تهران- ایرنا- کارشناس مسائل آمریکا با اشاره به افزایش اتهامزنیها علیه ایران در رسانههای آمریکایی، گفت: برخی جریانها با هدف توجیه تقابل نظامی جدید، در پی معرفی ایران بهعنوان تهدیدی مستقیم علیه امنیت و زندگی شهروندان آمریکایی هستند.
به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، موج ادعاهای شماری از رسانههای آمریکا علیه ایران، از سدهای کشور تا حملات ادعایی، گرچه موج گستردهای از انتقادات و اعتراضات به این گزارشها و ادعاها را در پی داشت اما به تعبیر «سید عباس عراقچی» یادآور «تبلیغات دروغین» به سبک جنگ آمریکا با عراق بود. روزنامه نیویورکتایمز در گزارش روز ۲۵ آبان خود مدعی احتمال وجود ارتباط میان سدها و پروژههای انتقال آب ایران با تاسیسات موشکی زیرزمینی شد. پس از اقداماتی چون انتقال دولتمردان آمریکا به مراکز نظامی امن با ادعای وجود تهدید از سوی ایران، شبکه خبری سیانان هم در گزارشی به نقل از منابعی ناشناس ادعا کرد که اطلاعات دستگاههای اطلاعاتی آمریکا از بررسی گزینههایی برای استفاده از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی علیه اهدافی در واشنگتن از سوی ایران حکایت دارد. شیوهای که واشنگتن برای تحت تاثیر قرار دادن افکار عمومی خود در پیش گرفته و تلآویو هم بسترهای آن را فراهم کرده و در سطح اطلاعاتی و رسانهای از آن حمایت میکند.
دولت ترامپ گرچه این ادعاهای رسانهای را رد کرده و «دونالد ترامپ» رئیسجمهور این کشور اینروزها در شرق آسیا حضور دارد اما اینکه چرا کارزار فشار رسانهای علیه ایران با طرح ادعاهایی علیه زیرساختها شدت گرفته و این هجمه چه تاثیری بر افکار عمومی داخلی آمریکا و نیز جهان خواهد داشت، پرسشهایی است که درباره آنها با «امیرعلی ابوالفتح» کارشناس مسائل آمریکا به گفتوگو پرداختیم.
برای توجیه جنگ، باید ایران را بهعنوان تهدیدی مستقیم علیه مردم آمریکا معرفی کنند
طی روزهای اخیر موجی از گزارشها و ادعاهای رسانهای علیه ایران در رسانههای آمریکایی منتشر شده است؛ از ارتباط دادن سدسازی و زیرساختهای آبی ایران به برنامه موشکی تا طرح ادعاهایی درباره حملات شیمیایی و پهپادی. به نظر شما چرا این موج رسانهای در مقطع کنونی شدت گرفته است؟ آیا باید آن را تلاش برای تغییر محاسبات ایران یا زمینهسازی برای مرحله جدیدی از فشارهای سیاسی و امنیتی واشنگتن تحلیل کرد؟
دستکم با سه جریان در این موج رسانهای مواجه هستیم که هرکدام با انگیزهای متفاوت به موضوع تهدیدهای ایران علیه آمریکا دامن میزنند. جریان نخست، مخالفان ترامپ در داخل آمریکا هستند. استدلال این گروه خطاب به رئیسجمهور آمریکا این است که آقای ترامپ، شما وارد جنگ شدید، ادعای پیروزی کردید و گفتید هدفتان از بین بردن تهدید هستهای ایران است؛ اما نهتنها به این هدف نرسیدید، بلکه ایران قدرتمندتر شده است. تنگه هرمز در اختیار ایرانیها قرار گرفته، تهدیدهای ایران به نزدیکی کاخ سفید رسیده و حتی نیروهای آمریکایی از ترس حملات احتمالی یا ترور، ناچارند در پایگاههای خود پناه بگیرند. رسانههایی مانند نیویورکتایمز و سیانان را میتوان در زمره رسانههای منتقد ترامپ دانست که از این زاویه به موضوع میپردازند. هدف این جریان آن است که ناکامی ترامپ را برجسته کند و نشان دهد او نهتنها نتوانسته پروژه خود را پیش ببرد بلکه شرایط را پیچیدهتر و تهدیدها را بزرگتر کرده است.
جریان دوم، گروههایی هستند که منافع سیاسی و راهبردی خود را در شکلگیری یک جنگ بزرگ و ویرانگر و آخر الزمانی علیه ایران میبینند. این گروهها برای توجیه چنین جنگی به زمینهسازی و اقناع افکار عمومی آمریکا نیاز دارند. تجربه جنگ اول و دوم علیه ایران نشان داد که روایت خطرناک بودن ایران، دستکم برای بخش قابل توجهی از جامعه آمریکا، به اندازه کافی باورپذیر نبوده است. نتایج انتخابات میاندورهای و نارضایتی بخشی از افکار عمومی آمریکا از سیاستهای جنگی ترامپ نیز این مسئله را نشان میدهد. از نگاه بسیاری از آمریکاییها، حتی اگر ایران تهدیدی برای اسرائیل یا برخی متحدان آمریکا در منطقه باشد، این مسئله لزوماً به معنای تهدید مستقیم امنیت و زندگی شهروندان آمریکایی نیست و دلیلی برای ورود واشنگتن به یک جنگ پرهزینه محسوب نمیشود.
اما اگر این تصویر تغییر کند و به افکار عمومی آمریکا القا شود که ایران قادر است در خاک این کشور بمب کثیف منفجر کند، به شهرهایی مانند سندیگو موشک بزند یا مقامهای دولت آمریکا را ترور کند، معادله کاملاً متفاوت خواهد شد. در چنین شرایطی، دیگر بخش قابل توجهی از جامعه آمریکا نمیگوید جنگ در خاورمیانه به ما ارتباطی ندارد بلکه ممکن است به این نتیجه برسد که با یک تهدید مستقیم علیه امنیت ملی و زندگی روزمره خود مواجه است و باید برای از بین بردن آن اقدام کرد، حتی اگر هزینههایی مانند افزایش قیمت نفت و انرژی را بپردازد. بنابراین، جریان دوم در حال فراهم کردن آتش تهیه تبلیغاتی برای جنگی بزرگتر است؛ جنگی که برای توجیه آن باید ایران بهعنوان تهدیدی مستقیم علیه مردم آمریکا معرفی شود تا ضرورت درگیری نظامی بعدی پذیرفته شود و مخالفت با آن کاهش یابد.
جریان سوم، متأسفانه در داخل کشور قرار دارد. این جریان نیز طیفهای مختلفی را شامل میشود، اما برآیند برخی مواضع و اظهارات آن، فراهم کردن بهانههای تبلیغاتی برای طرف مقابل است. من ضرورت جنگ روایتها را درک میکنم. در این میدان، گاهی لازم است قدرت بازدارندگی کشور به نمایش گذاشته شود، تهدید متقابل صورت بگیرد و به طرف مقابل نشان داده شود که اقدام نظامی علیه ایران هزینههای سنگینی خواهد داشت و قرار نیست ایران لقمهای باشد که بهراحتی از گلوی طرف مقابل پایین برود. این منطق را میتوان در چارچوب جنگ روانی و بازدارندگی فهم کرد؛ اما مسئله این است که حتی در همین چارچوب نیز باید با درایت و محاسبه بیشتری عمل کرد.
تهدیدهایی که به موج ایرانستیزی و ایرانهراسی دامن میزنند، یا اساساً نباید مطرح شوند یا اگر مطرح میشوند، باید از پشتوانه و امکان تحقق برخوردار باشند.تهدیدهایی که به موج ایرانستیزی و ایرانهراسی دامن میزنند، یا اساساً نباید مطرح شوند یا اگر مطرح میشوند، باید از پشتوانه و امکان تحقق برخوردار باشند. زیرا وقتی تهدیدی مطرح میشود اما در عمل محقق نمیشود، به ضدتبلیغ تبدیل خواهد شد و طرف مقابل میتواند از آن برای اثبات ادعاهای خود استفاده کند. بخشی از فضای هیجانی و گاه هراسآلودی که شکل گرفته، ریشه در همین اظهارات داخلی دارد. البته ایران توانمندیهای قابل توجهی دارد و برخوردار از ابزارهای مختلف برای دفاع از امنیت و منافع ملی خود است اما باید پرسید طرح عمومی چنین اظهاراتی چه نتیجهای به دنبال دارد؟ نتیجه این است که طرف مقابل میتواند همین اظهارات را دستاویز قرار دهد و به افکار عمومی آمریکا بگوید؛ دیدید که ایرانیها خطرناک هستند و ادعاهای ما درباره تهدید ایران درست است؟ در این صورت، زمینه برای طرح این استدلال فراهم میشود که باید حکومت، دولت و حتی تمدن ایران را نابود کرد، زیرا با یک نیروی شرور و تهدیدکننده مواجه هستیم. به این ترتیب، سه جریان با سه انگیزه متفاوت، اما با پیامدی مشترک، به شکلگیری فضایی کمک میکنند که نتیجه آن را امروز شاهد هستیم.
البته تاکنون، دستکم در سطح سیاست اعلامی و مواضع رسمی، دولت ترامپ تاکنون به این روایت دامن نزده است. ممکن است دولت آمریکا دلایل خاص خود را برای پرهیز از ورود به این فضا داشته باشد اما در حال حاضر، تبدیل تهدیدهای تروریستی منتسب به ایران به بخشی از راهبرد تبلیغاتی رسمی ترامپ مشاهده نمیشود. البته این وضعیت ممکن است در آینده تغییر کند و دولت ترامپ خود وارد این میدان شود و با استناد به چنین اظهاراتی مدعی شود که ایران قصد ترور مقامهای آمریکایی را دارد و بر همین اساس، ضرورت اقدام نظامی جدید را مطرح کند. بنابراین، باید مراقب بود که اظهارات هیجانی و نسنجیده در داخل کشور، ناخواسته به ابزار تبلیغاتی و توجیهی برای سیاستهای جنگطلبانه طرف مقابل تبدیل نشود.
ترامپ به دنبال اجماعسازی بینالمللی نیست؛ منطق دولت او بر قدرت استوار است
وزیر امور خارجه ایران این فضاسازیها را با الگوی تبلیغاتی پیش از حمله آمریکا به عراق، مقایسه کرده و نسبت به نقش اسرائیل در این زمینه هشدار داده است. با توجه به اینکه واشنگتن در سالهای اخیر برای ایجاد اجماع بینالمللی علیه ایران با محدودیتهایی مواجه بوده، آیا میتوان موج اخیر اتهامات رسانهای را بخشی از تلاش برای بازسازی یک ائتلاف سیاسی و امنیتی علیه تهران دانست؟ اسرائیل در این روند چه نقشی میتواند داشته باشد؟
به نظر من، دیگر آن آمریکایی که به دنبال اجماعسازی و ائتلافسازی بینالمللی باشد، وجود ندارد. آن رویکرد بیشتر متعلق به آمریکای دهههای پایانی قرن بیستم و دهه نخست قرن بیستویکم بود؛ دورانی که واشنگتن تلاش میکرد برای اقدامات خود ائتلاف تشکیل دهد و از طریق جلب حمایت متحدان، به آنها مشروعیت بینالمللی ببخشد اما در رویکرد دولت کنونی آمریکا به نمایندگی دونالد ترامپ، اساساً اجماعسازی در اولویت نیست. منطق این دولت بر قدرت استوار است؛ به این معنا که چون از قدرت برخورداریم، اقدام خود را انجام میدهیم، چه دیگران با آن موافق باشند و چه مخالفت کنند. متحدان نیز اگر همراه شوند، مطلوب است و اگر همراه نشوند، آمریکا مسیر خود را دنبال میکند و دیگران ناگزیر به تبعیت خواهند بود. بنابراین، اظهارات اخیر ترامپ را نباید لزوماً تلاشی برای شکلدادن به اجماع بینالمللی دانست. به نظر میرسد مخاطب اصلی این اظهارات، افکار عمومی و جریانهای سیاسی داخلی آمریکا هستند و هدف، کسب حمایت در داخل این کشور است. ترامپ در شرایط کنونی چندان به دنبال جلب حمایت انگلیس یا ژاپن نیست و ترجیح میدهد اقدامات خود را مستقل از همراهی این کشورها پیش ببرد.
در رویکرد دولت کنونی آمریکا به نمایندگی دونالد ترامپ، اساساً اجماعسازی در اولویت نیست. منطق این دولت بر قدرت استوار است
نکته دوم به نقش اسرائیل در این روند مربوط است. اسرائیل را باید در زمره همان گروهی قرار داد که به دنبال فضاسازی و زمینهسازی برای تقابل گستردهتر با ایران هستند؛ گروهی که تلاش میکند از ایران تصویری تهدیدآمیز و هراسانگیز ارائه دهد. برای حمله به یک کشور، معمولاً دو اقدام تبلیغاتی و روانی صورت میگیرد؛ نخست، کشور هدف باید تا حد امکان بهعنوان یک هیولا یا تهدیدی شیطانی معرفی شود و تصویری کاملاً منفی از آن در افکار عمومی شکل بگیرد. دوم، توانمندیهای آن کشور باید بیش از اندازه واقعی بزرگنمایی شود تا این تصور ایجاد شود که با یک تهدید بسیار قدرتمند مواجه هستیم و مقابله با آن ضرورت دارد.
اگر کشور هدف بهعنوان یک تهدید جدی معرفی نشود، افکار عمومی میپرسد چرا باید با آن وارد جنگ شد. از سوی دیگر، اگر آن کشور ضعیف جلوه داده شود، این پرسش مطرح میشود که چرا باید با یک بازیگر ضعیف وارد جنگ شد و اساساً چه خطری از جانب آن وجود دارد. بنابراین، در این الگوی تبلیغاتی، کشور هدف باید همزمان بهعنوان یک تهدید خطرناک و برخوردار از توانمندیهای گسترده معرفی شود.
نمونه عراق در آستانه حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳، از جمله مواردی است که میتوان در این زمینه به آن اشاره کرد. همین الگوی تبلیغاتی را در مواجهه با ایران نیز میتوان بررسی کرد. از یک سو، تلاش میشود ایران بهعنوان تهدیدی بسیار خطرناک معرفی شود و از سوی دیگر، توانمندیهای نظامی آن بزرگنمایی شود تا ضرورت مقابله با چنین تهدیدی در افکار عمومی آمریکا توجیهپذیر جلوه کند. در داخل آمریکا نیز این پرسش مطرح است که چرا دونالد ترامپ وارد جنگ با ایران شده است؛ بهویژه اینکه ترامپ نتوانسته تصویری از ایران بهعنوان یک تهدید فوری و اجتنابناپذیر ارائه کند. خود ترامپ نیز در مقاطعی از دشواریهای تبلیغاتی در این زمینه سخن گفته است.
اختلافات راهبردی سه قدرت، مانع شکلگیری اجماع درباره ایران خواهد بود
در نشست امروز رهبران چین، آمریکا و روسیه موضوع جنگ ایران هم احتمالا یکی از محورهای نشست خواهد بود، این نشست را چگونه ارزیابی میکنید؟ چقدر رسیدن به نقطه مشترک بین این سه کشور را محتمل میدانید؟
اینکه در نشست این سه قدرت بزرگ درباره ایران نیز گفتوگو شود، امری طبیعی است. در شرایط کنونی، ایران تقریباً در همه محافل و گفتوگوها، یکی از موضوعات مطرح است. بنابراین، بعید است سه رهبر در چنین سطحی گرد هم بیایند و درباره ایران صحبتی نکنند. اما مسئله اصلی این است که آیا این گفتوگوها به نتیجه مشخصی منجر خواهد شد یا خیر. ارزیابی من این است که ایران یکی از موضوعات مورد اختلاف میان این سه کشور خواهد بود و با توجه به گستردگی اختلافات میان آنها، دستیابی به اجماع درباره ایران بسیار دشوار است. حتی اگر دونالد ترامپ بتواند با رهبران روسیه و چین به تفاهمی اولیه برسد، فضای سیاسی حاکم بر واشنگتن و شدت مخالفتها با روسیه و چین، امکان تحقق چنین تفاهمی را محدود میکند. حتی اگر روسیه و چین با پیشنهاد یا توافقی درباره ایران موافقت کنند، تضمینی وجود ندارد که چنین توافقی در داخل آمریکا نیز پذیرفته و اجرایی شود، چون شدت چینستیزی در آمریکا بسیار بالاست.
ایران یکی از موضوعات مورد اختلاف میان این سه کشور خواهد بود و با توجه به گستردگی اختلافات میان آنها، دستیابی به اجماع درباره ایران بسیار دشوار است.
به نظر من، در این زمینه تا حدی به این نشست ضریب داده شده است. مقایسه این نشست با نشست یالتا نیز چندان دقیق نیست. در یالتا، سه قدرت بزرگ آن زمان با وجود اختلافات، در برابر یک دشمن مشترک قرار داشتند و همین مسئله زمینه همکاری آنها را فراهم میکرد. اما امروز، آمریکا، روسیه و چین نهتنها دشمن مشترکی ندارند، بلکه خود با یکدیگر اختلافات راهبردی و تقابلهای جدی دارند. آمریکا و روسیه در بستر جنگ اوکراین درگیری نیابتی نظامی دارند و رقابت واشنگتن و پکن نیز در حد جنگ جهانی نیمهرساناها و انرژی است. در چنین شرایطی، دستیابی به توافق میان این سه کشور بسیار سخت است و حتی اگر توافقی حاصل شود، پذیرش و اجرای آن در داخل آمریکا دشوارتر خواهد بود. در این زمینه چین و روسیه مشکلی ندارند اما فضای آمریکا بسیار ضدچین و ضدروسیه است.
برای درک فضای سیاسی آمریکا کافی است به حساسیتهای موجود درباره چین توجه کنیم. در این کشور، حتی ارتباط شخصی یک مقام ارشد با زنی چینیتبار نیز میتواند به موضوعی امنیتی و سیاسی تبدیل شود. فارغ از جزئیات و صحت اتهامهای مطرحشده، این نمونه نشان میدهد که فضای سیاسی آمریکا تا چه اندازه نسبت به چین حساس و بدبین است. بنابراین، باید توجه داشت که مخالفت با چین و روسیه در بخشی از ساختار سیاسی و افکار عمومی آمریکا ریشهدار است. چنین فضایی، حتی در صورت تمایل ترامپ به توافق با پکن و مسکو، محدودیتهای جدی ایجاد میکند. از این رو، نباید صرف برگزاری نشست سهجانبه را به معنای شکلگیری اجماع درباره ایران یا دستیابی به توافقی عملی تلقی کرد.
