کشف ۱۰حلقه افعی دم‌عنکبوتی که به شکل حرفه‌ای در فرودگاه امام خمینی(ره) جاسازی شده بودند، بار دیگر پرده از تهدیدی برداشت که یکی از منحصربه‌فردترین گونه‌های جانوری ایران را نشانه گرفته است.
خزنده‌ای که در جهان تنها در ایران یافت می‌شود و زیستگاه اصلی آن در استان ایلام قرار دارد، حالا علاوه بر تخریب طبیعت و تغییرات اقلیمی، باید از دام قاچاقچیانی نیز جان سالم به در ببرد که کمیابی آن را به فرصتی برای تجارت غیرقانونی تبدیل کرده‌اند.
ماجرا با کشف محموله‌ای از این خزندگان در فرودگاه امام خمینی(ره) آغاز شد؛ تعداد ۱۰ حلقه افعی که با شگردی حرفه‌ای جاسازی شده بودند و قرار بود از چرخه طبیعی زیستگاه خود خارج شوند. کشف این محموله، بار دیگر ضرورت مقابله با قاچاق گونه‌های نادر را مطرح کرد؛ تجارتی که اگرچه ممکن است با زنده‌گیری چند جانور آغاز شود، اما می‌تواند بقای جمعیت‌های محدود حیات وحش را به خطر بیندازد.
در همین راستا علیرضا محمدی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی با اعلام این خبر به مهر گفت: افعی‌های کشف شده پس از ضبط، از سوی اداره حفاظت محیط زیست شهرستان ری به مرکز بازپروری حیات وحش پارک پردیسان تهران منتقل شدند.
به گفته وی این مارها با توجه به پراکنش طبیعی‌شان به استان ایلام انتقال یافته‌اند تا پس از تهیه نمونه‌های ژنتیکی و انجام اقدام‌های تغذیه‌ای لازم، در زیستگاه‌های طبیعی رهاسازی شوند.
این انتقال، گامی برای بازگرداندن خزندگان کشف شده به طبیعت است، اما مسئله به سرنوشت همین ۱۰ حلقه افعی ختم نمی‌شود. پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان مانع تکرار زنده‌گیری و انتقال گونه‌ای شد که ارزش طبیعی آن، به‌جای تضمین بقایش، به انگیزه‌ای برای قاچاق تبدیل شده است؟
شگفت‌انگیزترین خزنده ایران
افعی دم‌عنکبوتی یکی از شگفت‌انگیزترین خزندگان ایران است. انتهای دم این مار ظاهری شبیه عنکبوت دارد و با حرکات فریبنده خود، پرندگان را به محدوده حمله می‌کشاند و هنگامی که پرنده برای شکار آنچه طعمه می‌پندارد نزدیک می‌شود، افعی در فرصتی کوتاه حمله می‌کند.
این سازوکار شکار، نمونه‌ای کم‌نظیر از سازگاری در دنیای حیات وحش است؛ ویژگی‌ای که توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان به خزندگان را جلب کرده و در عین حال، تقاضا برای نگهداری این گونه در بازارهای غیررسمی را افزایش داده است.
این افعی در سال ۲۰۰۶ میلادی به‌عنوان گونه‌ای جدید به جامعه علمی معرفی شد؛ هرچند نمونه آن سال‌ها پیش‌تر در ایران جمع‌آوری شده بود. اهمیت آن تنها به ظاهر متفاوتش محدود نیست، بلکه بخشی از تنوع زیستی منحصربه‌فرد ایران را نمایندگی می‌کند.
ایلام؛ خط مقدم حفاظت
پراکنش افعی دم‌عنکبوتی به مناطق غربی ایران محدود است و بخش مهمی از زیستگاه آن در استان ایلام قرار دارد. بخش‌هایی از کرمانشاه، لرستان و خوزستان نیز در محدوده پراکنش این خزنده قرار می‌گیرند.
متأسفانه تخریب زیستگاه، اجرای پروژه‌های عمرانی، چرای بی‌رویه دام و تغییرات اقلیمی از جمله عواملی هستند که شرایط بقای این خزنده را دشوار کرده و از طرفی زنده‌گیری و قاچاق غیرقانونی نیز این فشارها را تشدید می‌کند.
شناسایی مسیرهای قاچاق، برخورد مؤثر با عوامل زنده‌گیری و تجارت غیرقانونی و نظارت مستمر بر زیستگاه‌های حساس، اقداماتی ضروری برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی است.
کشف ۱۰حلقه افعی دم‌عنکبوتی می‌تواند به بازگشت این خزندگان به طبیعت منجر شود، اما اگر زیستگاه آن‌ها همچنان در معرض تخریب و مسیرهای قاچاق فعال بماند، رهاسازی به‌تنهایی تضمین‌کننده بقای این گونه نخواهد بود.
افعی دم‌عنکبوتی بخشی از میراث طبیعی ایران است؛ میراثی که حفاظت از آن باید پیش از آنکه شمار بیشتری از این خزندگان از طبیعت جدا شوند، از حرف به اقدام مؤثر تبدیل شود.