حوزه / گذر از انباشت مفاهیم قرآنی تا خلق یک منظومه فکری منسجم، نیازمند طی کردن فرآیندی ساختاریافته است. یادداشت پنجم از این سلسله‌مباحث ، نقشه راه عبور از «مفهوم» به «اصل» و چگونگی سازمان‌دهی اصول در ساختاری نظام‌مند را ترسیم می‌کند.
خبرگزاری حوزه | چهار یادداشت گذشته، قدم‌به‌قدم از متن قرآن به سوی یک روش نظام‌مند برای اندیشیدن حرکت کردیم. ابتدا قرآن را به‌عنوان منبع اندیشه دیدیم؛ سپس از «تدبر» سخن گفتیم؛ در مرحله سوم، مفهوم‌شناسی را بررسی کردیم و در مرحله چهارم، به «شبکه مفاهیم» رسیدیم.
اکنون در نقطه‌ای قرار داریم که پرسش اصلی این است:
از مجموعه مفاهیم و روابط میان آنها، چگونه می‌توان به اصول رسید؟ و چگونه این اصول می‌توانند در کنار یکدیگر یک منظومه فکری بسازند؟
این پرسش، یکی از حساس‌ترین مراحل در هر تلاش برای بازسازی اندیشه قرآنی است؛ زیرا فاصله میان «فهرست کردن مفاهیم» و «ساختن یک نظام فکری» بسیار زیاد است.
ممکن است پژوهشگری صدها مفهوم قرآنی را شناسایی کند، اما هنوز نتوانسته باشد از میان آنها یک ساختار منسجم استخراج کند.
مفهوم با اصل یکسان نیست
در یادداشت‌های قبلی گفتیم که «مفهوم» معنایی است که در متن و شبکه مفهومی جایگاه پیدا می‌کند.
اما «اصل» یک گام جلوتر است.
اصل، یک رابطه یا گزاره کلی و قابل استفاده است که از مجموعه‌ای از شواهد و روابط مفهومی به دست می‌آید.
برای مثال، اگر پژوهشگر مجموعه‌ای از آیات مربوط به انسان، اختیار، مسئولیت و عمل را بررسی کند، در مرحله نخست با چند مفهوم روبه‌روست.
اما در مرحله بعد ممکن است از بررسی روابط میان آنها به یک گزاره کلی درباره نسبت اختیار و مسئولیت برسد. این گزاره دیگر صرفاً یک «مفهوم» نیست؛ بلکه یک اصل تحلیلی است. البته باید توجه داشت که هر گزاره‌ای که پژوهشگر از کنار هم گذاشتن آیات به دست می‌آورد، الزاماً «اصل قرآنی» نیست. ممکن است آن گزاره برداشت تفسیری یا تحلیل پژوهشگر باشد.
بنابراین باید میان این سه سطح تمایز گذاشت:
متن قرآن؛
اصل مستفاد از شواهد قرآنی؛
صورت‌بندی پژوهشگر از آن اصل.
این تفکیک برای یک پژوهش علمی ضروری است.
اصل چگونه شکل می‌گیرد؟
فرایند را می‌توان چنین ترسیم کرد:
آیات مرتبط⬅️مفاهیم⬅️شبکه مفاهیم⬅️کشف روابط⬅️صورت‌بندی گزاره⬅️بررسی شواهد موافق و مخالف⬅️اصل پژوهشی
در این مسیر، یک مرحله بسیار مهم وجود دارد که گاهی نادیده گرفته می‌شود:
آزمون اصل
اگر پژوهشگر به یک نتیجه رسید، نباید فوراً آن را قطعی بداند. باید به مجموعه آیات بازگردد و بررسی کند آیا شواهد دیگر قرآن نیز با آن سازگارند یا خیر.
حتی باید به دنبال آیاتی باشد که ممکن است برداشت اولیه او را محدود، اصلاح یا پیچیده‌تر کنند.
این کار از تبدیل پژوهش قرآنی به تأیید پیش‌فرض‌های شخصی جلوگیری می‌کند.
اصل خوب چه ویژگی‌هایی دارد؟
یک اصل پژوهشی قابل دفاع، دست‌کم باید چند ویژگی داشته باشد.
نخست، پشتوانه متنی داشته باشد.
دوم، قابل توضیح باشد؛ یعنی پژوهشگر بتواند نشان دهد چگونه از شواهد به این نتیجه رسیده است.
سوم، با سایر آیات ناسازگاری حل‌ناشدنی نداشته باشد.
چهارم، در شبکه مفهومی جایگاه مشخصی داشته باشد.
پنجم، از دامنه شواهد خود فراتر نرود.
و ششم، در صورت امکان، بتواند در تحلیل مسائل مرتبط به کار رود.
این نکته آخر مهم است. اصل قرآنی نباید چنان کلی و مبهم باشد که هیچ کاربرد تحلیلی نداشته باشد؛ اما نباید آن‌قدر خاص نیز باشد که فقط درباره یک مورد محدود صدق کند.
تفاوت اصل قرآنی با نظریه شخصی
اینجا یک مرز بسیار مهم علمی وجود دارد.
ممکن است پژوهشگری پس از مطالعه قرآن، نظریه‌ای درباره انسان، جامعه، سیاست یا تمدن ارائه کند. این نظریه می‌تواند از قرآن الهام گرفته باشد، اما نباید بدون دلیل «خود قرآن» نامیده شود.
برای نمونه، باید بتوانیم بگوییم: «این گزاره، مستند قرآنی دارد.» یا: «این گزاره، برداشت تفسیری از مجموعه‌ای از آیات است.» یا: «این گزاره، صورت‌بندی نظری پژوهشگر بر اساس مجموعه‌ای از شواهد قرآنی است.» این سه عبارت یکسان نیستند.
در یک دانشنامه یا پژوهش جامع، چنین تفکیکی از نظر علمی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا خواننده باید بداند با متن، تفسیر، تحلیل یا نظریه مواجه است.
از مجموعه اصول تا منظومه حال فرض کنیم چند اصل معتبر و مرتبط به دست آورده‌ایم.
آیا این مجموعه خودبه‌خود تبدیل به «منظومه فکری» می‌شود؟ خیر.
منظومه فکری زمانی شکل می‌گیرد که اصول مختلف، نسبت مشخصی با یکدیگر پیدا کنند. برای مثال، در یک مطالعه انسان‌شناختی ممکن است با اصولی درباره:
انسان و خدا؛انسان و اختیار؛انسان و مسئولیت؛انسان و هدایت؛انسان و جامعه؛انسان و عمل؛انسان و آخرت روبه‌رو شویم. اما برای ساختن منظومه باید پرسید: آیا این اصول به یکدیگر وابسته‌اند؟کدام بنیادی‌تر است؟کدام نتیجه دیگراست؟کدام یک نقش واسط دارد؟آیا میان آنها رابطه طولی وجود دارد یا شبکه‌ای؟آیا یک اصل می‌تواند چند اصل دیگر را توضیح دهد؟ اینجاست که «نظام‌سازی» آغاز می‌شود.
نظام فکری چیست؟
در ساده‌ترین بیان، نظام فکری مجموعه‌ای از گزاره‌ها و اصول پراکنده نیست؛ بلکه ساختاری منسجم است که اجزای آن با یکدیگر ارتباط دارند.
در بازسازی روش مطالعه قرآن می‌توان یک مسیر آموزشی چنین در نظر گرفت:
مفهوم ⬅️ رابطه ⬅️ اصل ⬅️ مجموعه اصول ⬅️ ساختار ⬅️منظومه فکری
البته این مسیر یک مدل تحلیلی است و باید در هر موضوع، با شواهد خاص همان موضوع آزموده شود.
برای مثال، اگر موضوع «انسان در قرآن» باشد، نظام مورد مطالعه باید بتواند دست‌کم به پرسش‌هایی درباره منشأ انسان، جایگاه او، اختیار، مسئولیت، نیاز به هدایت، نسبت او با دیگر انسان‌ها و سرانجام او پاسخ دهد. اگر موضوع «جامعه» باشد، پرسش‌ها تغییر می‌کنند و مفاهیمی مانند روابط اجتماعی، عدالت، ظلم، اصلاح، فساد، مسئولیت و سرنوشت جوامع اهمیت پیدا می‌کنند.
بنابراین، نظام فکری باید پاسخ‌گوی مجموعه‌ای از پرسش‌های مرتبط باشد، نه فقط یک پرسش منفرد.
توحید؛ محور یا یکی از اجزا؟
یکی از مسائل مهم در بازسازی یک منظومه قرآنی این است که باید درباره جایگاه مفاهیم بنیادی تحقیق کرد.
برای نمونه، آیا «توحید» تنها یک موضوع اعتقادی در کنار موضوعات دیگر است، یا اینکه در ارتباط با انسان، جهان، اخلاق، مسئولیت و عمل، نقش سازمان‌دهنده دارد؟
این پرسش را نمی‌توان با یک جمله پاسخ داد. باید مجموعه آیات مرتبط، ساختار مفهومی قرآن و تفاسیر معتبر بررسی شوند.
اما از نظر روش‌شناسی، همین سؤال نشان می‌دهد که در یک منظومه فکری باید به دنبال مفاهیم محوری بود.
مفهوم محوری مفهومی است که بتواند روابط میان چند حوزه دیگر را توضیح دهد. اگر یک مفهوم چنین نقشی داشته باشد، در نقشه نهایی منظومه جایگاه مرکزی‌تری پیدا می‌کند. نظام فکری از بالا ساخته نمی‌شود.
یک اشتباه رایج این است که ابتدا یک نظام فکری آماده داشته باشیم و سپس آیات را برای پر کردن بخش‌های مختلف آن انتخاب کنیم. در روش متن‌محور، مسیر باید برعکس باشد.
یعنی: متن ⬅️ داده‌ها ⬅️ مفاهیم ⬅️ روابط ⬅️ اصول⬅️ ساختار .
نه: نظریه آماده ⬅️ انتخاب آیات ⬅️ تأیید نظریه .
تفاوت این دو روش، تفاوت میان «پژوهش از متن» و «تحمیل نظریه بر متن» است. البته هیچ پژوهشگری کاملاً بدون پیش‌فرض نیست. مسئله مهم این است که پیش‌فرض‌ها شناخته شوند، از متن تفکیک شوند و در معرض نقد قرار گیرند.
منظومه فکری و زندگی
یکی از ویژگی‌های مهم مطالعه قرآن این است که نظام فکری نباید در سطح انتزاع باقی بماند.
اگر قرآن کتاب هدایت است، منظومه‌ای که از آن بازسازی می‌شود باید بتواند نسبت خود را با زندگی روشن کند. اما اینجا نیز باید دقت کرد. «کاربرد» با «تحمیل» تفاوت دارد.
برای کاربرد یک اصل قرآنی در مسائل اجتماعی، باید ابتدا مفهوم و اصل به‌درستی فهمیده شود؛ سپس موضوع معاصر نیز به‌طور دقیق شناخته شود؛ بعد نسبت میان این دو بررسی گردد.
پس مسیر صحیح چنین است:
فهم قرآن ⬅️ استخراج اصل ⬅️ شناخت مسئله ⬅️ بررسی نسبت اصل و مسئله ⬅️ کاربرد .
نه اینکه ابتدا تصمیم بگیریم چه نتیجه‌ای می‌خواهیم و سپس از قرآن برای اثبات آن استفاده کنیم.
از منظومه فکری تا مسئله‌شناسی
اینجا به حلقه‌ای می‌رسیم که برای ادامه این مجموعه بسیار مهم است.
اگر از قرآن یک منظومه فکری استخراج کردیم، این منظومه چگونه می‌تواند با مسائل واقعی انسان و جامعه وارد گفت‌وگو شود؟
مثلاً وقتی درباره انسان‌شناسی قرآنی سخن می‌گوییم، این منظومه چه چیزی برای تعلیم و تربیت دارد؟
وقتی درباره عدالت سخن می‌گوییم، چه نسبتی با مسائل اجتماعی پیدا می‌کند؟
وقتی درباره مسئولیت انسان سخن می‌گوییم، چه پیامدهایی برای زندگی فردی و جمعی دارد؟
وقتی درباره اصلاح و فساد سخن می‌گوییم، چگونه می‌توان آنها را در تحلیل تحولات اجتماعی به کار گرفت؟
این پرسش‌ها ما را به مرحله بعدی می‌رسانند:
مسئله‌شناسی قرآنی.
در این مرحله دیگر فقط نمی‌پرسیم «قرآن چه می‌گوید؟»
بلکه می‌پرسیم:
«قرآن چگونه می‌تواند در فهم یک مسئله واقعی و معاصر به ما کمک کند؟»
این تغییر پرسش، نقطه ورود قرآن به عرصه زندگی اجتماعی است.
یک مدل دوازده مرحله‌ای
اگر مسیر پنج یادداشت نخست را در یک مدل فشرده خلاصه کنیم، می‌توان گفت:
1. ارتباط با قرآن
2. تلاوت
3. فهم
4. تدبر
5. جمع آیات و معارف
6. مفهوم‌شناسی
7. شبکه‌سازی مفهومی
8. استخراج اصول
9. تنظیم منظومه فکری
10. مسئله‌شناسی
11. استخراج جهت هدایتی
12. کاربست در زندگی .
این دوازده مرحله، بازسازی پژوهشی نویسنده از یک فرایند نظام‌مند مطالعه قرآن است و نباید به‌عنوان اصطلاحات رسمی یا نقل لفظ‌به‌لفظ از آیت‌الله امام شهید خامنه‌ای معرفی شود.
اهمیت چنین مدلی در این است که نشان می‌دهد «اندیشه قرآنی» صرفاً مجموعه‌ای از پاسخ‌های آماده نیست؛ بلکه می‌تواند به‌صورت یک فرایند پژوهشی مطالعه شود.
حجت‌الاسلام رسول ملکیان اصفهانی