بهاره کرمی با تأکید بر نقش تاریخی زنان در پاسداری از سرزمین و هویت ایرانی گفت: این اثر روایتی از زنانی است که در بزنگاه‌های تاریخی، از دفاع مستقیم از وطن تا صیانت از فرهنگ و افتخارآفرینی علمی، ایستادگی کرده‌اند.
حبرگزاری حوزه | بهاره کرمی، کارگردان نمایش «ایستاده چون کوه» در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه این اثر روایتی از ناگفته‌های تاریخ و انتخابی از میان داستان‌های بی‌شمار زنان ایستاده و مقاوم ایران است، اظهار کرد: در طول تاریخ، زنان ایرانی همواره به شکل‌های مختلف در پاسداری از هویت ملی، فرهنگ، سرزمین و ارزش‌های اجتماعی نقش‌آفرین بوده‌اند. گاهی این نقش در کنار مردان و از طریق همراهی و پشتیبانی از آنان جلوه پیدا کرده و گاهی نیز با تربیت نسل‌هایی از انسان‌های شجاع و مسئولیت‌پذیر نمود یافته است. در مقاطعی هم زنان به صورت مستقیم در میدان دفاع از سرزمین و فرهنگ خود حضور داشته‌اند و در برابر تهدیدها ایستادگی کرده‌اند.
وی با اشاره به مضمون اصلی نمایش «ایستاده چون کوه» گفت: در این اثر تلاش کرده‌ایم چند داستان مستقل را در دل یک روایت اصلی به یکدیگر پیوند بزنیم و از این طریق تصویری از استمرار روحیه مقاومت در میان زنان ایرانی ارائه دهیم. نقطه آغاز نمایش، زندگی دختری است که پدر خود را در راه دفاع از وطن از دست داده و همراه مادرش زندگی می‌کند. مادر این دختر، علاوه بر ایفای مسئولیت مادری، به دلیل شغل دشوار پرستاری باید هزینه‌های زندگی را تأمین کند و در عین حال بکوشد جای خالی پدر را نیز برای فرزندش پر کند. بنابراین مخاطب در ابتدای نمایش با زنی مواجه می‌شود که در چند جبهه مختلف زندگی، از جمله مسئولیت خانوادگی، اشتغال و تربیت فرزند، در حال مبارزه و ایستادگی است.
کرمی ادامه داد: دختر این خانواده برای نوشتن مقاله‌ای با یک چالش تاریخی مواجه می‌شود و همین مسئله زمینه ورود وی به جهان روایت‌های تاریخی را فراهم می‌کند. در جریان این جست‌وجو، چهار شخصیت زن از دوره‌های مختلف تاریخ ایران معرفی می‌شوند که هر یک به شیوه‌ای متفاوت در برابر تهدیدهای زمانه خود ایستاده‌اند. هدف ما این بوده است که نشان دهیم مقاومت، مفهومی محدود به یک دوره تاریخی یا یک شکل مشخص از مبارزه نیست، بلکه روحیه‌ای است که در نسل‌های مختلف زنان ایرانی استمرار داشته و متناسب با شرایط هر دوره، جلوه‌های تازه‌ای پیدا کرده است.
کارگردان نمایش «ایستاده چون کوه» با تشریح شخصیت‌های تاریخی این اثر بیان کرد: نخستین شخصیتی که در این روایت با آن مواجه می‌شویم، رودابه است؛ زنی که در روزگار حمله مغول‌ها و تاتارها، زمانی که مردان در صحنه حضور ندارند، مسئولیت دفاع از خانه و سرزمین خود را بر عهده می‌گیرد. داستان وی نشان می‌دهد که زنان در بزنگاه‌های تاریخی صرفاً نظاره‌گر حوادث نبوده‌اند، بلکه در شرایطی که جامعه با بحران و تهدید روبه‌رو شده، مسئولیت‌های دشوار را پذیرفته و برای حفظ موجودیت خانواده و سرزمین خود تلاش کرده‌اند.
وی افزود: انتخاب رودابه از این جهت اهمیت دارد که می‌خواهیم بخشی از تاریخ کمتر روایت‌شده زنان را به مخاطب معرفی کنیم. معمولاً در روایت‌های تاریخی، تمرکز اصلی بر فرماندهان، پادشاهان و مردانی است که در میدان‌های نبرد حضور داشته‌اند، اما در بسیاری از این مقاطع، زنانی نیز وجود داشته‌اند که در غیاب مردان، از خانه، خانواده و داشته‌های فرهنگی و اجتماعی خود دفاع کرده‌اند. پرداختن به چنین شخصیت‌هایی می‌تواند نگاه مخاطب را نسبت به سهم زنان در تاریخ ایران گسترده‌تر کند.
کرمی با اشاره به شخصیت خاتون در این نمایش اظهار کرد: شخصیت دوم، خاتون، دختر نوجوانی است که در دوران حمله افغان‌ها به حکومت صفوی و پس از قتل‌عام مردان باسواد شهر، در موقعیتی دشوار قرار می‌گیرد. وی با آموزش خواندن و نوشتن قرآن به کودکان اصفهان، تلاش می‌کند مانع از نابودی فرهنگ، دانش و ادبیات ایرانی شود. در این بخش از نمایش، مقاومت صرفاً به معنای حضور در میدان جنگ و مقابله نظامی با دشمن نیست، بلکه حفظ زبان، فرهنگ، آموزش و انتقال میراث تمدنی به نسل بعد نیز به عنوان شکلی از ایستادگی مطرح می‌شود.
وی تصریح کرد: داستان خاتون برای ما اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد در شرایطی که ساختارهای اجتماعی و فرهنگی یک جامعه در معرض فروپاشی قرار می‌گیرند، حفظ دانش و آموزش می‌تواند به اندازه دفاع نظامی ارزشمند باشد. خاتون با امکانات محدود و در شرایطی بسیار دشوار، مسئولیتی بزرگ را بر عهده می‌گیرد و با آموزش کودکان، برای استمرار فرهنگ ایرانی تلاش می‌کند. این شخصیت نمادی از زنانی است که در دوره‌های مختلف تاریخی، اجازه نداده‌اند بحران‌ها و حملات دشمنان به فراموشی هویت فرهنگی جامعه منجر شود.
از مقاومت فرنگیس حیدرپور تا افتخارآفرینی زنان امروز
این کارگردان تئاتر با اشاره به دو شخصیت دیگر نمایش بیان کرد: سومین شخصیت، فرنگیس حیدرپور است که در دوران حمله دشمن بعثی به ایران، با دستان خالی در برابر نیروهای متجاوز ایستادگی کرد و به یکی از نمادهای مقاومت زنان ایرانی در دوران معاصر تبدیل شد. انتخاب این شخصیت برای نمایش از آن جهت اهمیت دارد که مخاطب با نمونه‌ای واقعی از شجاعت و مسئولیت‌پذیری یک زن ایرانی مواجه می‌شود که در شرایطی دشوار، بدون برخورداری از امکانات و تجهیزات نظامی، در برابر دشمن ایستاد.
وی ادامه داد: فرنگیس حیدرپور نشان می‌دهد که دفاع از وطن الزاماً در اختیار نظامیان و افرادی نیست که آموزش‌های تخصصی نظامی دیده‌اند. گاهی یک انسان عادی، به دلیل احساس مسئولیت در برابر سرزمین و مردم خود، در موقعیتی تاریخی قرار می‌گیرد و تصمیمی می‌گیرد که نام وی را در حافظه جمعی یک ملت ماندگار می‌کند. این همان روحیه‌ای است که تلاش کرده‌ایم در شخصیت‌های مختلف نمایش به تصویر بکشیم؛ روحیه‌ای که در آن ترس و دشواری وجود دارد، اما احساس مسئولیت و تعلق به سرزمین بر آن غلبه می‌کند.
کرمی با اشاره به آخرین شخصیت نمایش «ایستاده چون کوه» اظهار کرد: شخصیت چهارم، سارا، دختر جوانی است که به عنوان رتبه نخست المپیاد ریاضی ایران و جهان معرفی می‌شود. انتخاب وی در کنار شخصیت‌های تاریخی و حماسی، نشان‌دهنده آن است که مفهوم مقاومت در روزگار معاصر شکل‌های متنوع‌تری پیدا کرده است. امروز زنان ایرانی علاوه بر حضور در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی، در حوزه‌های علمی و تخصصی نیز توانسته‌اند افتخارآفرینی کنند و جایگاه کشورمان را در سطح بین‌المللی ارتقا دهند.
وی افزود: می‌خواستیم در این اثر نشان دهیم که ایستادگی تنها به معنای مقابله با دشمن در شرایط جنگی نیست. تلاش برای پیشرفت علمی، کسب افتخار برای کشور، حفظ هویت فرهنگی و حرکت در مسیر تعالی نیز می‌تواند مصداقی از مقاومت باشد. سارا نماینده نسلی از زنان ایرانی است که با دانش، تلاش و پشتکار خود در عرصه‌های جهانی حضور پیدا می‌کنند و تصویری توانمند از زن ایرانی ارائه می‌دهند. به همین دلیل، چهار شخصیت نمایش در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا طیفی از مقاومت را از دفاع مستقیم از سرزمین تا پاسداری از فرهنگ و پیشرفت علمی به نمایش بگذارند.
جشنواره تئاتر مقاومت؛ پرچمدار هنر متعهد و هویت‌محور
کارگردان نمایش «ایستاده چون کوه» در ادامه با ارزیابی بیستمین دوره جشنواره تئاتر مقاومت گفت: جشنواره تئاتر مقاومت از گذشته تاکنون محفل گردهمایی هنرمندان دغدغه‌مند و پایگاهی برای تولید آثار ارزشمند با هویت مستقل در حوزه مقاومت بوده است. این رویداد در طول سال‌های فعالیت خود، با وجود دشواری‌ها و کم‌لطفی‌هایی که گاهی از سوی برخی مسئولان با آن مواجه شده، به همت هنرمندان و فعالان متعهد عرصه هنر توانسته است جایگاه خود را حفظ کند و همچنان پرچمدار هنر مقاومت و ایستادگی باشد.
وی با توصیف جایگاه این جشنواره افزود: جشنواره تئاتر مقاومت را می‌توان به شمعی روشن تشبیه کرد که در طول سالیان گذشته، به تنهایی کار صدها خورشید را انجام داده و اجازه نداده است چراغ این جریان هنری خاموش شود. اهمیت چنین رویدادی تنها به برگزاری چند روز اجرای نمایشی محدود نیست، بلکه استمرار آن به معنای حفظ یک جریان فکری و هنری است که می‌تواند تجربه‌های تاریخی، ارزش‌های انسانی و مفاهیم مرتبط با مقاومت را به زبان هنر منتقل کند.
کرمی با تأکید بر نقش هنر در ماندگاری اندیشه‌ها اظهار کرد: همان‌گونه که امام شهیدمان نیز بر آن تأکید داشتند، تا زمانی که اندیشه‌ای در قالب هنر تبلور پیدا نکند، قدرت ماندگاری و تأثیرگذاری لازم را نخواهد داشت. هنر این ظرفیت را دارد که مفاهیم را از محدوده سخن و نوشته فراتر ببرد و آن‌ها را به تجربه‌ای ملموس و عاطفی برای مخاطب تبدیل کند. تئاتر نیز به دلیل ارتباط مستقیم بازیگر و تماشاگر و امکان بازنمایی زنده موقعیت‌های انسانی، می‌تواند در انتقال این مفاهیم نقش مؤثری داشته باشد.
وی تصریح کرد: بی‌تردید نسل‌های آینده برای شناخت چگونگی مقاومت مردم ایران در روزگار ما، به سراغ کتاب‌ها، اسناد و آثار هنری خواهند رفت. آن‌ها می‌خواهند بدانند مردم این سرزمین در مواجهه با بحران‌ها و تهدیدها چه شرایطی را پشت سر گذاشتند، چگونه تصمیم گرفتند و با چه روحیه‌ای از ارزش‌ها و داشته‌های خود دفاع کردند. بنابراین، مسئولیت هنرمندان امروز تنها تولید یک اثر برای مخاطب فعلی نیست، بلکه باید به ثبت دقیق‌تر تجربه‌های تاریخی و اجتماعی نیز توجه داشته باشند.
این کارگردان افزود: هر اندازه بتوانیم واقعیت‌های تاریخی و سرگذشت انسان‌هایی را که در شرایط دشوار ایستادگی کرده‌اند، با دقت و نگاهی انسانی‌تر به تصویر بکشیم، در آینده نیز آثار قابل اتکاتری برای شناخت این دوره در اختیار خواهیم داشت. تئاتر می‌تواند با پرداختن به زندگی واقعی انسان‌ها، از کلیشه‌سازی فاصله بگیرد و مخاطب را با ابعاد مختلف مقاومت، از جمله ترس، نگرانی، فداکاری، مسئولیت‌پذیری و امید آشنا کند. چنین رویکردی موجب می‌شود مخاطب به جای مواجهه با تعریفی صرفاً شعاری، با تجربه‌ای انسانی و قابل درک از مقاومت روبه‌رو شود.
جرای عمومی؛ راهکار توسعه و ارتقای تئاتر مقاومت
کرمی در بخش دیگری از سخنان خود درباره ضرورت تقویت زیرساخت‌های تئاتر مقاومت و تغییر شیوه برگزاری جشنواره‌ها گفت: در گذشته معمولاً گروه‌های نمایشی آثار خود را در قالب جشنواره‌هایی منسجم و در بازه زمانی چندروزه، آن هم در یک شهر، روی صحنه می‌بردند. این شیوه گاهی باعث می‌شد برخی اجراها به دلیل محدودیت زمانی و مکانی، فرصت کافی برای دیده‌شدن پیدا نکنند و آثار نمایشی پس از پایان جشنواره نیز از چرخه ارتباط با مخاطب خارج شوند.
وی با استقبال از رویکرد جدید جشنواره در توجه به اجراهای عمومی اظهار کرد: تغییر این شیوه و جایگزین شدن اجرای عمومی به جای محدود کردن آثار به چند روز برگزاری جشنواره، اتفاقی بسیار مثبت و مورد پسند هنرمندان و مخاطبان تئاتر است. زمانی که یک اثر فرصت اجرای عمومی پیدا می‌کند، امکان ارتباط گسترده‌تر با تماشاگران فراهم می‌شود و گروه نمایشی نیز می‌تواند بازخوردهای واقعی مخاطبان را دریافت کند. این اتفاق به افزایش کیفیت اجرا و اصلاح نقاط ضعف اثر کمک می‌کند و زمینه شکل‌گیری ارتباطی ماندگارتر میان گروه‌های نمایشی و جامعه را به وجود می‌آورد.
این کارگردان با تأکید بر ضرورت استمرار چنین سیاستی بیان کرد: درخواست من و دیگر اعضای گروه نمایشی و همچنین بسیاری از هنرمندان تئاتر این است که مسیر حمایت از اجراهای عمومی با جدیت بیشتری ادامه پیدا کند و به برگزاری یک دوره جشنواره محدود نشود. حمایت مستمر از آثار نمایشی حوزه مقاومت می‌تواند به شکل‌گیری گروه‌های حرفه‌ای‌تر، افزایش تجربه هنرمندان و تولید آثار باکیفیت‌تر منجر شود. نباید شرایط به گونه‌ای باشد که یک گروه پس از ماه‌ها تلاش برای تولید اثر، تنها فرصت محدودی برای اجرای آن داشته باشد و پس از پایان جشنواره، امکان ادامه فعالیت از وی گرفته شود.
کرمی با اشاره به ظرفیت اجرای آثار جشنواره در استان‌های مختلف گفت: اگر امکان فراهم شود که نمایش‌هایی که در جشنواره تولید و اجرا می‌شوند، در قالب اجراهای عمومی به استان‌های همجوار نیز راه پیدا کنند، اتفاق ارزشمندی در عرصه تئاتر کشور رقم خواهد خورد. این اقدام علاوه بر اینکه دامنه مخاطبان آثار مقاومت را افزایش می‌دهد، زمینه تبادل تجربه و دانش میان هنرمندان استان‌های مختلف را نیز فراهم می‌کند. گروه‌های نمایشی با حضور در شهرهای دیگر می‌توانند با ظرفیت‌ها، شیوه‌های اجرایی و نگاه هنری گروه‌های مختلف آشنا شوند و از این تعامل برای ارتقای سطح کیفی آثار خود بهره ببرند.
وی در پایان بیان کرد: تئاتر مقاومت برای استمرار و تأثیرگذاری به حمایت‌های مقطعی نیاز ندارد، بلکه باید به عنوان یک جریان فرهنگی و هنری مورد توجه قرار گیرد. فراهم کردن امکان اجرای عمومی، گسترش ارتباط میان گروه‌های نمایشی، حمایت از تولید آثار جدید و ایجاد فرصت برای حضور هنرمندان در استان‌های مختلف، از جمله اقداماتی است که می‌تواند آینده این حوزه را تقویت کند. امیدوارم بیستمین دوره جشنواره تئاتر مقاومت زمینه‌ای برای استمرار این مسیر و توجه بیشتر به ظرفیت‌های هنری کشور باشد و آثار این رویداد بتوانند فراتر از زمان برگزاری جشنواره، با مخاطبان ارتباط برقرار کنند.