سیدمحمدنبوی
در سیاست ترکیه، همیشه کسانی که بیشتر دیده می‌شوند، بیشترین قدرت را ندارند. گاهی مردی که سال‌ها پشت درهای بسته "قلعه" یا همان مقر اصلی استخبارات ترکیه در آنکارا، کار کرده، پس از عبور از پیچیده‌ترین پرونده‌های امنیتی، به جایگاهی می‌رسد که تصمیم‌هایش می‌تواند معادلات منطقه را تغییر دهد. هاکان فیدان از همین جنس چهره‌هاست؛ مردی که سیزده سال ریاست سازمان اطلاعات ملی ترکیه، میت، را بر عهده داشت و در سال ۲۰۲۳ با حکم رجب طیب اردوغان به وزارت خارجه رسید.
لقب «یالنیز کورت» یا «گرگ تنها»، تصویری مناسب برای روایت سیاسی فیدان ساخته است: چهره‌ای کم‌حرف، سخت‌خوان و برخاسته از دنیای اطلاعات. اما اهمیت او نه در رازآلود نشان‌دادنش، بلکه در مسیری است که طی کرده؛ از مدیریت دستگاهی امنیتی تا حضور در مرکز سیاست خارجی کشوری که می‌خواهد در خاورمیانه، قفقاز و شرق مدیترانه نقشی فراتر از مرزهای خود داشته باشد.
فیدان را باید در بستر ساختار قدرت ترکیه شناخت؛ ساختاری که در آن، اطلاعات، وفاداری سیاسی و شبکه‌های ارتباطی در کنار ابزارهای رسمی دولت عمل می‌کنند. تعبیر «مافیای قدرت» در اینجا تصویری از مناسبات غیرشفاف و حلقه‌های نفوذ است؛ جهانی که در آن عنوان رسمی یک مقام، لزوماً تمام وزن سیاسی او را نشان نمی‌دهد. فیدان سال‌ها در قلب دستگاه اطلاعاتی حضور داشت و اکنون همان تجربه را در جایگاهی به کار می‌گیرد که تصمیم‌های امنیتی باید به زبان دیپلماسی ترجمه شوند.
از میت تا وزارت خارجه؛ انتقال قدرت از اتاق‌های بسته
فیدان در سال ۲۰۱۰ ریاست میت را بر عهده گرفت؛ دوره‌ای که جنگ سوریه، مسئله کردها و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای، ترکیه را با مجموعه‌ای از بحران‌های امنیتی روبه‌رو کرد. در این سال‌ها، میت به یکی از بازیگران مهم سیاست منطقه‌ای آنکارا تبدیل شد و فیدان در مرکز دستگاهی قرار گرفت که وظیفه‌اش فقط جمع‌آوری اطلاعات نبود؛ شناخت بازیگران، مدیریت ارتباطات و ارزیابی تهدیدها نیز در محاسبات امنیتی ترکیه اهمیت داشت.
سیزده سال حضور در رأس چنین نهادی، فیدان را به یکی از چهره‌های مهم ساختار اردوغان تبدیل کرد. انتصاب او به وزارت خارجه نیز پیامی روشن داشت: رئیس‌جمهور ترکیه می‌خواست تجربه امنیتی را در قلب دیپلماسی کشور به کار بگیرد. فیدان برخلاف دیپلمات‌هایی که مسیر حرفه‌ای خود را از وزارتخانه و سفارتخانه‌ها طی کرده‌اند، با سابقه‌ای اطلاعاتی به این جایگاه رسید؛ سابقه‌ای که بر نوع نگاه او به بحران‌ها و روابط منطقه‌ای اثر می‌گذارد.
در ترکیه، اصطلاح «دولت عمیق» سال‌هاست برای توصیف مناسبات پشت‌پرده قدرت به کار می‌رود. افشاگری‌های سدات پکر در سال ۲۰۲۱ نیز بار دیگر بحث درباره ارتباطات غیررسمی میان برخی چهره‌های سیاسی، امنیتی و شبکه‌های تبهکار را به فضای عمومی بازگرداند. این پرونده‌ها نشان دادند که رابطه میان سیاست رسمی و حلقه‌های نفوذ، موضوعی حساس در سیاست ترکیه است؛ موضوعی که نمی‌توان آن را صرفاً با عنوان‌های اداری توضیح داد.
جایگاه فیدان در چنین فضایی، او را به چهره‌ای مناسب برای بررسی نسبت میان اطلاعات و قدرت سیاسی تبدیل می‌کند. با این حال، اهمیت او در این نیست که به‌تنهایی صاحب تمام مناسبات پنهان ترکیه معرفی شود؛ بلکه در این است که سال‌ها یکی از مهم‌ترین نهادهای امنیتی کشور را اداره کرده و سپس به صندلی‌ای رسیده که در آن، اطلاعات و دیپلماسی به یکدیگر پیوند می‌خورند.
در این منظومه، اردوغان همچنان مرکز اصلی تصمیم‌گیری سیاسی است؛ اما فیدان از مدیرانی است که شناخت امنیتی را به سرمایه‌ای در سیاست خارجی تبدیل کرده‌اند. او از سایه بیرون آمده، بی‌آنکه سابقه‌اش در دنیای محرمانگی از اهمیت بیفتد.
اسرائیل؛ تقابل علنی با ریشه‌های امنیتی
رابطه فیدان با اسرائیل یکی از محورهای مهم کارنامه سیاسی اوست. مناسبات آنکارا و تل‌آویو سال‌ها میان همکاری و بحران در نوسان بوده، اما جنگ غزه شکاف میان دو طرف را عمیق‌تر کرده است. فیدان در مقام وزیر خارجه، از منتقدان صریح سیاست‌های اسرائیل بوده و خواستار افزایش فشار بین‌المللی بر دولت این کشور شده است.
ترکیه در سال ۲۰۲۴ توقف تجارت با اسرائیل را اعلام کرد؛ تصمیمی که اختلاف دو طرف را از سطح بیانیه‌های سیاسی فراتر برد. آنکارا همچنین در پرونده غزه، خواستار آتش‌بس، افزایش کمک‌های بشردوستانه و نقش‌آفرینی بیشتر در ترتیبات سیاسی و امنیتی آینده شده است. فیدان در این مسیر، از ابزارهای دیپلماتیک برای افزایش فشار بر اسرائیل و گسترش هماهنگی با کشورهای منطقه استفاده کرده است.
سابقه طولانی فیدان در میت، به او شناختی متفاوت از مناسبات امنیتی منطقه داده است؛ اما نباید هر تحول ضداسرائیلی را به شخص او نسبت داد. اهمیت جایگاه کنونی‌اش در ترکیب دو نقش است: او هم با منطق امنیتی آشناست و هم ابزارهای رسمی دیپلماسی را در اختیار دارد. این ترکیب می‌تواند به ترکیه امکان دهد مواضع خود را از سطح انتقاد علنی به مذاکرات و اقدامات سیاسی پیوند بزند.
در برابر، اسرائیل نسبت به افزایش نفوذ ترکیه در سوریه و ترتیبات آینده غزه حساس است. هر دو کشور می‌خواهند در شکل‌گیری نظم منطقه‌ای سهم داشته باشند، اما برداشت‌های متفاوتی از امنیت و نفوذ دارند. تقابل آن‌ها فقط جنگ لفظی میان وزیران خارجه نیست؛ رقابتی بر سر این است که چه کسی در آینده منطقه حق بیشتری برای اثرگذاری خواهد داشت.
کنایه ماجرا اینجاست: فیدان سال‌ها در دستگاهی فعالیت کرد که بخش مهمی از کارش دور از چشم عموم انجام می‌شد؛ اکنون باید در برابر دوربین‌ها از مواضع ترکیه دفاع کند. مردی که با محرمانگی شناخته می‌شود، حالا در میدان علنی دیپلماسی با اسرائیل روبه‌روست. با این همه، شدت لحن به‌تنهایی معیار موفقیت نیست؛ نتیجه واقعی را باید در تغییر محاسبات طرف مقابل، افزایش قدرت چانه‌زنی آنکارا و تحولات میدانی سنجید.
گرگ تنها و مافیای قدرت؛ سیاست در سایه‌ها
در ادبیات سیاسی، «مافیای قدرت» فقط به باندهای تبهکار اشاره نمی‌کند؛ گاهی استعاره‌ای است برای شبکه‌هایی که نفوذشان از ارتباطات غیررسمی، دسترسی به اطلاعات و نزدیکی به مراکز تصمیم‌گیری شکل می‌گیرد. این تعبیر زمانی معنا پیدا می‌کند که قدرت از چارچوب‌های شفاف فراتر برود و افکار عمومی نتواند به‌سادگی بفهمد تصمیم‌ها چگونه و در کدام حلقه‌ها شکل گرفته‌اند.
فیدان با سابقه طولانی در رأس میت و انتقال مستقیم به وزارت خارجه، در مرکز پرسشی قرار می‌گیرد که برای سیاست ترکیه اهمیت دارد: مرز میان محاسبات امنیتی و تصمیم‌گیری سیاسی کجاست؟ وقتی یک مدیر اطلاعاتی به رأس دیپلماسی می‌رسد، چه مقدار از منطق محرمانگی با او وارد وزارت خارجه می‌شود و چه میزان از تصمیم‌های حساس همچنان دور از دید عمومی باقی می‌ماند؟
این پرسش، از هر افسانه‌ای درباره قدرت مطلق یک فرد جدی‌تر است. فیدان را نباید فرمانروای تمام شبکه‌های پنهان ترکیه تصویر کرد؛ اما نمی‌توان نقش او را نیز به عنوان وزیر خارجه تقلیل داد. او محصول ساختاری است که در آن، دستگاه اطلاعاتی جایگاهی مهم در سیاست منطقه‌ای پیدا کرده و تجربه امنیتی به یکی از سرمایه‌های مدیریت کشور تبدیل شده است.
لقب «گرگ تنها» در این چارچوب، بیش از آنکه توضیحی درباره یک شخصیت افسانه‌ای باشد، نمادی از مسیر سیاسی فیدان است: مردی که از دنیای اطلاعات به مرکز دیپلماسی رسیده و اکنون در رقابت‌های منطقه‌ای، از زبان رسمی دولت ترکیه سخن می‌گوید.
هاکان فیدان نه صرفاً یک وزیر خارجه معمولی است و نه می‌توان تمام سیاست ترکیه را به او نسبت داد. او یکی از چهره‌های کلیدی ساختار اردوغان است؛ مردی با سابقه طولانی امنیتی که در برابر اسرائیل مواضعی صریح اتخاذ کرده و تلاش می‌کند نقش ترکیه را در معادلات منطقه‌ای افزایش دهد.
در سیاست، همیشه کسی که بیشترین سروصدا را راه می‌اندازد، تعیین‌کننده‌ترین بازیگر نیست. گاهی مردی که سال‌ها در سکوت پرونده‌ها را دنبال کرده، پس از رسیدن به میز دیپلماسی می‌تواند نقش پیچیده‌تری ایفا کند. فیدان از همین جنس چهره‌هاست؛ گرگی که از راهروهای اطلاعاتی بیرون آمده، اما همچنان در جهانی فعالیت می‌کند که قدرت، بیش از آنکه در شعارها دیده شود، در شبکه روابط و تصمیم‌ها جریان دارد.