یزد - عضو هیئت علمی دانشگاه گفت: بررسی مجموعه آثار «رضا داوری اردکانی»، فراتر از نقدهای او به غرب، از پذیرش ضرورت تاریخی تجدد و توسعه در اندیشه این فیلسوف حکایت دارد.
به گزارش خبرنگار مهر، سیدحسن حسینی سروری، ظهر دوشنبه در آیین نکوداشت فیلسوف فرهنگ، «رضا داوری اردکانی»، با اشاره به دو محور مهم در اندیشه این فیلسوف اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که داوری اردکانی از دوران جوانی تاکنون بهطور مستمر درباره آن تحقیق کرده، ماهیت و هویت فلسفه در دوره اسلامی است؛ موضوعی که هم در آثار اولیه و هم در نوشتههای متأخر او قابل مشاهده است.
وی افزود: داوری اردکانی در این زمینه به شبهاتی درباره هویت فلسفه اسلامی پاسخ داده است؛ از جمله دیدگاههایی که تعبیر فلسفه اسلامی را بیمعنا میدانند. برای نمونه، ژیلسون با وجود پذیرش تعابیری مانند فلسفه مسیحی و فلسفه یهودی، درباره امکان بهکارگیری مفهوم فلسفه اسلامی تردید کرده است؛ داوری اردکانی این دیدگاه را مورد نقد قرار داده و به آن پاسخ گفته است.
فلسفه اسلامی را نمیتوان فلسفه عربی نامید
سروری با اشاره به نقد داوری اردکانی بر تعبیر فلسفه عربی تصریح کرد: این فیلسوف معتقد است عنوان فلسفه عربی برای توصیف فلسفه شکلگرفته در جهان اسلام، عنوانی دقیق و موجه نیست و حتی در برخی کاربردهای تاریخی، بار منفی و تحقیرآمیز داشته است.
وی ادامه داد: بهترین تعبیر برای معرفی این سنت فلسفی، عنوان «اسلام ایرانی» است که هانری کربن برای مجموعه آثار خود انتخاب کرده است؛ زیرا بخش مهمی از حیات و استمرار فلسفه اسلامی در سرزمین ایران و مناطق شرقی جهان اسلام شکل گرفته است.
استاد گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف خاطرنشان کرد: پس از دوره ترجمه آثار یونانی در بغداد، فلسفه در خراسان و بخشهای شرقی جهان اسلام گسترش یافت و در غرب جهان اسلام نیز در مناطقی مانند اندلس و تونس ادامه پیدا کرد. بررسی این سیر تاریخی نشان میدهد که هویت فلسفه اسلامی را نمیتوان صرفاً با عنوان فلسفه عربی توضیح داد.
توسعهنیافتگی در شأن انسان نیست
سروری در ادامه با طرح محور دوم سخنان خود که آن را مهمتر از بحث نخست دانست، به مفهوم توسعهنیافتگی در اندیشه داوری اردکانی پرداخت و گفت: ممکن است برخی با این تفسیر از آثار و دیدگاههای داوری موافق نباشند، اما باید اجزای مختلف اندیشه او را در کنار یکدیگر قرار داد و درباره نسبت میان آنها به نتیجهای منسجم رسید.
وی با اشاره به برداشتهای اولیه از دیدگاههای داوری اردکانی درباره غرب و علم افزود: در سالهای نخست پس از انقلاب، برخی او را متفکری غربستیز و حتی علمستیز معرفی میکردند؛ اما با فاصله گرفتن از آن دوره و بررسی آثار بعدی وی، توجه جدی او به غرب، تجدد و ضرورت توسعه آشکارتر میشود.
این استاد دانشگاه با اشاره به تعبیر داوری اردکانی درباره وضعیت جامعه ایران بیان کرد: او جامعه ما را جامعهای توسعهنیافته توصیف میکند که در «بیابان فنا» سرگردان است؛ تعبیری که باید با توجه به دیگر مباحث او درباره سنت و تجدد فهمیده شود.
بازگشت به گذشته راهحل توسعهنیافتگی نیست
سروری با تشریح معنای این سرگردانی گفت: از نگاه داوری اردکانی، جامعه ما دیگر در سنت گذشته قرار ندارد و امکان بازگشت کامل به آن نیز وجود ندارد؛ از سوی دیگر، هنوز در جهان تجدد نیز مستقر نشده است. تلاشهایی مانند تولید علوم بومی و علوم اسلامی برای احیای سنت نیز از نظر او با دشواریها و ناکامیهایی مواجه بوده است.
وی افزود: وقتی این دیدگاهها را کنار هم قرار میدهیم، این پرسش مطرح میشود که آیا داوری اردکانی در واقع توجه ما را به ضرورت گشودگی بیشتر به تجدد و غرب جلب نمیکند؟ به نظر من، نمیتوان این بخش از اندیشه او را نادیده گرفت و همچنان صرفاً بر وجه انتقادی دیدگاههایش درباره غرب تأکید کرد.
استاد گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به یکی از عبارات داوری اردکانی درباره تجدد گفت: او نوشته است «تجدد رأی و نظر نیست که بتوان با آن موافقت یا مخالفت کرد»، بلکه راهی است که با اراده و قدرت آغاز شده و بهتدریج اقتضائات و ضرورتهای تاریخی آن به ضرورت زندگی همه مردم جهان تبدیل شده است.
تجدد یک ضرورت تاریخی است، نه انتخاب سلیقهای
سروری ادامه داد: این تعبیر نشان میدهد تجدد پدیدهای نیست که صرفاً با موافقت یا مخالفت افراد ایجاد یا از میان برداشته شود، بلکه با یک ضرورت تاریخی مواجه هستیم.
بنابراین نمیتوان تصور کرد که جامعهای بتواند بهصورت انتخابی تنها بخشی از تجدد را بپذیرد و بخشهای دیگر آن را کنار بگذارد.
وی تصریح کرد: داوری اردکانی در توضیح مفهوم غرب نیز آن را یک جهان تاریخی میداند، نه مجموعهای از عناصر جداگانه که بتوان برخی را انتخاب و برخی دیگر را حذف کرد. قرار گرفتن در این جهان، اقتضائات و شرایطی دارد که باید آنها را شناخت و پذیرفت.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه توسعه در اندیشه داوری از شئون تجدد به شمار میرود، گفت: وقتی از یک طرف او بر ضرورت توسعهیافتگی تأکید میکند و از طرف دیگر توسعه را در پیوند با جهان تجدد تعریف میکند، نمیتوان نسبت به گشودگی اندیشه او به غرب و تجدد بیتوجه بود.
تعامل با غرب به معنای رقابت با آن نیست
سروری با اشاره به تجربه شکلگیری فلسفه در دوره اسلامی اظهار کرد: برای فهم بهتر این موضوع میتوان به نحوه مواجهه فیلسوفان مسلمان با فلسفه یونان توجه کرد. در آن دوره، فلسفه یونانی وارد جهان اسلام شد و متفکران مسلمان ضمن بهرهگیری از آن، مسائل و اولویتهای تازهای را مطرح کردند و به توسعه این سنت فکری کمک کردند.
وی افزود: در این تجربه تاریخی، فیلسوفان مسلمان بهجای کنار گذاشتن کامل فلسفه یونان، با آن وارد تعامل شدند و در ادامه سنت فلسفی تازهای شکل گرفت. از این منظر، شاید بتوان نوع تعامل مورد نظر داوری اردکانی با جهان تجدد را نیز در همین چارچوب بررسی کرد.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: به نظر میرسد داوری معتقد است اگر قرار است در جهان تجدد نقشآفرینی کنیم، نباید خود را بیرون از این جهان و در موقعیت رقابت با آن تعریف کنیم، بلکه باید کار خود را در متن این جهان انجام دهیم و به بخشی از آن تبدیل شویم.
سروری در پایان با تأکید بر ضرورت نقد و بازخوانی آثار داوری اردکانی گفت: خود این فیلسوف نیز از اینکه دیدگاههایش نقد و بررسی شود استقبال میکند و یکی از گلایههای او این بوده که چرا آثار و سخنانش کمتر مورد نقد جدی قرار میگیرد؛ بنابراین برگزاری چنین نشستهایی زمانی ارزشمندتر خواهد بود که به گفتوگوی علمی، طرح پرسشهای تازه و بررسی انتقادی اندیشههای او منجر شود.
