذشته، بازتنظیم سیاستهای ترکیه را تقویت کرده است. سقوط اسد در اواخر سال ۲۰۲۴ و روی کار آمدن دولتی جدید در دمشق که همسویی نزدیکی با آنکارا دارد، روسیه را از بخش عمدهای از نفوذی که از سال ۲۰۱۵ در سوریه داشت، محروم کرد و نیاز اردوغان به جلب نظر پوتین برای تامین حمایت از سیاستهای خود در سوریه را تا حد زیادی از بین برد.
گذار سیاسی در سوریه همچنین راه را برای خروج نظامی ایالات متحده از این کشور هموار کرد و یکی از منابع دیرینه تنش در روابط آمریکا و ترکیه را از میان برداشت. این محیط دیپلماتیک مساعد، به ترکیه کمک کرده تا مشارکتهایی را که ارتش و صنعت دفاعیاش مدتها به آن متکی بودهاند، تقویت کند. تولید دفاعی داخلی به دسترسی به قطعات آمریکایی نیاز دارد و خریدهایی از متحدان ناتو، مانند خرید چند ده جنگنده «یوروفایتر تایفون» در سال گذشته، برای برنامه نوسازی ارتش ترکیه حیاتی است.
آنکارا همچنین مشتاق است در تلاشهای اروپا برای ساخت صنعت دفاعی خود مشارکت کند و بدین ترتیب از فرصتهای مالی جدید بهرهمند شود. در نهایت، ترکیه تصمیم گرفته است که به ناتو متعهد شود. و این قصد را آشکار کرده است: در دسامبر ۲۰۲۵، پس از سالها پافشاری بر اینکه ترکیه دسته دوم سامانه اس-۴۰۰ را خریداری خواهد کرد، اردوغان از پوتین خواست تا سامانه دفاع موشکی را پس بگیرد.
واکنش ناتو به جنگ به رهبری ایالات متحده علیه ایران که از ۲۸ فوریه آغاز شد، به آنکارا نشان داد که انتخاب درستی انجام داده است. این ائتلاف متعاقبا دفاع هوایی و موشکی ترکیه را تقویت کرد، از جمله با استقرار سامانههای پاتریوت در جنوب شرقی کشور، جایی که سیستم راداری پشتیبان سپر موشکی بالستیک ناتو قرار دارد.
در مقابل، سامانههای بسیار گرانقیمت اس-۴۰۰ ترکیه در حالی که کشور تحت تهدید مستقیم موشکی قرار داشت، بلااستفاده ماندند.آنکارا بهطور فزایندهای به متحدان ناتو روی آورده است تا به پر کردن خلاهای دفاعی خود که توسط جنگ آشکار شده، کمک کنند، بهویژه در زمینه مقابله با موشکهای بالستیک میانبرد، موشکهای کروز و حملات هماهنگ اشباعکننده. این کشور مذاکرات پیشتر متوقفشده با فرانسه و ایتالیا برای دستیابی و تولید مشترک سامانه دفاع موشکی «سامپ/تی» (SAMP/T) را پیش برده است.
آلمان اعلام کرد که در پایان ماه ژوئن یک آتشبار پدافند هوایی پاتریوت اضافی و ۱۵۰ سرباز را در ترکیه مستقر خواهد کرد. مقامات ترکیه اخیرا از برنامهای در ناتو که از سال ۲۰۲۳ در جریان بوده، پرده برداشتند که هدف آن ایجاد یک سپاه چندملیتی در ترکیه است؛ آنکارا قصد دارد این پروژه را تا سال ۲۰۲۸ تکمیل کند. ترکیه همچنین در حال گسترش مشارکت خود در امنیت دریای سیاه است و در ماه ژانویه ابتکار مینروبی مرتبط با ناتو را در کنار بلغارستان و رومانی آغاز کرد.
بازگشت به واقعیت
افزایش همکاری ترکیه با ناتو بهوضوح مسکو را ناآرام کرده است. با وجود دعوتهای مکرر، پوتین از سال ۲۰۲۰ به ترکیه سفر نکرده است. همچنین اهداف ترکیهای در سالهای اخیر در اوکراین و دریای سیاه هدف آتش نیروهای روسیه قرار گرفتهاند. نیروهای روسی در سال ۲۰۲۳ به سمت یک کشتی باری متعلق به ترکیه در دریای سیاه شلیک اخطار کردند.
در سال ۲۰۲۵، روسیه یک تانکر LNG با پرچم ترکیه را در بندر اودسای اوکراین هدف قرار داد و به تاسیسات پهپادی «بایراکتار» ترکیه در نزدیکی کییف حمله کرد. اگرچه ترکیه همچنان تلاش میکند خود را به عنوان میانجی بین روسیه و اوکراین معرفی کند، اما از آنچه مقامات آن، «خواستههای غیرسازنده روسیه» و «عدم تمایل به مشارکت در مذاکرات سطح بالایی که برای رسیدن به توافق ضروری است» میخوانند، ناامید شده است. و به شکلی معنادار، از آرزوی اوکراین برای پیوستن به ناتو حمایت میکند.
اگرچه ترکیه در حال فاصله گرفتن از روسیه و نزدیک شدن به ناتو است، اما این بدان معنا نیست که آنکارا پیگیری خودمختاری استراتژیک را بهطور کامل رها کرده است. ترکیه همچنان میخواهد آزادی عمل خود را به حداکثر برساند و گزینه تعامل همزمان با بازیگران رقیب، از جمله متحدان ناتو، چین، روسیه و قدرتهای منطقهای را حفظ کند. اما آنکارا اکنون دریافته است که وقتی با ایالات متحده و اروپا کار میکند، در موقعیت قویتری برای پیشبرد منافع خود در خارج از مرزها قرار دارد.
صنعت دفاعی ترکیه برای توانایی این کشور در اعمال قدرت و شکلدهی به نتایج درگیریها در منطقه حیاتی است و آنکارا به سرمایهگذاری سنگین در توانمندیهای داخلی ادامه خواهد داد. با این حال، پیشرفت در آن توانمندیها همچنان به فناوری، قطعات، تأمین مالی و مشارکتهای دفاعی آمریکا و اروپا متکی است.اقتصاد و امنیت ترکیه همچنان محکم در اروپا و ایالات متحده لنگر انداخته است، همانطور که دههها چنین بوده است. اردوغان سعی کرد با ایجاد رابطهای نزدیک با روسیه جایگزینی بیابد، اما واقعیت اکنون ترکیه را بازگردانده است.