بیست و هشتمین جلسه از سلسله نشست‌های تخصصی شعر و داستانِ کتاب‌سرای روای با عنوان «عصر آوانگارد»، برگزار شد که این نشست به بزرگداشت احمد پوری، شاعر و مترجم اختصاص داشت.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، مهتاب خسروشاهی: این نشست که با حضور جمعی از اهالی ادب و هنر چون، سید علی صالحی، لیلی‌ گلستان، اسدالله امرایی، شهرام اقبال‌زاده، فردین خلعتبری و حسن کیائیان برگزار شد، به بررسی کارنامه کاری احمد پوری اختصاص داشت.

بهرنگ کیائیان با خواندن سطرهایی از ناظم حکمت، درباره جهان احمد پوری گفت: خوردن، آشامیدن، سرما، گرما، مبارزه/ بو، رنگ، زندگی نه برای مردن/ اما مردن برای زندگی... این چند سطر از ناظم حکمت، می‌تواند به شکلی، سرنخ ورود به جهانِ احمد پوری باشد؛ جهانی که دَرَش شعر و زندگی از هم جدا نیست و شعر فقط برای خواندن و لذت بردن نیست؛ بلکه راهی است برای دیدن، کسب تجربه و فهم زندگی.

کیائیان با اشاره به شروع همکاری احمد پوری با نشر چشمه و سپس آغاز دوره جدیدی از ترجمۀ شعر در دورۀ معاصر توضیح داد: کتاب ده گفت‌وگو، سرآغاز همکاری احمد پوری با نشر چشمه بود. اما سه سال بعد از آن یعنی در سال ۱۳۷۲، انتشارِ ترجمۀ شعری از او، سرآغاز یکی از جریان‌های تأثیرگذار شعرِ ترجمه در ایران و مجموعه کتاب‌هایی شد که سال‌ها در کتابفروشی‌ها ماندند، تجدید چاپ شدند و به بخشی از حافظۀ ادبی چند نسل از خوانندگان فارسی‌زبان تبدیل شدند.

آنها فقط مبارز نبودند

او درباره ساختار شعرها و تغییر سبک آنها گفت: تا آن زمان، وجوهِ سیاسی و اجتماعیِ اشعاری که به فارسی برگردانده می‌شدند، اهمیت بسیار پررنگ‌تری برای جامعۀ روشنفکری و کتاب‌خوان ما داشتند. این هم به‌وضوح برآمده از هیجانات سیاسی و عقیدتی غالبِ زمانه بود. شاعری مانند «پابلو نرودا» یا «ناظم حکمت» را پیش از هر چیز شاعری چپ‌گرا با شعرهایی سیاسی و اجتماعی و صدایی اعتراضی می‌شناختند درحالی که شعر این شعرا، سویه‌های شخصی، عاطفی و انسانیِ عمیقی داشت. درچنین شرایطی، احمد پوری به سراغ این شاعران نام‌آشنا رفت و نشان‌مان داد که «نرودا»، فقط شاعر سیاست و مبارزه نیست؛ شاعری است که می‌تواند عشق بورزد، بخندد، دلتنگ شود، از ریزه‌کاری‌های زندگی لذت ببرد و درباره روابط انسان‌ها با یکدیگر، شعر بگوید. ناظم حکمت هم فقز یک شاعر اجتماعی نیست؛ انسانی است با عواطف، علایق و تجربه‌های شخصی.

کیائیان اضافه کرد: در یک کلام، احمد پوری، شعرِ شاعرانِ بزرگِ جهان را برای مخاطبان فارسی، شخصی کرد. کلمات‌شان را از ورطه تاریخ و جعفرافیا برون کشید و به روزمره انسان‌ها نزدیک کرد تا آیینه‌ای شوند در برابر دیدگانِ خواننده تا عشق را ببینند، تنهایی را، امید را، ترس را، دلتنگی را.

قفسه آبی را بنا کرد

کیائیان به وجه داستان‌نویس احمد پوری نیز پرداخت و گفت: از شعر که بگذریم، احمد پوری در سال ۱۳۸۷، به آرزویِ دیرینه و جوانه‌سری‌اش دست پیدا کرد و نخستین اثر داستانی‌اش را منتشر کرد. رمان دو قدم این‌ور خط، که به نظرم جایگاه ویژه‌ای در کارنامه ادبی‌ او دارد؛ اثری از دل برآمده و به‌قدری منحصر به فرد بود که پایه‌گذار مجموعه‌ای در نشر چشمه به نام «کتاب قفسه آبی» شد. قفسه‌ای که تا به امروز در آن صدها جلد رمان فارسی قرار گرفته است.

او به وجه‌های مختلف شخصیتی احمد پوری در ارتباط با دیگران، زندگی و فضای شخصی‌اش اشاره کرد و گفت: کسی که با او گفت‌وگو کند، بعید است ذره‌ای احساس کند روبه‌روی استاد نشسته است. هیچ‌گونه فاصله‌ای میان خودش و مخاطب به‌وجود نمی‌آورد. ویژگی دیگر او، شور زندگی در اوست؛ به جزئیات به عناصرِ حیاتیِ زندگی اهمیت می‌دهد؛ به موسیقی، غذا، سفر، آواز و تجربه تازه.

کیائیان ادامه داد: معلم بودنِ احمد پوری، ویژگی دیگر اوست. منظورم شغل معلمی نیست. سال‌های طولانی تدریس به او توانایی خاصی بخشیده است. نمی‌توان برای این سه ویژگی یعنی فروتنی، شور زندگی و آموزگاری، مرزی قایل شد. سه وجهی از شخصیت اوست که احمد پوری را همواره آمادۀ دیدن، شنیدن، تجربه کردن و آموختن قرار می‌دهد.

بخش بعدی این نشست به پرسش و پاسخ از احمد پوری برای نزدیک شدن به جهانِ او از نگاه خودش اختصاص داشت.

او در آغاز ضمن تشکر از برگزاری این آیین گفت: خوشحالم، نه برای مراسم بزرگداشت، از این نظر خوشحالم که دیدن این‌ همه عزیز در یک جا و یک روز، دیگر کمتر امکان‌پذیر است و فرصت برای دیدارها، اندک.

پوری در پاسخ به این پرسش که از احمد پوری بودن تا احمد پوری شدن چه راهی را طی کردید؛ گفت: پدرم تکه کلامی داشت که «دکتر- مهندس شدن مهم نیست، مهم این است که کتاب بخوانید» به همین دلیل به کتابفروشِ محله‌مان سفارش کرده بود که اگر بچه‌های من از شما کتاب گرفتند، به آنها بدهید؛ من با شما حساب می‌کنم.

احمد پوری اما در سن سیزده سالگی پدر را از دست می‌دهد و در این باره می‌گوید: فقدانِ پدر، آسیب مادی هم داشت. شرایط زندگی تغییر کرد و مادر با ۲۷۵ تومن حقوق ماهانه پدر و شش فرزند- او کارمند دارایی بود و وضعیت مالی خوبی داشتیم اما مرگ زودهنگام او باعث شد تا یک سوم حقوق او به خانواده تعلق پیداکند- تنها ماند. بنابراین مجبور بودم کار کنم و کار را از لواش‌فروشی محله به عنوان ترازودار- آن زمان نان لواش را کیلویی می‌فروختند- شروع کردم؛ گرچه با اصرار، مادر را برای این کار راضی کردم.

او ادامه داد: شاید عجیب به نظر برسد اما با نخستین حقوقم که یک تومان بود، یک کیلو مجله زن روز خریدم! دلیل آن هم میل به خواندن داستان‌های بخش «بر سر دوراهی» آن بود. داستان‌های عاشقانه‌ای که ذهن مرا برای نوشتن درگیر می‌کرد. من در ذهنم، داستان‌ را تغییر می‌دادم و همین جرقۀ نوشتن در من بود.

شاعر و مترجم باید یکدیگر را پیدا کنند

پوری در پاسخ به این پرسش که برای برگزیدن ترجمۀ هر شعر به چه نکته‌ای دقت می‌کند گفت: وقتی شعری را برای ترجمه انتخاب می‌کنم که به آن ارتباط برقرار کنم. باید پیوستگی‌ای میان شعر- شاعر و مترجمِ شعر برقرار شود. حسِ شعر، انتقالِ حسِ شعر به مخاطب، بسیار مهم‌تر از واژه‌ها است.

احمد پوری در پاسخ به این پرسش که پس از بازگشت از تحصیل در کشور انگلستان، به مدت ده سال، سکوت کامل اختیار کردید و نوشته‌ای از شما منتشر نشد، گفت: ده سال نبود؛ حدود هشت سال. دلیل آن روبرو شدن با تلاطم جامعه بود. غرق در این تلاطم شدم. یادم رفت که باید داستان بنویسم. من از هجده سالگی برای مجلۀ فردوسی داستان فرستاده بودم و تا سال ۱۳۵۵، سی داستان از من در آن مجله چاپ شده بود. بعد از این وقفه، ترسیدم. از خودم پرسیدم: ظرفیت من همین‌قدر بود؟ مثل دست شکسته‌ای که تازه از گچ باز شده باشد، نمی‌توانستم بنویسم تا نوشتن را به شکل دیگری با ترجمۀ اشعار ناظم حکمت، آغاز کردم.

او ادامه داد: چند شعر ترجمه کردم و اتفاقی برای حسن کیائیان خواندم. بعد از حدود چهار ماه، مجموعۀ شعر تو را دوست دارم چون نان و نمک و بعد هم مجموعه اشعار پابلو نرودا به اسم هوا را از من بگیر، خنده‌ات را نه؛ به چاپ رسید. درواقع مخاطب با عاشقانه‌های شاعرانی روبه‌رو شد که تا پیش از این فقط آنها را تفنگ به دست، می‌شناخت؛ در شعرهای سیاسی‌شان؛ اتفاقاً شاعران سیاسی، شعرهای عاشقانه بهتری دارند.

پوری توضیح داد: سد شکسته شد. من دوباره به نوشتن داستان برگشتم. روزی یکی از دوستان از من پرسید تو مترجمی یا نویسنده؟ گفتم من نویسنده‌ام.

هر شعری قابل ترجمه نیست

احمد پوری در پاسخ به این نظریه رابرت فراست که معتقد است؛ شعر چیزی است که در ترجمه حذف می‌شود و آیا شعر اصلاً قابل ترجمه است؛ گفت: شاید این سوال را باید تغییر داد و آن را این گونه بیان کرد که آیا همه اشعار قابل ترجمه هستند؟

او ادامه داد: ازنظرِ من؛ نه. مترجم برای ترجمه شعر باید چراغ راهنما داشته باشد. اگر شعر به مترجم، چراغ سبز نشان دهد، قابل ترجمه است. شعرِ نارنجی رنگ را باید با احتیاط ترجمه کرد. اما بعضی از شعرها، چراغ قرمز نشان می‌دهند. هرکسی هم ادعا کند که می‌تواند بعضی از اشعار را ترجمه کند، اشتباه می‌کند. برای مثال خاقانی، قصیده‌ای به اسم مدائن دارد. برای مثال این بیت از این شعر، «از اسب پیاده شو، بر نَطعِ زمین نِه رُخ/ زیرِ پِیِ پیلَش بین، شَه مات شده نُعمان» به نظر شما ترجمه این بیت امکان‌پذیر است؟ به شکلی که هر دو مفهوم آن به مخاطب منتقل شود؟

کیارستمی و دو قدم این‌ور خط

دو قدم این‌ور خط، راهی بود برای دیدار عباس کیارستمی و احمد پوری. پوری می‌گوید: در حال تدریس بودم که تلفن همراهم چند بار به صدا درآمد. تلفن، ناآشنا بود و از شمارۀ ثابت. از هنرجوها اجازه گرفتم تا تلفن را جواب بدهم.

او ادامه می‌دهد: صدایی از آن سوی خط گفت: «آقای احمد پوری؟» گفتم: «بله»؛ گفت: «من عباس کیارستمی هستم.» دلم ریخت... عباس کیارستمی! تعریف کرد که کتاب دوقدم آن‌ور خط را ساعت هشت شب گذشته شروع کرده و امروز صبح ساعت ۹ صبح، تمام کرده است. شب را نخوابیده بود و گفت که باید مرا ببیند.

پوری ادامه داد: این آشنایی از همین نقطه آغاز شد و تا آخرین روزهای عمر او، دوستی ما به‌قدری نزدیک شد که وقتی ایران بود، هر پانزده روز یک بار همدیگر را می‌دیدیم.

ذره‌ای بخل در او نیست

لیلی گلستان با اشاره به علاقه او به آثار احمد پوری درباره شعرایی که احمد پوری از آنها آثاری را ترجمه کرده گفت: برای من جالب است که احمد پوری از شعرایی ترجمه کرده که من هم حداقل یک شعر از آنها ترجمه کرده بودم. از این نظر، سلیقۀ ما در انتخاب، بسیار شبیه به هم بوده است.

او ادامه داد: برای مثال وقتی در مجله تماشا کار می‌کردم؛ از «پابلو نرودا» ترجمه کرده بودم. علاقه زیادی به «آخماتوا» و «بوکوفسکی» دارم که از هردوی اینها هم احمد پوری، ترجمه کرده است. این افتخار را دارم که در جایزه ارغوان، هر دو داور بودیم و آنجا او را شناختم.

گلستان ادامه داد: احمد پوری، بسیار رک و راست است. خودش است و بسیار مهربان و تجربه‌های خود را در اختیار همه می‌گذارد و ذره‌ای بخل در او نیست. بسیار راحت است و این راحت و بی‌غش بودن او، برای من بسیار جذاب است.

به من گفت بیا، به من گفت بمان

اسدالله امرایی، با اشاره به ارتباط دوستیِ نزدیک خود با احمد پوری گفت: من همواره آماده‌ام که درباره احمد پوری صحبت کنم. همه حرف‌های لیلی گلستان را در دلم تأیید کردم و اینجا هم به زبان تأیید می‌کنم.

او ادامه داد: مقایسه‌ای در ترجمه شعر انجام دهم؛ به این دلیل که بحث ترجمه‌ناپذیری شعر پیش آمد. این شعر، متعلق به شاعر اهل یوگسلاوی است که به این شکل ترجمه شده است: «نَرّه زنبوری درشت/ روی گُلی می‌نشیند/ زور می‌زند تا به شَهد برسد/ کاسبرگ مانع است/ نمی‌تواند/ بیرون می‌آید و به همه می‌گوید، من، آن تو بوده‌ام/ هرکس باور نمی‌کند، بینیِ آغشته به گَردۀ گل را نشانش می‌دهد.»

امرایی در ادامه در توضیح ویژگی ترجمه شعر توسط احمد پوری گفت: اما احمد پوری در ترجمه شعر، همان‌طور که درباره ویژگی‌های ترجمه گفت و تقسیم‌بندی کرد- از کلمه «کاسبرگ» در ترجمه شعری که می‌خوانم، گذشته است. به این معنی که از توضیح واضحات چشم‌پوشی کرده و شعر را به این شکل ترجمه کرده است: «مَنه دِدی گَل/ مَنه دِدی گال/ مَنه دِدی گول/ مَنه دِدی اُل/ گَلدیم/ گولدوم/ قالدیم/ اولدوم.»

امرایی ادامه داد: تصور می‌کنم ترجمه همین یک شعر و برگرداندن آن به این کیفیت، کفایت می‌کند و هر صحبت دیگری شاید اضافه باشد.

پایان‌بخش این برنامه شعرخوانی احمد پوری بود.

چشمانِ بانویِ من به رنگ میشی است*

با امواجی سبز در درون‌شان

چون رگه‌های سبز بر طلا

یاران ! چگونه است این

در این نُه سال

بی آنکه دستم به دست او بخورد

من در اینجا پیر می‌شوم

او در آنجا

محبوبِ من

که گردنِ بلورینت چین می‌خورد

ما هرگز پیر نخواهیم شد

زیرا که پیری

یعنی جز خود به کسی دل نبستن.

*شعر از ناظم حکمت/ ترجمۀ احمد پوری / از کتاب: تو را دوست دارم چون نان و نمک/ نشر چشمه