افزایش قیمت نفت برنت به 116 دلار، نگرانی‌ها درباره عرضه جهانی را افزایش داده و بازار جهانی بار دیگر در برابر ریسک‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه قرار گرفته است.
به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، گزارش حمله موشکی حوثی‌های یمن به پالایشگاه رأس تنوره عربستان، در شرایطی که قیمت نفت برنت در معاملات روز چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵ به حدود ۱۱۵.۴۷ دلار در هر بشکه رسید، نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه نفت را افزایش داده است.
بازار نفت فقط به میزان تولید و صادرات واکنش نشان نمی‌دهد؛ احتمال اختلال در مسیرهای انتقال، هزینه بیمه نفتکش‌ها، سطح ذخایر و چشم‌انداز تقاضای جهانی نیز بر قیمت‌ها اثر می‌گذارند. آیا افزایش قیمت‌ها واکنشی موقت به نگرانی‌های امنیتی خواهد بود یا نشانه ورود بازار به دوره‌ای تازه از کمبود عرضه و گرانی انرژی است؟
نفت ۱۱۶ دلاری و بازار انرژی
قیمت نفت برنت به محدوده ۱۱۶ دلار رسیده و این این اتفاق می‌تواند هزینه تولید، حمل‌ونقل و تأمین انرژی را در بخش‌های مختلف اقتصاد جهان بالا ببرد. طبق گزارش رویترز، قیمت برنت پس از انتشار خبر حمله به پالایشگاه رأس تنوره عربستان ۱.۴ درصد افزایش یافت و نفت وست‌تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز به حدود ۱۰۱.۳۳ دلار رسید.
در خاورمیانه، افزایش قیمت نفت می‌تواند درآمد اسمی صادرکنندگان را بالا ببرد، اما این مزیت برای همه کشورها یکسان نیست. کشورهایی که با محدودیت تولید، اختلال صادرات یا هزینه‌های بالای حمل‌ونقل روبه‌رو هستند، ممکن است نتوانند از تمام افزایش قیمت بهره ببرند.
در مقابل، واردکنندگان نفت با فشار بیشتری بر تراز تجاری و هزینه تأمین انرژی مواجه می‌شوند. در اقتصادهای بزرگ جهان نیز نفت گران می‌تواند هزینه سوخت، حمل کالا و تولید صنعتی را افزایش دهد.
اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، فشار تورمی بیشتر می‌شود و بانک‌های مرکزی ممکن است برای مهار تورم با تصمیم‌های دشوارتری روبه‌رو شوند. با این حال، اثر نفت ۱۱۵ دلاری به ماندگاری آن بستگی دارد. جهش چندروزه با تثبیت قیمت در سطوح بالا تفاوت دارد؛ آنچه برای اقتصاد جهانی خطرناک‌تر است، تداوم قیمت بالا و انتقال آن به سایر هزینه‌هاست.
بازار جهانی نفت در بی‌تعادلی احتمالی!
افزایش قیمت نفت نگرانی درباره کمبود عرضه را تقویت می‌کند، اما باید میان «ترس از اختلال» و «کمبود واقعی نفت» تفاوت گذاشت. در حمله گزارش‌شده به رأس تنوره، اهمیت موضوع تنها به ظرفیت پالایشگاه محدود نیست؛ واکنش بازار به احتمال گسترش حملات به زیرساخت‌های دیگر، مسیرهای صادراتی و نفتکش‌های منطقه نیز مربوط می‌شود.
پالایشگاه رأس تنوره ظرفیتی در حدود ۵۵۰ هزار بشکه در روز دارد، اما این رقم به معنای از دست رفتن همین میزان نفت خام در بازار جهانی نیست زیرا پالایشگاه نفت خام را به فرآورده تبدیل می‌کند و اثر اختلال به نوع آسیب، مدت توقف و امکان استفاده از تأسیسات جایگزین بستگی دارد.
در گزارش چشم‌انداز کوتاه‌مدت انرژی اداره اطلاعات انرژی آمریکا هم به محدودیت جریان نفت خاورمیانه و کاهش ذخایر جهانی اشاره شده و این نهاد برآورد کرده بود که ذخایر جهانی نفت در سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶ به‌طور متوسط روزانه ۱.۹ میلیون بشکه کاهش یافته و در سه‌ماهه چهارم نیز امکان کاهش روزانه ۷۰۰ هزار بشکه‌ای وجود دارد.
اگر اختلال‌ها طولانی شوند و ذخایر نتوانند کمبود عرضه را جبران کنند، بازار ممکن است با کمبود منطقه‌ای، افزایش هزینه حمل‌ونقل و رقابت شدیدتر میان خریداران روبه‌رو شود. اما اگر صادرات ادامه پیدا کند و تولیدکنندگان مسیرهای جایگزین را فعال نگه دارند، افزایش قیمت می‌تواند بیشتر ناشی از حق‌بیمه ریسک باشد تا کمبود قطعی نفت.
قیمت نفت به کدام سمت می‌رود؟
پیش‌بینی دقیق قیمت نفت در روزهای باقی‌مانده آبان دشوار است زیرا بازار هم‌زمان از عوامل ژئوپلیتیکی، آمار ذخایر، تصمیم تولیدکنندگان و چشم‌انداز تقاضا تأثیر می‌گیرد. با این حال، می‌توان سه سناریو برای ادامه ماه در نظر گرفت.
تثبیت قیمت در سطوح بالا. اگر حملات تازه‌ای رخ ندهد، جریان صادرات نفت ادامه یابد و بازار نشانه‌ای از کمبود شدید دریافت نکند، قیمت‌ها ممکن است در محدوده‌های بالا نوسان کنند و به‌تدریج بخشی از افزایش ناشی از نگرانی‌های امنیتی را پس بدهند.
افزایش بیشتر قیمت‌ها. اگر حمله به زیرساخت‌های انرژی تأیید شود، اختلال صادرات گسترش یابد یا عبور نفتکش‌ها از مسیرهای مهم منطقه دشوارتر شود، احتمال جهش دوباره قیمت وجود دارد. در این شرایط، هزینه بیمه و حمل‌ونقل نیز می‌تواند فشار افزایشی بر قیمت تحویل نفت وارد کند.
عقب‌نشینی قیمت‌ها. کاهش تنش‌ها، تداوم صادرات و انتشار داده‌هایی که از عرضه مناسب حکایت کنند، ممکن است قیمت را پایین بیاورند؛ حتی اگر ریسک‌های سیاسی کاملاً از بین نرفته باشند.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا، متوسط قیمت نفت برنت را برای سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۶ حدود ۱۰۵ دلار پیش‌بینی کرده بود اما این پیش‌بینی بر مفروضات مشخصی درباره محدودیت عرضه استوار بود و تضمینی برای قیمت روزانه نیست. با توجه به قیمت‌های بالاتر مشاهده‌شده، این برآورد باید به‌عنوان نقطه مقایسه دیده شود، نه سقف قطعی بازار.
جهان و نفت ۱۱۶ دلاری!
نفت ۱۱۶ دلاری می‌تواند اقتصاد جهانی را در موقعیتی دوگانه قرار دهد. برای صادرکنندگان نفت، قیمت بالاتر در صورت حفظ حجم فروش، درآمد بیشتری ایجاد می‌کند اما برای کشورهای واردکننده، هزینه انرژی و فشار بر تراز تجاری افزایش می‌یابد. اگر قیمت‌ها برای چند هفته یا چند ماه در این سطوح باقی بمانند، اثر آن به‌تدریج در هزینه حمل‌ونقل، تولید محصولات پتروشیمی، قیمت برخی کالاها و بودجه خانوارها نمایان می‌شود.
با این حال، اقتصاد جهانی فقط از سمت عرضه نفت تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد. ضعف تقاضا، کندشدن فعالیت صنعتی یا کاهش مصرف سوخت می‌تواند بخشی از فشار افزایشی قیمت را خنثی کند. در واقع، نفت گران ممکن است خود به عاملی برای کاهش تقاضا تبدیل شود؛ زیرا خانوارها و بنگاه‌ها در واکنش به هزینه‌های بالاتر، مصرف را کاهش می‌دهند یا به دنبال جایگزین می‌گردند.
گزارش چشم‌انداز اکتبر ۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی، یکی از منابع مهم برای ارزیابی توازن عرضه و تقاضا، داده‌های تولید، مصرف، ذخایر و فعالیت پالایشگاه‌ها را بررسی می‌کند. برای تشخیص اینکه نفت ۱۱۵ دلاری به یک بحران پایدار تبدیل می‌شود یا نه، باید این شاخص‌ها را در کنار تحولات امنیتی منطقه دنبال کرد.
در این میان، کشورهای دارای ذخایر راهبردی و منابع متنوع انرژی از ابزارهای بیشتری برای مدیریت شوک برخوردارند. با این حال، استفاده از ذخایر تنها می‌تواند بخشی از اختلال کوتاه‌مدت را جبران کند و جایگزین پایدار عرضه نیست.
بنابراین، مسئله اصلی برای اقتصاد جهانی صرفاً رسیدن نفت به ۱۱۶ دلار نیست؛ مدت ماندگاری قیمت در این محدوده و هم‌زمانی آن با ضعف رشد اقتصادی یا اختلال فیزیکی عرضه، تعیین می‌کند که این افزایش قیمت به یک شوک فراگیر تبدیل شود یا نه.
تأثیر نفت گران بر اقتصاد ایران
افزایش قیمت جهانی نفت در نگاه نخست می‌تواند برای اقتصاد ایران فرصت درآمدی ایجاد کند اما میزان بهره‌مندی واقعی به چند عامل بستگی دارد: حجم صادرات قابل تحقق، قیمت فروش، تخفیف‌های احتمالی، هزینه حمل‌ونقل و امکان دسترسی به درآمد حاصل از فروش. بنابراین، بالا رفتن قیمت برنت به‌تنهایی نشان نمی‌دهد درآمد نفتی ایران دقیقاً چه میزان افزایش پیدا خواهد کرد.
اگر قیمت‌های جهانی بالا بمانند و ایران بتواند حجم صادرات خود را حفظ کند، درآمد اسمی فروش نفت می‌تواند افزایش یابد. این موضوع در صورت وصول درآمدها می‌تواند به تأمین منابع ارزی و بودجه‌ای کمک کند. در مقابل، اگر افزایش قیمت با کاهش حجم فروش، بالا رفتن هزینه‌های حمل‌ونقل یا دشوارترشدن مبادلات مالی همراه شود، بخشی از منفعت احتمالی از بین می‌رود.
از سوی دیگر، نفت گران می‌تواند برای اقتصاد ایران هزینه‌هایی نیز داشته باشد. افزایش قیمت جهانی فرآورده‌ها و مواد اولیه وابسته به نفت ممکن است هزینه تأمین برخی کالاها و نهاده‌های صنعتی را بالا ببرد. اثر نهایی به ساختار واردات، سیاست‌های ارزی و نحوه انتقال قیمت‌های جهانی به بازار داخلی وابسته است.
برای سنجش منفعت واقعی ایران، باید به‌جای تکیه بر قیمت روز برنت، سه شاخص را هم‌زمان بررسی کرد: حجم صادرات، قیمت خالص فروش و درآمد وصول‌شده. همچنین لازم است مشخص شود افزایش درآمد احتمالی چگونه در بودجه و اقتصاد داخلی منعکس می‌شود